Atharvaveda 1.35: sūktaṃ 1.35
Atharvaveda 1.35
- Language
- Sanskrit
sūktaṃ 1.35
1.35.1
yadābadhnan dākṣāyaṇā hiraṇyaṃ śatānīkāya sumanasyamānāḥ .
tatte badhnāmyāyuṣe varcase balāya dīrghāyutvāya śataśāradāya ..1..
1.35.2
nainaṃ rakṣāṃsi na piśācāḥ sahante devānāmojaḥ prathamajaṃ hyetat.
yo bibharti dākṣāyaṇaṃ hiraṇyaṃ sa jīveṣu kṛṇute dīrghamāyuḥ ..2..
1.35.3
apāṃ tejo jyotirojo balaṃ ca vanaspatīnāmuta vīryāṇi .
indra ivendriyāṇyadhi dhārayāmo asmin taddakṣamāṇo bibharaddhiraṇyam ..3..
1.35.4
samānāṃ māsāmṛtubhiṣṭvā vayaṃ saṃvatsarasya payasā piparmi .
indrāgnī viśve devāste'nu manyantāmahṛṇīyamānāḥ ..4..
1.35.4_1
'yadābadhnan' iti sūktena sarvasaṃpatkarmasu vāsitayugmakṛṣṇalamaṇibandhanam , sārūpavatsaudane puruṣākṛtim ālikhya tatprāśanaṃ ca kuryāt . tathā ca sūtrama--" 'yadābadhna [n' ( a 1,35), 'nava prāṇān' (a 5,28 ) iti yugmakṛṣṇalaṃ vāsitaṃ badhnāti . sārūpavatsaṃ puruṣagātraṃ dvādaśarātraṃ saṃpātavantaṃ kṛtvā'nabhimukham aśnāti” ( kausū 11,19,20) iti .
tathā āyuṣkāmaḥ hiraṇyamaṇiṃ yugmakṛṣṇalaṃ saṃpātya abhimantrya sthālīpākaṃ ca saṃpātya abhimantrya tanmaṇiba] ndhanaṃ tadodanaprāśanaṃ ca anenaiva sūktena kuryāt . tathā ca sūtram . “ 'yadābadhnan' ( a 1,35), 'nava prāṇān' ( a 5,28 ) iti yugmakṛṣṇalam ādiṣṭānāṃ sthālīpāka ādhāya badhnāti . āśayati" ( kausū 52,20,21 ) iti .
upanayanakarmaṇyapi āyuṣkāmasya brahmacāriṇa ājyahome viniyuktam . tathā ca sūtram -- 'medhājananāyuṣyairjuhuyāt ' ( kausū 57,31) iti .
tathā 'ādityāṃ śrutatejodhanāyuṣkāmasya' (śāka 17,3 ) iti vihitāyām ādityākhyāyāṃ mahāśāntau yugmakṛṣṇalamaṇibandhane'pi etat sūktam . tad uktaṃ śāntikalpe--“ 'yadābadhnan' iti yugmakṛṣṇalam ādityāyām” ( śāka 19,5) iti.
1.35.4_2
tathā prātaḥprātaḥ anena sūktena alaṃkārān abhimantrya purohito rājñe prayacchet . tathā ca pariśiṣṭe -- 'atha purohitakarmāṇi rājñaḥ prātarutthitasya kṛtasvastyayanasya' iti prakramya uktam - “paridhatta' (a 2,13,2; 3) iti dvābhyāṃ rājñe vastram abhimantrya prayacchet . 'yadābadhnan' ityalaṃkārān” (apa 4,1,1-5 ) iti .
hiraṇyagarbhākhye mahādānepi anena sūktena hiraṇyasrajaṃ yajamānasya badhnīyāt . tad uktaṃ tatraiva-- " 'agneḥ prajātaṃ pari yaddhiraṇyam' (a 19,26 ), 'yadābadhnan' (a
1,35) iti hiraṇyasrajam āgrathya" ( apa 13,1,7 ) iti. - yadābaṃdhana dākṣāyaṇā
1.35.4_3
yadābadhnan dākṣāyaṇā hiraṇyaṃ śatānīkāya sumanasyamānāḥ .
tatte badhnāmyāyuṣe varcase balāya dīrghāyutvāya śataśāradāya ..1..
1.35.4_4
yat . ā'abadhnan . dākṣāyaṇāḥ . hiraṇyam . śata'anīkāya . su'manasyamānāḥ .
tat . te .badhnāmi . āyuṣe . varcase . balāya . dīrghāyu'tvāya . śata'śāradāya ..1..
1.35.4_5
dākṣāyaṇāḥ dakṣasya apatyaṃ dākṣiḥ . ata iñ ' ( pā 4, 1,95 ) iti iñpratyayaḥ. dākṣerapatyaṃ dakṣasya gotram . tatra 'yañiñośca' (pā 4,1,101) iti phak. 'āyaneyīnīyiyaḥ phaḍhakhacchaghāṃ pratyayādīnām' (pā 7,1,2) iti phasya āyanādeśaḥ . 'kitaḥ' (pā 6,1,165 ) ityantodāttatvam . dakṣāpatyabhūtā maharṣayaḥ sumanasyamānāḥ . śobhanaṃ mano yeṣāṃ te sumanasaḥ. sumanasa iva ācarantaḥ sumanasyamānāḥ. sumanasśabdāt 'kartuḥ kyaṅ salopaśca' (pā 3,1,11) iti kyaṅ . salopasya vikalpitatvād atra abhāvaḥ. yadvā prāg asumanasaḥ sumanaso bhavantīti cvyarthavivakṣāyāṃ bhṛśādibhyo bhuvyacverlopaśca halaḥ' (pā 3,1,12) iti kyaṅ . antyahalo lopābhāvaśchāndasaḥ. tadantāt laṭaḥ śānac . 'kartari śap' (pā 3,1,68 ) iti śappratyayaḥ. tasya pittvād anudāttatvam . adupadeśāllasārvadhātukam” (pā 6,1,186 ) iti śānaconudāttatvam . kyaṅaḥ pratyayasvareṇa udāttatā. saumanasyaṃ kurvāṇāḥ santaḥ śatānīkāya. śatam anīkāni yasyāsau śatānīkaḥ . 'diksaṃkhye saṃjñāyām' (pā 2,1,50) iti samāsaḥ *[?] . 'śatānīkaṃ sātrājitam abhiṣiṣeca' ( aibrā 8,21 ) iti śrutiprasiddhāya rājñe yat prasiddhaṃ kṛṣṇalādirūpaṃ hiraṇyam hitaramaṇīyarūpaṃ suvarṇam . hiraṇyaśabdaṃ bahudhā yāsko niravocat-- ‘hitaramaṇaṃ bhavatīti vā, hṛdayaramaṇaṃ bhavatīti vā, haryatervā syāt kāntikarmaṇaḥ' (yā 2,10) iti . harya gatikāntyoḥ . 'haryateḥ kanyan hir ca' ( pāu 5,44) iti kanyan pratyayaḥ. 'ñnityādirnityam' (pā 6,1,197 ) ityādyudāttatvam . ābadhnan bandhanaṃ kṛtavantaḥ. bandha bandhane. asmāt laṅi śnāpratyayaḥ. 'śnābhyastayorātaḥ' (pā 6,4,112) ityākāralopaḥ. 'luṅlaṅlṛṅkṣvaḍudāttaḥ' (pā 6,4,71) iti aṭa udāttatvam . 'yadvṛttānnityam' (pā 8,1,66) iti nighātapratiṣedhaḥ. tat tathāvidhaṃ hiraṇyam he āyurādiphalakāma te tava badhnāmi bandhanaṃ karomi . tadbandhanasya phalam āha--āyuṣe āyurabhivṛddhaye varcase tejase balāya balaprāptaye . āyuṣa ityuktaṃ tadeva vivṛṇoti-–dīrghāyutvāya dīrghāyuṣṭvāya. chāndasaḥ salopaḥ. cirakālajīvanāya . kiyatparimitam āyuṣo dairghyam iti tad āha--śataśāradāya . śaradṛtoḥ saṃbandhinaḥ tadviśiṣṭāḥ saṃvatsarāḥ śāradāḥ . śataṃ śāradāḥ samāhṛtā yasmin jīvane tat śataśāradam . tasmai. śatasaṃvatsarajīvanāyetyarthaḥ. āyurdairghyaparicchedastu manuṣyāṇāṃ paramāyurvivakṣayeti draṣṭavyam . tathā ca śrutyantaram -– 'śatāyuḥ puruṣaḥ śatendriyaḥ' (tai 2,3,11,5) iti .
nainaṃ rakṣāṃsi na piśācāḥ sahante devānāmojaḥ prathamajaṃ hyetat.
yo bibharti dākṣāyaṇaṃ hiraṇyaṃ sa jīveṣu kṛṇute dīrghamāyuḥ ..2..
1.35.4_6
na. enam . rakṣāṃsi . na . piśācāḥ . sahante . devānām . ojaḥ . prathama'jam . hi . etat .
yaḥ . bibharti . dākṣāyaṇam . hiraṇyam . saḥ . jīveṣu . kṛṇute . dīrgham . āyuḥ .. 2..
1.35.4_7
enam ābaddhahiraṇyaṃ puruṣaṃ rakṣāṃsi rākṣasāḥ . 'rakṣo rakṣitavyam asmāt' iti hi yāskaḥ (4.18). na sahante nābhibhavanti . jvarādyupadravakaraṇena na bādhanta ityarthaḥ . ṣaha abhibhave iti dhātuḥ . tathā piśācāḥ piśitāśino bhūtaviśeṣāḥ na sahante . dhṛtahiraṇyasya īdṛśaṃ sāmarthyaṃ kuta ityata āha -- devānām iti . etat suvarṇaṃ devānām indrādīnāṃ prathamajam prathamata utpannam . janī prādurbhāve . 'anyeṣvapi dṛśyate' (pā 3,2,101) iti ḍapratyayaḥ . ojo hi . ojaḥ śarīradhārako balahetuḥ aṣṭamo dhātuviśeṣaḥ. yad āhurācāryāḥ--
1.35.4_8
xxx ojo nāmāṣṭamī daśā.
kṣetrajñasya tadojastu kevalāśraya iṣyate.' iti .
yadvā devānām . ādarārthaṃ bahuvacananam . devasya agneḥ etat hiraṇyaṃ prathamajam ojaḥ prathamotpannaṃ retorūpaṃ tejo hi . yasmāt kāraṇād rakṣasāṃ hanturagnestejo hiraṇyam 'agniḥ khalu vai rakṣohā' (tai 6,1,4,6 ) iti śruteḥ tasmāt hiraṇyaṃ rakṣonivartakam ityarthaḥ. hiraṇyasya agniretastvaṃ taittirīyake śrūyate 'āpo varuṇasya patnaya āsan . tā agnirabhyadhyāyat . tāḥ samabhavat . tasya retaḥ parāpatat . taddhiraṇyam abhavat' (taibrā 1,1,3,8) iti . yato hiraṇyaṃ rakṣoghnam atastad dākṣāyaṇam . dākṣāyaṇaiḥ śatānīkasya prathamam ābaddhatvād hiraṇyamapi dākṣāyaṇam ucyate . tathāvidhaṃ hiraṇyaṃ yaḥ puruṣo rakṣovadhakāmo bibharti . ḍubhṛñ dhāraṇapoṣaṇayoḥ . juhotyāditvāt śapaḥ śluḥ. 'ślau' (6,1,10 ) iti dvirvacane 'bhṛñāmit' (7,4,76 ) ityabhyāsasya ittvam . 'bhīhrībhṛhumadajanadhanadaridrājāgarāṃ pratyayāt pūrvaṃ piti' (pā 6,1,192) iti pratyayāt pūrvasyodāttatvam . 'yadvṛttānnityam' (pā 8,1,66) iti nighātapratiṣedhaḥ . sa puruṣaḥ jīveṣu madhye dīrgham śatasaṃvatsaraparimitam āyuḥ jīvanakālaṃ kṛṇute karoti . rakṣākarahiraṇyadhāraṇāt nirāmayaḥ san śatasaṃvatsaraṃ jīvatītyarthaḥ . ḍukṛñ karaṇe . vyatyayena śnuḥ .
apāṃ tejo jyotirojo balaṃ ca vanaspatīnāmuta vīryāṇi .
1.35.4_9
indra ivendriyāṇyadhi dhārayāmo asmin taddakṣamāṇo bibharaddhiraṇyam ..3..
1.35.4_10
apām . tejaḥ . jyotiḥ . ojaḥ . balam . ca . vanaspatīnām . uta . vīryāṇi .
indre'iva . indriyāṇi . adhi . dhārayāmaḥ . asmin . tat . dakṣamāṇaḥ . bibharat . hiraṇyam .. 3..
1.35.4_11
apām udakānāṃ saṃbandhi yat tejaḥ snānapānādinā nairmalyakaraṃ sāmarthyam . apāṃ tejaḥ vanaspatīnām vīryāṇi ityādyantayorguṇānāṃ guṇiviśeṣasaṃbandhaśravaṇāt madhyepi jyotirādīnāṃ yathāyogaṃ guṇiviśeṣasaṃbaddhānāmeva grahaṇam atra draṣṭavyam . tathā ca jyotiṣmatāṃ sūryacandrādīnāṃ saṃbandhi yat jyotiḥ ojasvinām indrādīnāṃ saṃbandhi yad ojaḥ balahetubhūto dhātuviśeṣaḥ. indrasya ojasvitvaṃ yajurmantravarṇe prasiddham . 'indraujasvinnojasvī tvaṃ deveṣu bhūyāḥ' (tai 3,3,1,1) iti . balavatāṃ puruṣāṇāṃ yad balam śarīrasāmarthyam . uktasarvasamuccayārthaścakāraḥ . utaśabdaḥ apyarthe . vanaspatīnām vṛkṣaviśeṣāṇāṃ vīryāṇi upakārajananasāmarthyānyapi yāni santi . vanānāṃ patayo vanaspatayaḥ . 'pāraskaraprabhṛtīni ca saṃjñāyām (pā 6,1,157) iti suḍāgamaḥ. 'ubhe vanaspatyādiṣu yugapat (pā 6, 2,140 ) iti pūrvottarapadayoryugapat prakṛtisvaratvena ādyudāttatvam . tāni sarvāṇi asmin uktahiraṇyadhārake puruṣe . adhiḥ saptamyarthānuvādī . dhārayāmaḥ sthāpayāmaḥ. tatra dṛṣṭāntaḥ--indriyāṇi indrasya asādhāraṇacihnāni . 'indriyamindraliṅgamindradṛṣṭami ndrasṛṣṭamindrajuṣṭamindradattamiti vā' (pā 5,2,93) iti nipātyate . tāni indra iva . yathā tāni indra eva asādhāraṇyena vartante tadvada asminniti saṃbandhaḥ . yasmāt tejaḥprabhṛtīni dhārayāmaḥ tat tasmāt kāraṇād dakṣamāṇaḥ vardhamānaḥ asau puruṣaḥ. dakṣa vṛddhau iti dhātuḥ . hiraṇyam tejaḥprabhṛtīnāṃ prāpakaṃ kṛṣṇalādimaṇirūpaṃ bibharat bibhartu . ḍubhṛñ dhāraṇapoṣaṇayoḥ. leṭi aḍāgamaḥ. 'itaśca lopaḥ parasmaipadeṣu' (pā 3,4,97 ) iti ikāralopaḥ . juhotyāditvāt śapaḥ śluḥ . 'ślau' (pā 6,1,10 ) iti dvirvacane 'bhṛñāmit' (pā 7,4,76 ) ityabhyāsasya ittvam .
samānāṃ māsāmṛtubhiṣṭvā vayaṃ saṃvatsarasya payasā piparmi .
indrāgnī viśve devāste'nu manyantāmahṛṇīyamānāḥ ..4..
1.35.4_12
samānām . māsām . ṛtu'bhiḥ . tvā . vayam . sam'vatsarasya . payasā . piparmi .
indrāgnī iti . viśve . devāḥ. te . anu . manyantām . ahṛṇīyamānāḥ .. 4 ..
1.35.4_13
he sarvasaṃpadādiphalakāma tvā tvāṃ samānām saṃvatsarāṇāṃ māsām māsānām . 'paddannomās” (pā 6,1,63 ) iti māsaśabdasya māsbhāvaḥ . 'ūḍidaṃpadādya” (pā 6,1,171) iti vibhakterudāttatvam . vyadhikaraṇe ṣaṣṭhyau . saṃvatsarasaṃbandhināṃ caitrādimāsānāṃ saṃbandhibhiḥ ṛtubhiḥ vasantādyaiḥ . samāśabdo yadyapi nityabahuvacanāntaḥ tathāpyatra arthabahutva eva bahuvacanaṃ vivakṣitam . tatsāmarthyena puruṣāyuṣasaṃbandhiśatasaṃvatsarāvayavabhūtamāsārabdhaiḥ ṛtubhirityarthaḥ saṃpadyate . tathāvidhaiḥ ṛtubhiḥ vayam . vyatyayena bahuvacanam. ahaṃ piparmi pūrayāmi . etatsuvarṇadhāraṇena enaṃ puruṣaṃ śatasaṃvatsaraparyantaṃ jīvayāmītyarthaḥ . pṝ pālanapūraṇayoḥ . juhotyāditvāt śapaḥ śluḥ. 'artipirtyośca' (pā 7,4,77 ) ityabhyāsasya ittvam . yadvā samānām ārambhakaiḥ ṛtubhiḥ. ṛtusamudāyo hi saṃvatsaraḥ. tathā māsām māsānāṃ kāryabhūtaiḥ ṛtubhiḥ iti ṣaṣṭhīdvayasya ṛtuśabdenaiva saṃbandhaḥ . daridrasya dīrghamapi āyurnirarthakam ityata āha -- saṃvatsarasyeti . saṃvatsarasya saṃvatsarakālasaṃbandhinā . saṃvatsaravyāpinetyarthaḥ . tādṛśena payasā kṣīreṇa . etad anyeṣāmapi phalānām upalakṣaṇam . godhanadhānyādirūpeṇa ca piparmi pūrayāmi . etatsuvarṇadhārakasya puruṣasya āyurmadhye yathā ekamapi dinam uktaphalarahitaṃ na bhavati tathā karomītyarthaḥ . kriyamāṇerthe devānām anumatiṃ prārthayate--indrāgnī indraśca agniśca . 'devatādvandve ca' (pā 6, 2,141) iti prāptasya ubhayapadaprakṛtisvaratvasya 'nottarapadenudāttādau” (pā 6,2,142) iti pratiṣedhe 'samāsasya' (pā 6,1,223) ityantodāttatvam . tathā viśve sarve anye'pi devāḥ ye santi te sarve ahṛṇīyamānāḥ . hṛṇīyatiḥ krudhyatikarmā . akrudhyantaḥ kriyamāṇakarmaṇi saṃbhavadvaikalyanimittaṃ krodham akurvantaḥ anu manyantām anujānantu . suvarṇadhāraṇādikriyājanitam āyurādi phalam aṅgīkurvantu ityarthaḥ. hṛṇīṅ iti kaṇḍvādiṣu pāṭhāt 'kaṇḍvādibhyo yak' ( pā 3,1, 27 ) . tasya ṅitvād ātmanepadam . nañsamāse avyayapūrvapadaprakṛti svaratvam.
iti prathamakāṇḍe ṣaṣṭhonuvākaḥ ..
1.35.4_14
vedārthasya prakāśena tamo hārdaṃ nivārayan .
pumarthāṃścaturo deyād vidyātīrthamaheśvaraḥ ..
1.35.4_15
iti śrīmadrājādhirājaparameśvaraśrīvīrahariharamahārājadhuraṃdhareṇa sāyaṇācāryeṇa viracite atharvasaṃhitābhāṣye prathamakāṇḍaḥ samāptaḥ..
Linked texts (4)
- Śaunakasaṃhitā — Sanskrit
- Vaiyākaraṇasiddhāntakaumudī — Bhaṭṭoji Dīkṣita 1600, Sanskrit
- Aṅgirasī — Sanskrit
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit