Pramāṇa · Search · About · API

Atharvaveda 11.7

Atharvaveda 11.7

Language
Sanskrit

11.7.1

brahmacārīṣṇaṃścarati rodasī ubhe tasmin devāḥ saṃmanaso bhavanti .
sa dādhāra pṛthivīṃ divaṃ ca sa ācāryaṃ tapasā piparti ..1..

11.7.2

brahmacāriṇaṃ pitaro devajanāḥ pṛthagdevā anusaṃyanti sarve .
gandharvā enamanvāyan trayastriṃśattriśatāḥ ṣaṭsahasrāḥ sarvāntsa devāṃstapasā piparti ..2..

11.7.3

ācārya upanayamāno brahmacāriṇaṃ kṛṇute garbhamantaḥ .
taṃ rātrīstisra udare bibharti taṃ jātaṃ draṣṭumabhisaṃyanti devāḥ ..3..

11.7.4

iyaṃ samitpṛthivī dyaurdvitīyotāntarikṣaṃ samidhā pṛṇāti .
brahmacārī samidhā mekhalayā śrameṇa lokāṃstapasā piparti ..4..

11.7.5

pūrvo jāto brahmaṇo brahmacārī gharmaṃ vasānastapasodatiṣṭhat.
tasmājjātaṃ brāhmaṇaṃ brahma jyeṣṭhaṃ devāśca sarve amṛtena sākam ..5..

11.7.6

brahmacāryeti samidhā samiddhaḥ kārṣṇaṃ vasāno dīkṣito dīrghaśmaśruḥ .
sa sadya eti pūrvasmāduttaraṃ samudraṃ lokāntsaṃgṛbhya muhurācarikrat..6..

11.7.7

brahmacārī janayan brahmāpo lokaṃ prajāpatiṃ parameṣṭhinaṃ virājam .
garbho bhūtvāmṛtasya yonāvindro ha bhūtvāsurāṃstatarha ..7..

11.7.8

ācāryastatakṣa nabhasī ubhe ime urvī gambhīre pṛthivīṃ divaṃ ca .
te rakṣati tapasā brahmacārī tasmin devāḥ saṃmanaso bhavanti ..8..

11.7.9

imāṃ bhūmiṃ pṛthivīṃ brahmacārī bhikṣāmā jabhāra prathamo divaṃ ca .
te kṛtvā samidhāvupāste tayorārpitā bhuvanāni viśvā ..9..

11.7.10

arvāganyaḥ paro anyo divaspṛṣṭhādguhā nidhī nihitau brāhmaṇasya .
tau rakṣati tapasā brahmacārī tatkevalaṃ kṛṇute brahma vidvān ..10..

11.7.11

arvāganya ito anyaḥ pṛthivyā agnī sameto nabhasī antareme .
tayoḥ śrayante raśmayo'dhi dṛḍhāstān ā tiṣṭhati tapasā brahmacārī ..11..

11.7.12

abhikrandan stanayann aruṇaḥ śitiṅgo bṛhacchepo'nu bhūmau jabhāra .
brahmacārī siñcati sānau retaḥ pṛthivyāṃ tena jīvanti pradiśaścatasraḥ ..12..

11.7.13

agnau sūrye candramasi mātariśvan brahmacāryapsu samidhamā dadhāti .
tāsāmarcīṃṣi pṛthagabhre caranti tāsāmājyaṃ puruṣo varṣamāpaḥ ..13..

11.7.14

ācāryo mṛtyurvaruṇaḥ soma oṣadhayaḥ payaḥ .
jīmūtā āsantsatvānastairidaṃ svarābhṛtam ..14..

11.7.15

amā ghṛtaṃ kṛṇute kevalamācāryo bhūtvā varuṇaḥ yadyadaicchatprajāpatau.
tadbrahmacārī prāyacchatsvān mitro adhyātmanaḥ ..15..

11.7.16

ācāryo brahmacārī brahmacārī prajāpatiḥ .
prajāpatirvi rājati virāḍindro'bhavadvaśī ..16..

11.7.17

brahmacaryeṇa tapasā rājā rāṣṭraṃ vi rakṣati .
ācāryo brahmacaryeṇa brahmacāriṇamicchate ..17..

11.7.18

brahmacaryeṇa kanyā yuvānaṃ vindate patim .
anaḍvān brahmacaryeṇāśvo ghāsaṃ jigīṣati ..18..

11.7.19

brahmacaryeṇa tapasā devā mṛtyumapāghnata .
indro ha brahmacaryeṇa devebhyaḥ svarābharat..19..

11.7.20

oṣadhayo bhūtabhavyamahorātre vanaspatiḥ .
saṃvatsaraḥ saha ṛtubhiste jātā brahmacāriṇaḥ ..20..

11.7.21

pārthivā divyāḥ paśava āraṇyā grāmyāśca ye .
apakṣāḥ pakṣiṇaśca ye te jātā brahmacāriṇaḥ ..21..

11.7.22

pṛthaksarve prājāpatyāḥ prāṇān ātmasu bibhrati .
tāntsarvān brahma rakṣati brahmacāriṇyābhṛtam ..22..

11.7.23

devānāmetatpariṣūtamanabhyārūḍhaṃ carati rocamānam .
tasmājjātaṃ brāhmaṇaṃ brahma jyeṣṭhaṃ devāśca sarve amṛtena sākam ..23..

11.7.24

brahmacārī brahma bhrājadbibharti tasmin devā adhi viśve samotāḥ .
prāṇāpānau janayann ādvyānaṃ vācaṃ mano hṛdayaṃ brahma medhām ..24..

11.7.25

cakṣuḥ śrotraṃ yaśo asmāsu dhehyannaṃ reto lohitamudaram ..25..

11.7.26

tāni kalpan brahmacārī salilasya pṛṣṭhe tapo'tiṣṭhattapyamānaḥ samudre .
sa snāto babhruḥ piṅgalaḥ pṛthivyāṃ bahu rocate ..26..

11.7.26_1

tṛtīye'nuvāke pañca sūktāni . tatra 'brahmacārīṣṇaṃścarati' ityādibhistribhiḥ sūktairbrahmacāriṇo māhātmyam ucyate . tasya brahmayajñajape viniyogaḥ.
brahmacā॒rīṣṇaṃśca̭rati॒ roda̭sī u॒bhe tasmi̭nde॒vāḥ saṃma̭naso bhavanti.
sa dā̭dhāra pṛthi॒vīṃ diva̭ṃ ca॒ sa ā̭cā॒rya॒ṃ tapa̭sā piparti ..1

11.7.26_2

brahmacārī . iṣṇan . carati . rodasī iti . ubhe iti . tasmin . devāḥ . sam'manasaḥ . bhavanti .
saḥ . dādhāra . pṛthivīm . divam . ca . saḥ . ā'cāryam . tapasā . piparti ..1..

11.7.26_3

brahmacārī brahmaṇi vedātmake adhyetavye carituṃ śīlam asya sa tathoktaḥ ubhe rodasī dyāvāpṛthivyau iṣṇan ātmīyena tapasā abhīkṣṇaṃ vyāpnuvan carati svaniyame pravartate . iṣa ābhīkṣṇye . asmāt laṭaḥ śatrādeśaḥ . kryāditvāt śnāpratyayaḥ . tasmin brahmacāriṇi sarve indrādayo devāḥ saṃmanasaḥ samānamanaskā bhavanti . anugrahabuddhiyuktā bhavantītyarthaḥ . sa brahmacārī ātmīyena tapasā pṛthivīm bhūmiṃ divam dyalokaṃ ca dādhāra . tujāditvād abhyāsadīrghatvam . dhārayati poṣayati . tathā ācāryam svaṃ guruṃ tenaiva tapasā piparti pālayati . sanmārgavṛttyā ācāryaṃ paripālayatītyarthaḥ . ‘śiṣyapāpaṃ gurorapi' iti śiṣyakṛtena pāpena gurorapi pātityasmaraṇād evam uktam . 'carerāṅi cāgurau' (pāvā 3,1,100) iti gurāvabhidheye āṅpūrvāccarateḥ 'ṛhalorṇyat' (pā 3,1,124) iti ṇyadeva pratyayo bhavati . 'tit svaritam' (pā 6,1,185) iti svaritatvam . pipartīti . pṝ pālanapūraṇayoḥ . juhotyāditvāt śapaḥ śluḥ . 'artipipartyośca' ( pā 7,4,77 ) iti abhyāsasya ittvam .
bra̭hmacā॒riṇa̭ṃ pi॒taro̭ devaja॒nāḥ pṛtha̭gde॒vā a̭nu॒saṃya̭nti॒ sarvḙ.
ga̭ndha॒rvā ḙna॒manvā̭ya॒ntraya̭striṃśattriśa॒tāhṣa̭ṭsaha॒srāḥ sarvā॒ntsa de॒vāṃstapa̭sā piparti ..2

11.7.26_4

brahma'cāriṇam . pitaraḥ . deva'janāḥ. pṛthak . de॒vāḥ . anu'saṃyanti . sarve .
gandharvāḥ. enam . anu. āyan . trayaḥ'triṃśat . tri'śatāḥ . ṣaṭ'sahasrāḥ . sarvān . saḥ . de॒vān . tapasā. piparti ..2..

11.7.26_5

brahmacāriṇam brahmacaryam ācarantaṃ puruṣaṃ pitaraḥ pitṛgaṇā devajanāḥ etatsaṃjñā devagaṇā anye ca sarve devā indrādayaḥ pṛthag anusaṃyanti . tasya rakṣaṇārthaṃ pṛthak pṛthak tam anugacchantītyarthaḥ . tathā gandharvāḥ antarikṣasaṃcāriṇo viśvāvasuprabhṛtayaḥ enaṃ brahmacāriṇam anvāyan anugacchanti . ye ca trayastriṃśad devāḥ 'aṣṭau vasavaḥ ekādaśa rudrāḥ dvādaśādityāḥ prajāpatiśca vaṣaṭkāraśca' (aibrā 1,10) ityevaṃ prāg udāhṛtāḥ ye ca triśatāḥ . traya iti atrāpi saṃbadhyate . tryuttaratriśatasaṃkhyākāstadvibhūtirūpā devāḥ. tathā ṣaṭsahasrāḥ ye ca tadvibhūtirūpāḥ ṣaṭsahasrasaṃkhyākā devāḥ. evameva vaiśvadevanividi devānāṃ saṃkhyā uttarottaraṃ bhūyasī tanmāhātmyapratipādanāya samāmnāyate-- 'ye stha traya ekādaśāstrayaśca triṃśaśca trayaśca trī ca śatā trayaśca trī ca sahasrā' iti prakramya 'ato vā devā bhūyāṃsaḥ stha' (khi 5,5,7) iti tatra prakṛtasaṃkhyāto bhūyastvaśravaṇād atra ṣaṭsahasrā iti adhikasaṃkhyoktiḥ . tān sarvān devān sa brahmacārī tapasā ātmīyena brahmacaryaniyamena piparti pālayati . devamanuṣyādirūpaṃ sarvaṃ jagad brahmacaryeṇa dhriyata ityarthaḥ .
ā̭cā॒rya̭ upa॒naya̭māno brahmacā॒riṇa̭ṃ kṛṇute॒ garbha̭ma॒ntaḥ.
tamrātrī̭sti॒sra u॒darḙ bibharti॒ taṃ jā॒taṃ draṣṭṷmabhi॒saṃya̭nti de॒vāḥ ..3

11.7.26_6

ā'cāryaḥ . upa'nayamānaḥ . brahma'cāriṇam . kṛṇute . garbham . antaḥ .
tam . rātrīḥ . tisraḥ . udare . bibharti . tam . jātam . draṣṭum . abhi'saṃyanti . devāḥ .. 3 ..

11.7.26_7

brahmacāriṇam māṇavakam upanayamānaḥ svasamīpam upagamayan ācāryaḥ antaḥ vidyāśarīrasya madhye garbhaṃ kṛṇute karoti . upanayamāna iti . 'sammānanotsañjanācāryakaraṇa' (pā 1,3,36 ) iti ātmanepadam . taṃ garbhībhūtaṃ brahmacāriṇaṃ tisro rātrīḥ . atyantasaṃyoge dvitīyā . tāvatkālaparyantaṃ trirātram udare ātmīye bibharti dhārayati . caturthe divase jātam vidyāmayaśarīrād utpannaṃ taṃ brahmacāriṇaṃ draṣṭum avalokayituṃ devā abhisaṃyanti abhimukhaṃ saṃbhūya gacchanti . upanayanasaṃskāreṇa māṇavakasya ācāryasakāśāda utpattiṃ bhagavān āpastambo'pi āha sma -- sa hi vidyātastaṃ janayati. tacchreṣṭhaṃ janma. śarīrameva mātāpitarau janayataḥ' ( āpadha 1,1,15-17) iti.
i॒yaṃ sa॒mitpṛ̭thi॒vī dyaurdvi॒tīyo॒tāntari̭kṣaṃ sa॒midhā̭ pṛṇāti.
bra̭hmacā॒rī sa॒midhā॒ mekha̭layā॒ śramḙṇa lo॒kāṃstapa̭sā piparti ..4

11.7.26_8

iyam . sam'it . pṛthivī . dyauḥ. dvitīyā . uta . antarikṣam . sam'idhā . pṛṇāti .
brahma'cārī . sam'idhā . mekhalayā. śrameṇa . lokān . tapasā . piparti .. 4 ..

11.7.26_9

pūrvaṃ brahmacāriṇo māhātmyakathanapuraḥsaraṃ tadutpattirabhihitā . adhunā stutivyājena tanniyamā upadiśyante -- iyaṃ paridṛśyamānā pṛthivī brahmacāriṇaḥ prathamā samit . dyauḥ dyulokātmikā dvitīyā samit . uta apica antarikṣe dyāvāpṛthivyormadhye samidhā agnāvādhīyamānayā pṛṇāti pūrayati . pṝ pālanapūraṇayoḥ . 'pvādīnāṃ
hrasvaḥ' ( pā 7,3,80) iti hrasvatvam . itthaṃ brahmacārī samidhā ādhīyamānayā mekhalayā dhāryamāṇayā mauñjyā śrameṇa indriyanigrahodbhūtakhedena tapasā anyenāpi dehasantāpakena niyamajātena lokān prāguktān pṛthivyādīn piparti pūrayati pālayati vā. ataḥ samidādhānādikam avaśyam asya kartavyam ityarthaḥ.
pūrvo̭ jā॒to brahma̭ṇo brahmacā॒rī gha॒rmaṃ vasā̭na॒stapa॒soda̭tiṣṭhat.
tasmā̭jjā॒taṃ brāhma̭ṇa॒ṃ brahma̭ jye॒ṣṭhaṃ de॒vāśca॒ sarvḙ a॒mṛtḙna sā॒kam ..5

11.7.26_10

pūrvaḥ . jātaḥ . brahmaṇaḥ . brahma'cārī . gharmam . vasānaḥ . tapasā . ut . atiṣṭhat .
tasmāt . jātam . brāhmaṇam . brahma ! jyeṣṭham
devāḥ . ca . sarve . amṛtena . sākam ..
yat sarvajagatkāraṇaṃ brahma satyajñānādilakṣaṇaṃ tasmād brahmaṇaḥ sakāśād brahmacārī pūrvo jātaḥ prathamam utpannaḥ . sa ca utpanno gharmam dīptaṃ rūpaṃ vasānaḥ ācchādayan tapasā samidādhānādirūpeṇa saha udatiṣṭhat utthitavān . tasmāt brahmacāryātmanā tapastapyamānād brahmaṇaḥ sakāśād brāhmaṇam brāhmaṇānāṃ svabhūtaṃ jyeṣṭham praśasyatamaṃ vṛddhatamaṃ vā brahma vedātmakaṃ jātam prādurbhūtam . tatpratipādyāḥ sarve agnyādayo devāśca amṛtena amṛtatvaprāpakeṇa svopabhogyena sākaṃ saha . jātā ityarthaḥ . prathamajananād brahmacārī sarvaśreṣṭha ityarthaḥ.

11.7.26_11

bra̭hmacā॒ryḙti sa॒midhā॒ sami̭ddha॒ḥ kārṣṇa॒ṃ vasā̭no dīkṣi॒to dī॒rghaśma̭śruḥ.
sa sa॒dya ḙti॒ pūrva̭smā॒dutta̭raṃ samu॒draṃ lo॒kāntsa॒mgṛbhya॒ muhṷrā॒cari̭krat ..6

11.7.26_12

brahma'cārī . eti . sam'idhā . sam'iddhaḥ . kārṣṇam . vasānaḥ . dīkṣitaḥ . dīrgha'śmaśruḥ .
saḥ . sadyaḥ . eti . pūrvasmāt . uttaram . samudram . lokān . sam'gṛbhya . muhuḥ . ā'carikrat .. 6..

11.7.26_13

samidhā sāyaṃprātaragnāvādhīyamānayā tajjanitena tejasā samiddhaḥ saṃdīpitaḥ kārṣṇam kṛṣṇamṛgasaṃbandhi ajinaṃ vasānaḥ dhārayan dīkṣitaḥ bhikṣācaraṇādibhirniyamaviśeṣairniyantritaḥ dīrghaśmaśruḥ dīrghairāyataiḥ śmaśrubhiryuktaḥ san brahmacārī brahmacaryadharmeṇa yuktaḥ eti vartate . sa udīritalakṣaṇo brahmacārī sadyaḥ śīghraṃ pūrvasmāt samudrāt uttaram uttaradigavasthitaṃ samudram eti gacchati . tapaso mahimnā vyāpnotītyarthaḥ. tathā lokān pṛthivyantarikṣādīn saṃgṛhya haste dhṛtvā muhuḥ atyartham ācarikrat ābhimukhyena karoti . sarve lokā asya vaśe bhavantītyarthaḥ . ācarikrat iti karoteryaṅlugantāt laṅi rūpam .
bra̭hmacā॒rī ja॒naya॒nbrahmā॒po lo॒kaṃ pra॒jāpa̭tiṃ parame॒ṣṭhina̭mvi॒rāja̭m.
garbho̭ bhū॒tvāmṛta̭sya॒ yonā॒vindro̭ ha bhū॒tvāsṷrāṃstatarha ..7

11.7.26_14

brahma'cārī. janayan . brahma . a॒paḥ . lokam . prajā'pa̭tim . parame'sthinam . virājam .
garbhaḥ . bhūtvā . amṛtasya . yonau . indraḥ . ha . bhūtvā . asurān . tatarha .. 7 ..

11.7.26_15

uktalakṣaṇo brahmacārī brahmacaryamahimnā brahma brāhmaṇajātim apaḥ snānapānārthā gaṅgādyā nadīḥ imam ātmanaḥ phalabhūtaṃ lokaṃ svargādilokaṃ prajāpatim prajānāṃ sraṣṭāram avāntarasṛṣṭikaraṃ parameṣṭhinam parame utkṛṣṭe satyaloke tiṣṭhatīti parameṣṭhī tam ādibrahmāṇaṃ virājam sthūlaprapañcaśarīrābhimāninam īśvaraṃ ca janayan utpādayan vartate svasvakāraṇād utpadyamānānām eṣāṃ brahmacaryaṃ nimittakāraṇam iti tadāśrayabhūto brahmacāryeva janayanniti upacaryate . amṛtasya amaraṇaśīlasya brahmaṇaḥ saṃbandhinyāṃ yonau satvarajastamoguṇātmikāyāṃ prakṛtau prathamaṃ brahmacārī garbho bhūtvā udīritaṃ sarvaṃ janayati . paścāt indro ha bhūtvā tapobalād indratvaṃ prāpya asurān suravirodhino daityāna tatarha jaghāna . tṛha hisi hiṃsāyām . itthaṃ sarvajagatkartṛtvena brahmacāriṇaḥ stutiḥ.
ā̭cā॒rya̭statakṣa॒ nabha̭sī u॒bhe i॒me u॒rvī ga̭mbhī॒re pṛ̭thi॒vīṃ diva̭ṃ ca.
te ra̭kṣati॒ tapa̭sā brahmacā॒rī tasmi̭nde॒vāḥ saṃma̭naso bhavanti ..8

11.7.26_16

ā'cāryaḥ . tatakṣa . nabhasī iti . ubhe iti . ime iti . urvī iti . gambhīre iti . pṛthi॒vīm . divam . ca .
te iti . rakṣati . tapa̭sā . brahma'cārī . tasmin . de॒vāḥ . sam'manasaḥ . bhavanti .
ime paridṛśyamāne ubhe nabhasī nabhaḥ antarikṣam . tatsāhacaryād dvivacanena pṛthivyupalakṣyate . dyāvāpṛthivyau ācāryastatakṣa takṣaṇena janayāmāsa . takṣū tvakṣū tanūkaraṇe . asmāt liṭ . nabhasī viśeṣyete-urvī vistīrṇe gambhīre gāmbhīryayukte . paricchettum aśakye ityarthaḥ . te eva vyastaṃ nirdiśati-pṛthivīṃ divaṃ ca iti . taṃ dyāvāpṛthivyorutpādakam ācāryaṃ brahmacārī ātmīyena tapasā brahmacaryaniyamena rakṣati pālayati tasmin tathāvidhe brahmacāriṇi sarve devāḥ saṃmanasaḥ samānamanaskāḥ prītā bhavanti .
i॒māṃ bhūmi̭ṃ pṛthi॒vīṃ bra̭hmacā॒rī bhi॒kṣāmā ja̭bhāra pratha॒mo diva̭ṃ ca.
te kṛ॒tvā sa॒midhā॒vupā̭ste॒ tayo॒rārpi̭tā॒ bhuva̭nāni॒ viśvā̭ ..9

11.7.26_17

imām . bhūmim . pṛthivīm . brahma'cārī . bhikṣām . ā . jabhāra . prathamaḥ . divam . ca
te iti . kṛtvā . sam'idhau . upa . āste . tayoḥ . ārpitā . bhuvanāni . viśvā .. 9 .

11.7.26_18

imāṃ paridṛśyamānāṃ pṛthivīm prathitāṃ vistīrṇāṃ bhūmiṃ brahmacārī prathamaḥ prathamabhāvaṃ san bhikṣām ā jabhāra bhikṣātvena āhṛtavān . anantaraṃ divam dyulokaṃ ca dvitīyāṃ bhikṣām ājahāra . 'hṛgrahorbhaḥ' ( pāvā 8,2,32) iti bhatvam . te dyāvāpṛthivyau bhikṣaṇena labdhe samidhau kṛtvā upāste āgniṃ paricarati . samindhanasādhanayoḥ tayoḥ dyāvāpṛthivyoḥ viśvā viśvāni sarvāṇi bhuvanāni bhūtajātāni ārpitā arpitāni sthāpitāni . āśritya vartanta ityarthaḥ.
a॒rvāga॒nyaḥ pa॒ro a॒nyo di॒vaspṛ॒ṣṭhādguhā̭ ni॒dhī nihi̭tau॒ brāhma̭ṇasya.
tau ra̭kṣati॒ tapa̭sā brahmacā॒rī tatkeva̭laṃ kṛṇute॒ brahma̭ vi॒dvān .. 10
arvāk . anyaḥ . paraḥ . anyaḥ . divaḥ . pṛṣṭhāt . guhā . nidhī iti ni'dhī . ni'hitau . brāhmaṇasya .
tau . rakṣati . tapa̭sā . brahma'cārī . tat . kevalam . kṛṇute . brahma . vidvān ..10..

11.7.26_19

divaḥ dyulokasya pṛṣṭhāt uparibhāgād arvāk adhaḥ bhūloke anyaḥ eko nidhirvedātmakaḥ guhā guhāyām ācāryahṛdayarūpāyāṃ nikṣiptaḥ . anyaḥ aparo nidhistatpratipādyadevatārūpaḥ paraḥ parastād upari deśe guhāyāṃ jñātum aśakye sthāne nikṣiptaḥ . brāhmaṇasya adhītavedasya saṃbandhinau tau nihitau nikṣiptau nidhī brahmacārī tapasā brahmacaryaniyamena rakṣati pālayati . vidvān vedārtharahasyābhijñaḥ tat śabdatadarthātmakaṃ nidhidvayaṃ kevalam niṣprapañcaṃ brahma kṛṇute kurute . svātmabhūte parabrahmaṇi vedarāśestadarthasya ca adhyastatvena adhiṣṭhānabhūtaṃ brahmaiva tādrūpyeṇa sākṣātkarotītyarthaḥ .
iti tṛtīye'nuvāke prathamaṃ sūktam .
a॒rvāga॒nya i॒to a॒nyaḥ pṛ̭thi॒vyā a॒gnī sa॒meto॒ nabha̭sī anta॒reme.
tayo̭ḥ śrayante ra॒śmayo 'dhi̭ dṛ॒ḍhāstānā ti̭ṣṭhati॒ tapa̭sā brahmacā॒rī ..11

11.7.26_20

arvāk . anyaḥ . itaḥ . anyaḥ. pṛthivyāḥ. agnī iti . sam'etaḥ . nabhasī iti . antarā. ime iti .
tayoḥ. śrayante . raśmayaḥ . adhi . dṛḍhāḥ. tān . ā. tiṣṭhati . tapa̭sā . brahma'cārī ..11..

11.7.26_21

itaḥ asyāḥ pṛthivyā arvāk adhaḥpradeśe anyaḥ eko'gniḥ anudyatsūryātmako vartate . anyaḥ aparaḥ pārthivo'gniḥ pṛthivyā upari vartate . tataḥ sūrya udite sati ime nabhasī antarā anayordyāvāpṛthivyormadhye tau agnī sametaḥ parasparaṃ saṃgatau bhavataḥ . 'antarāntareṇayukte' ( pā 2,3,4 ) iti dvitīyā . tayoḥ sūryāgnyoḥ saṃbandhino raśmayaḥ parasparasaṃmelanena atidṛḍhāḥ śrayante dyāvāpṛthivyau āśrayanti . 'vaiśvānaro yatate sūryeṇa' (ṛ 1,98,1) iti hi nigamaḥ . ittham agnidvayopetāṃ tāṃ bhūmiṃ brahmacārī tapasā tapomahimnā ā tiṣṭhati adhitiṣṭhati . agnirūpeṇa tasyā adhidevatā bhavatītyarthaḥ.
a̭bhi॒kranda̭nsta॒naya̭nnaru॒ṇaḥ śi̭ti॒ṅgo bṛ॒hacchepo 'nu॒ bhūmaṷ jabhāra.
bra̭hmacā॒rī si̭ñcati॒ sānau॒ reta̭ḥ pṛthi॒vyāṃ tena̭ jīvanti pra॒diśa॒ścata̭sraḥ ..12

11.7.26_22

abhi'krandan . stanayan . aruṇaḥ . śitiṅgaḥ . bṛhat . śepaḥ . anu . bhūmau . jabhāra.
brahma'cārī . siñcati . sānau . retaḥ . pṛthivyām . tena . jīvanti . pra'diśaḥ . catasraḥ ..
abhikrandan abhitaḥ śabdaṃ kurvan . etadeva vivriyate-- stanayan megheṣu stanitaṃ garjitaṃ kurvan śyatiṅgaḥ śyetavarṇaṃ jalapūrṇaṃ meghaṃ prātaḥ evaṃbhūto varuṇaḥ bṛhat prabhūtaṃ śepaḥ ātmīyaṃ prajananaṃ bhūmau pṛthivyām anu jabhāra jahāra . tena varuṇasaṃbandhinā śepasā brahmacārī svatapomahimnā sarvajagadutpādakam udakalakṣaṇaṃ varuṇasaṃbandhi retaḥ pṛthivyāṃ sānau unnatapradeśe siñcati varṣati . etena sarvajagadutpādanārtham ūrdhvaretaskatvaṃ brahmacāriṇaḥ sūcitaṃ bhavati . vāruṇameva retaḥ siñcati na svakīyam ityarthasya avagamāt . tena vṛṣṭena udakalakṣaṇena retasā pradiśaścatasraḥ prācyādyā mahādiśo jīvanti prāṇān dhārayanti . tatratyāḥ prāṇinaḥ samṛddhā bhavantītyarthaḥ . yasmin rāṣṭre brahmacārī nivasati tatra kālavṛṣṭirbhavatīti tātparyārthaḥ .
a॒gnau sūryḙ ca॒ndrama̭si māta॒riśva̭nbrahmacā॒rya॒psu sa॒midha॒mā da̭dhāti.
tāsā̭ma॒rcīṣi॒ pṛtha̭ga॒bhre ca̭ranti॒ tāsā॒mājya॒ṃ purṷṣo va॒rṣamāpa̭ḥ ..13

11.7.26_23

a॒gnau . sūrye . candramasi . mātariśvan . brahma'cārī . ap'su . sam'idham . ā . dadhāti .
tāsām . arcīṃṣi . pṛthak . abhre . caranti . tāsām . ājyam . puruṣaḥ . varṣam . āpaḥ ..
brahmacārī brahmacaryaniyamavān puruṣaḥ agnau pṛthivyāmavasthite antarikṣagate sūrye candramasi mātariśvan mātariśvani vāyau apsu ca samidham ā dadhāti prakṣipati . atra agnyādīnāṃ pūrvapūrvasyābhāve uttarottarasmin samidādhānaṃ kartavyaṃ sarvathā lopo na kartavyaḥ tatra sūryādiṣu saṃsmṛtya tadraśmiyuktapradeśe samidādhānam . apāṃ saṃnidhānāt tadapekṣayā tāsām iti strīliṅgena pratinirdeśaḥ. tāsāṃ teṣām agnyādīnām arcīṃṣi dīptayaḥ abhre antarikṣe pṛthak caranti asaṃkīrṇaṃ vartante . yadvā abhre udakapūrṇe meghe dhanurākāreṇa pṛthak pṛthag vartante . tāsām . pūrvavat strīliṅganirdeśaḥ . teṣām agnyādīnāṃ brahmacāriṇā samidhyamānānām ājyādikaṃ kāryam . agnyādayo brahmacārisamindhanena ājyādikam utpādayantītyarthaḥ . ājyam ityanena gosamṛddhiruktā. puruṣa ityanena putrādisamṛddhiḥ . varṣam iti kāle vṛṣṭiprādurbhāvaḥ. āpa iti vāpīkūpataṭākādisamṛddhiḥ .
ā̭cā॒ryo̭ mṛ॒tyurvarṷṇa॒ḥ somo॒ oṣa̭dhaya॒ḥ paya̭ḥ.
jī॒bhūtā̭ āsa॒ntsatvā̭na॒stairi॒daṃ sva॒rābhṛ̭tam ..14

11.7.26_24

ā'cāryaḥ . mṛtyuḥ . varuṇaḥ . somaḥ . oṣadhayaḥ . payaḥ .
jīmūtāḥ . āsan . satvānaḥ . taiḥ . idam . svaḥ . ā'bhṛtam .. 14 ..

11.7.26_25

ācārya eva mṛtyuḥ mārayitā devaḥ . aparādhācaraṇād ruṣṭastasya jīvanam apaharatītyarthaḥ. tathā sa eva ācāryo varuṇaḥ duritasya vārayitā devaḥ . paricaryāparaṃ brahmacāriṇaṃ pāpānnivārayatītyarthaḥ . tathā ācārya eva somaḥ candramāḥ tadvad āhlādakaratvāt . oṣadhayaḥ vrīhiyavādyāḥ . payaḥ kṣīram . tat sarvam ācāryātmakameva tatprasādalabhyatvāt . yadvā yo mṛtyuryamaḥ sa naciketase brahmavidyām upadiśya ācāryaḥ saṃpannaḥ . varuṇo'pi bhṛgave tām upadiśya ācāryo'bhavata . evaṃ somo'pīti. sarvadevatātmaka ācārya ityarthaḥ. tatra ācāryarūpasya varuṇasya ye satvānaḥ sadanaśīlā anucarāste jīmūtā āsan jīvanam udakaṃ tasya mūtavad bhartāraḥ jalapūrṇā meghā abhavan . taiḥ jīmūtaiḥ idaṃ svaḥ suṣṭhu araṇaśīlam udakam ābhṛtam āhṛtam . vṛṣṭyartham ātmani dhāritam ityarthaḥ . yadvā idaṃ svaḥ suprāpaṃ sarvaṃ jagat ābhṛtam . vṛṣṭyā samantāt poṣitam ityarthaḥ.
a॒mā ghṛ॒taṃ kṛ̭ṇute॒ keva̭lamācā॒ryo̭ bhū॒tvā varṷṇo॒ yadya॒daicha̭tpra॒jāpa̭tau.
tadbra̭hmacā॒rī prāya̭cha॒tsvānmi॒tro adhyā॒tmana̭ḥ ..15

11.7.26_26

a॒mā . ghṛtam . kṛṇute . kevalam . ā'cāryaḥ . bhūtvā . varuṇaḥ . yat'yat . aicchat .
pra॒jā'pa̭tau . tat . brahma'cārī . pra . ayacchat . svān . mitraḥ . adhi . ātmanaḥ ..15..

11.7.26_27

varuṇo devaḥ ācāryo bhūtvā ghṛtam kṣaraṇaśīlam udakaṃ kevalam amā saha kṛṇute kurute . udakameva ananyasādhāraṇaṃ svam ātmanā sahitaṃ karotītyarthaḥ . sa varuṇaḥ prajāpatau svajanake brahmaṇi yadyat phalam aicchat mitro devo brahmacārī bhūtvā svakīyabrahmacaryamāhātmyena svāt svakīyāt ātmanaḥ śarīrāt . adhiḥ pañcamyarthānuvādī. lyablope ca iyaṃ pañcamī . svaśarīram anapekṣyetyarthaḥ . tat apekṣitaṃ sarvam ācāryabhūtāya varuṇāya prāyacchat dattavān . tataśca śiṣyeṇa satā brahmacāriṇā vidyopadeṣṭurguroḥ prītikaram apekṣitaṃ dhanaṃ saṃpādya pradātavyam ityayamapi eko niyamo brahmacāriṇa ukto veditavyaḥ .
ā̭cā॒ryo̭ brahmacā॒rī bra̭hmaca॒rī pra॒jāpa̭tiḥ.
pra॒jāpa̭ti॒rvi rā̭jati vi॒rāḍindro̭ 'bhavadva॒śī ..16

11.7.26_28

ā'cāryaḥ . brahmacārī . brahma'cārī . prajā'patiḥ .
prajā'patiḥ . vi . rājati . vi'rāṭ . indraḥ . abhavat . vaśī .. 16 ..

11.7.26_29

ācāryaḥ prathamaṃ vidyām upadiśya brahmacārī brahmacāryātmanā jātaḥ . sa ca brahmacārī tapasā brahmacaryeṇa adhikaṃ mahimānaṃ prāpya prajāpatiḥ jagatsraṣṭā abhavat . sa ca prajāpatiḥ vi rājati virāḍ bhavati . 'yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai' ( śveu 6,18) iti śrutyuktaḥ sthūlaprapañcaśarīrābhimānī īśvaro virāṭ . sa ca vaśī svatantraḥ indraḥ paramaiśvaryayuktaḥ sarvajagatsraṣṭā paramātmā abhavat . tataḥ ācāryaḥ paraṃparayā sarvadevatātmaka iti tasya māhātmyaṃ kena varṇayituṃ śakyam iti bhāvaḥ.
bra̭hma॒caryḙṇa॒ tapa̭sā॒ rājā̭ rā॒ṣṭraṃ vi ra̭kṣati.
ā̭cā॒ryo̭ brahma॒caryḙṇa brahmacā॒riṇa̭michate ..17

11.7.26_30

brahma'caryeṇa . tapa̭sā . rājā . rāṣṭram . vi . rakṣati .
ā'cāryaḥ . brahma'caryeṇa . brahma'cāriṇam . icchate .. 17 ..

11.7.26_31

brahma vedaḥ tadadhyayanārtham ācaryam ācaraṇīyaṃ samidādhānabhaikṣacaryordhvaretaskatvādikaṃ brahmacāribhiranuṣṭhīyamānaṃ karma brahmacaryam . tena brahmacaryeṇa tapasā tatkṛtena upavāsādivrataniyamena ca rājā rāṣṭraṃ svakīyaṃ vi rakṣati viśeṣeṇa pālayati . yasya rājño janapade brahmacaryeṇa yuktāḥ puruṣāstapaścaranti tadīyaṃ rāṣṭram abhivardhata ityarthaḥ . yadvā rājñaḥ kartavyatvena kālaviśeṣeṣu śrutismṛtyuditaṃ brahmacaryaṃ tapo'nutiṣṭhan rājā tenaiva brahmacaryeṇa tapasā rāṣṭraṃ pālayatītyarthaḥ. ācāryaḥ api brahmacaryeṇa niyamena brahmacāriṇam śiṣyam icchate ātmano'bhilaṣyati . brahmacaryaniyamasthameva ācāryaṃ śiṣyā upagacchantītyarthaḥ . iṣu icchāyām . vyatyayena ātmanepadam . iṣugamiyamāṃ chaḥ' ( pā 7,3,77 ) iti chatvam .
bra̭hma॒caryḙṇa ka॒nyā॒ yuvā̭namvindate॒ pati̭m.
a̭na॒ḍvānbra̭hma॒carye॒ṇāśvo̭ ghā॒saṃ ji̭gīrṣati ..18

11.7.26_32

brahma'caryeṇa . kanyā . yuvānam . vindate . patim .
anaḍvān . brahma'caryeṇa . aśvaḥ . ghāsam . jigīrṣati ..18..

11.7.26_33

atrāpi brahmacaryaṃ praśasyate - kanyā akṛtavivāhā strī brahmacaryaṃ carantī tena brahmacaryeṇa yuvānam yuvatvaguṇopetam utkṛṣṭaṃ patiṃ vindate labhate . kiṃ bahunā paśujātirapi brahmacaryeṇa svābhilaṣitaṃ phalaṃ labhata ityāha -- anaḍvān iti . anaḍvān ano vahan puṃgavaḥ brahmacaryeṇa ūrdhvaretaskatvādinā dharmeṇa anovahanādikaṃ svakāryaṃ nirvartayan utkṛṣṭaṃ patiṃ labhate . tathā aśvaḥ brahmacaryeṇa ghāsam bhakṣaṇīyaṃ tṛṇādikaṃ jigīrṣati bhakṣitum icchati.
bra̭hma॒caryḙṇa॒ tapa̭sā de॒vā mṛ॒tyumapā̭ghnata.
indro̭ ha brahma॒caryḙṇa de॒vebhya॒ḥ sva॒rābha̭rat ..19

11.7.26_34

brahma'caryeṇa . tapasā . de॒vāḥ . mṛtyum . apa . aghnata .
indraḥ . ha . brahmacaryeṇa . devebhyaḥ . svaḥ . ā . abharat .. 19..

11.7.26_35

brahmacaryeṇa brahmacaryarūpeṇa tapasā devāḥ agnyādayo mṛtyum maraṇam apāghnata apahatavantaḥ. amartyāḥ saṃpannā ityarthaḥ . indro ha indro'pi brahmacaryeṇa eva sādhanena devebhyaḥ devānām arthe svaḥ svargam ābharat āharat ..

11.7.26_36

oṣa̭dhayo bhūtabha॒vyama̭horā॒tre vana॒spati̭ḥ.
sa̭ṃvatsa॒raḥ sa॒ha rtubhi॒ste jā॒tā bra̭hmacā॒riṇa̭ḥ .. 20
oṣadhayaḥ . bhūta'bhavyam . ahorātre iti . vanaspatiḥ .
sam'vatsaraḥ . saha . ṛtu'bhiḥ . te . jātāḥ . brahma'cāriṇaḥ .. 20 ..

11.7.26_37

oṣaḥ pākaḥ āsu dhīyata iti oṣadhayo vrīhiyavādyāḥ araṇyajā vīrudhaśca . bhūtabhavyam bhūtam utpannaṃ carācarātmakaṃ bhavyam utpatsyamānam . ahorātre ahaśca rātriśca . 'hemantaśiśirāvahorātre ca cchandasi' (pā 2,4,28 ) iti napuṃsakaliṅgatā nipātyate . vanaspatiḥ vanānāṃ pālayitā devaḥ . 'pāraskaraprabhṛtīni ca saṃjñāyām' (pā 6,1,157 ) iti suṭ . 'ubhe vanaspatyādiṣu yugapat' (pā 6,2,140 ) iti ubhayapadaprakṛtisvaratvam . saṃvasanti asminniti saṃvatsaraḥ dvādaśamāsātmakaḥ kālaḥ ṛtubhiḥ vasantādyaiḥ ṣaḍbhiḥ saha . te oṣadhyādayaḥ anukrāntāḥ sarve brahmacāriṇaḥ tapomāhātmyāt jātāḥ utpannāḥ .
iti tṛtīye'nuvāke dvitīyaṃ sūktam .
pārthi̭vā di॒vyāḥ pa॒śava̭ āra॒ṇyā grā॒myāśca॒ ye.
a̭pa॒kṣāḥ pa॒kṣiṇa̭śca॒ ye te jā॒tā bra̭hmacā॒riṇa̭ḥ ..21

11.7.26_38

pārthivāḥ . divyāḥ . paśavaḥ . āraṇyāḥ . grāmyāḥ . ca . ye .
apakṣāḥ . pakṣiṇaḥ . ca . ye . te . jātāḥ . brahmacāriṇaḥ .. 21 ..

11.7.26_39

pārthivāḥ pṛthivyāḥ saṃbandhino janāḥ. 'pṛthivyā ñāñau' (pāvā 4,1,85) iti tasyedamarthe añpratyayaḥ . tathā divyāḥ divi bhavāḥ . 'dyuprāgapāgudakpratīco yat' (pā 4,2,101) iti śaiṣiko yatpratyayaḥ . āraṇyāḥ araṇye bhavāḥ paśavaḥ siṃhaśārdūlahariṇādyāḥ. grāmyāḥ gavāśvamahiṣādyāḥ . evaṃbhūtā ye paśavaḥ santi tathā apakṣāḥ pakṣarahitāḥ prāṇino ye santi pakṣiṇaḥ pakṣavantaḥ ca ye santi te sarve brahmacāriṇo jātāḥ brahmacaryaprabhāvād utpannā ityarthaḥ.
pṛtha॒ksarvḙ prājāpa॒tyāḥ prā॒ṇānā॒tmasṷ bibhrati.
tāntsarvā॒nbrahma̭ rakṣati brahmacā॒riṇyābhṛ̭tam ..22

11.7.26_40

pṛthak . sarve . prājā'patyāḥ . prāṇān . ātma'su . bibhrati .
tān . sarvān . brahma . rakṣati . brahma'cāriṇi . ā'bhṛtam .. 22 ..

11.7.26_41

prājāpatyāḥ prajāpatinā sṛṣṭā devamanuṣyādyāḥ sarve ātmasu śarīreṣu prāṇān pṛthak nānā svasvasaṃbandhina eva bibhrati dhārayanti poṣayanti vā . ḍubhṛñ dhāraṇapoṣaṇayoḥ. juhotyāditvāt śapaḥ śluḥ . 'adabhyastāt' (pā 7,1,4) iti jhasya adādeśaḥ . 'bhṛñāmit' (pā 7,4,76 ) iti abhyāsasya ittvam tān sarvān prāṇān brahmacāriṇi ācāryamukhād ābhṛtam āhṛtam adhyayanena saṃpāditaṃ brahma vedātmakaṃ rakṣati pālayati . brahmacāryadhītaṃ brahma sarvaprāṇirakṣaṇakṣamam ityarthaḥ.
de॒vānā̭me॒tatpa̭riṣū॒tamana̭bhyārūḍhaṃ carati॒ roca̭mānam.
tasmā̭jjā॒taṃ brāhma̭ṇa॒ṃ brahma̭ jye॒ṣṭhaṃ de॒vāśca॒ sarvḙ a॒mṛtḙna sā॒kam ..23

11.7.26_42

devānām . etat . pari'sūtam . anabhi'ārūḍham . carati . rocamānam .
tasmāt . jātam . brāhmaṇam . brahma . jyeṣṭham . devāḥ. ca . sarve. amṛtena . sākam ..23..

11.7.26_43

etat sarvāparokṣaṃ parabrahma devānāṃ pariṣūtam parigṛhītam . ātmatayā sākṣātkṛtam ityarthaḥ . rocamānam . svaprakāśacidrūpatayā dīpyamānam anabhyārūḍham anyairanākrāntaṃ sarvotkarṣeṇa carati vartate . tasmāt sakāśāt brāhmaṇam brahmaṇaḥ saṃbandhi brāhmaṇasya vā asādhāraṇaṃ svaṃ jyeṣṭham pravṛddhatamaṃ praśasyatamaṃ vā brahma vedātmakaṃ jātam prādurbhūtam . 'asya mahato bhūtasya niśvasitam etad yad ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo'tharvavedaḥ' ( bṛu 2,4,10 ) iti śruteḥ. devāḥ tatpratipādyā agnyādayaḥ ca sarve amṛtena svopabhogyena amṛtatvaprāpakeṇa sudhārasena sākam saha jātā ityarthaḥ .
bra̭hmacā॒rī brahma॒ bhrāja̭dbibharti॒ tasmi̭nde॒vā adhi॒ viśvḙ sa॒motā̭ḥ.
prā̭ṇāpā॒nau ja॒naya॒nnādvyā॒naṃ vāca॒ṃ mano॒ hṛda̭ya॒ṃ brahma̭ me॒dhām ..24

11.7.26_44

brahma'cārī . brahma . bhrāja̭t . bibharti . tasmin . devāḥ . adhi . viśve . sam'otāḥ .
prāṇāpānau . janayan . āt . vi'ānam . vācam . manaḥ . hṛdayam . brahma . medhām ..24..

11.7.26_45

brahmacārī brahmacaryavān puruṣo bhrājat dīpyamānaṃ brahma vedātmakaṃ bibharti dhārayati . tasmin adhi upari viśve sarve devā samotāḥ saṃbaddhāḥ . 'yāvatīrvai devatāstāḥ sarvā vedavidi brāhmaṇe vasanti' ( taiā 2,15,1) iti śruteḥ . sa ca sarveṣāṃ devānāṃ nivāsabhūto brahmacārī prāṇāpānau sarvaprāṇisaṃbandhinau janayan utpādayan vartate . āt anantaraṃ vyānam . 'atha yaḥ prāṇāpānayoḥ saṃdhiḥ sa vyāna.' ( chāu 1,3,3 ) iti śrutyantaraprasiddhaṃ vyānākhyaṃ vāyum vācam vāgindriyaṃ parāpaśyantyādirūpāṃ vā śabdātmikāṃ vācam manaḥ sarvendriyānugrāhakam antaḥkaraṇam hṛdayam tadāvāsasthānabhūtaṃ hṛdayakamalam brahma vedātmakam medhām āśuvidyāgrahaṇakuśalāṃ buddhim etat sarvaṃ brahmacārī janayan vartate.
cakṣu॒ḥ śrotra॒ṃ yaśo̭ a॒smāsṷ dhe॒hyanna॒ṃ reto॒ lohi̭tamu॒dara̭m.25

11.7.26_46

cakṣuḥ . śrotram . yaśaḥ . asmāsu . dhehi . annam . retaḥ . lohitam . udaram ..25..

11.7.26_47

tāni॒ kalpa̭nbrahmacā॒rī sa̭li॒lasya̭ pṛ॒ṣṭhe tapo̭ 'tiṣṭhatta॒pyamā̭naḥ samu॒dre.
sa snā॒to ba॒bhruḥ pi̭ṅga॒laḥ pṛ̭thi॒vyāṃ ba॒hu ro̭cate .. 26
tāni . kalpat . brahma'cārī . salilasya . pṛṣṭhe . tapaḥ . atiṣṭhat . tapyamānaḥ . samudre .
saḥ . snātaḥ . babhruḥ . piṅgalaḥ . pṛthivyām . bahu . rocate .. 26 ..

11.7.26_48

he brahman brahmacāryātmaka asmāsu stotṛṣu cakṣuḥ rūpagrāhakam indriyaṃ śrotram śabdagrāhakam . prādhānyād upalakṣaṇatvena etad indriyadvayam uktam . cakṣuḥśrotrādīni sarvāṇi indriyāṇi yaśaḥ kīrtiṃ ca asmāsu dhehi dhāraya . āndhyabādhiryādikaṃ kadācidapi asmākaṃ mā bhūd ityarthaḥ . tathā bhojyam annam putrādikāraṇaṃ retaḥ lohitam śarīragatam asṛk udaram udaropalakṣitaṃ samastaśarīram [25] . tāni etāni annādīni brahmacārī kalpat kalpayan salilasya pṛṣṭhe udakasya madhye tapastapyamānaḥ samudre atiṣṭhat . vartata ityarthaḥ . sa tapasvī brahmacārī aniśaṃ snātaḥ snānena pavitrīkṛtaḥ babhruḥ babhravarṇaḥ . etadeva vivriyate -- piṅgala iti . piṅgalavarṇaḥ san pṛthivyām bhūmyāṃ bahu adhikaṃ rocate dīpyate.
iti tṛtīye'nuvāke tṛtīyaṃ sūktam .

Linked texts (5)