Atharvaveda 18.2

Language: Sanskrit

18.2.1

18.2
yamāya somaḥ pavate yamāya kriyate haviḥ .
yamaṃ ha yajño gacchatyagnidūto araṃkṛtaḥ ..1..

18.2.2

yamāya madhumattamaṃ juhotā pra ca tiṣṭhata .
idaṃ nama ṛṣibhyaḥ pūrvajebhyaḥ pūrvebhyaḥ pathikṛdbhyaḥ ..2..

18.2.3

yamāya ghṛtavatpayo rājñe havirjuhotana .
sa no jīveṣvā yameddīrghamāyuḥ pra jīvase ..3..

18.2.4

mainamagne vi daho mābhi śūśuco māsya tvacaṃ cikṣipo mā śarīram .
śṛtaṃ yadā karasi jātavedo'themenaṃ pra hiṇutātpitṝṃrupa ..4..

18.2.5

yadā śṛtaṃ kṛṇavo jātavedo'themamenaṃ pari dattātpitṛbhyaḥ .
yado gachātyasunītimetāmatha devānāṃ vaśanīrbhavāti ..5..

18.2.6

trikadrukebhiḥ pavate ṣaḍurvīrekamidbṛhat.
triṣṭubgāyatrī chandāṃsi sarvā tā yama ārpitā ..6..

18.2.7

sūryaṃ cakṣuṣā gaccha vātamātmanā divaṃ ca gaccha pṛthivīṃ ca dharmabhiḥ .
apo vā gaccha yadi tatra te hitamoṣadhīṣu prati tiṣṭhā śarīraiḥ ..7..

18.2.8

ajo bhāgastapasastaṃ tapasva taṃ te śocistapatu taṃ te arciḥ .
yāste śivāstanvo jātavedastābhirvahainaṃ sukṛtāmu lokam ..8..

18.2.9

yāste śocayo raṃhayo jātavedo yābhirāpṛṇāsi divamantarikṣam .
ajaṃ yantamanu tāḥ samṛṇvatāmathetarābhiḥ śivatamābhiḥ śṛtaṃ kṛdhi ..9..

18.2.10

ava sṛja punaragne pitṛbhyo yasta āhutaścarati svadhāvān .
āyurvasāna upa yātu śeṣaḥ saṃ gacchatāṃ tanvā suvarcāḥ ..10..

18.2.11

ati drava śvānau sārameyau caturakṣau śabalau sādhunā pathā .
adhā pitṝntsuvidatrāmapīhi yamena ye sadhamādaṃ madanti ..11..

18.2.12

yau te śvānau yama rakṣitārau caturakṣau pathiṣadī nṛcakṣasā .
tābhyāṃ rājan pari dhehyenaṃ svastyasmā anamīvaṃ ca dhehi ..12..

18.2.13

urūṇasāvasutṛpāvudumbalau yamasya dūtau carato janāmanu .
tāvasmabhyaṃ dṛśaye sūryāya punardātāmasumadyeha bhadram ..13..

18.2.14

soma ekebhyaḥ pavate ghṛtameka upāsate .
yebhyo madhu pradhāvati tāṃścidevāpi gacchatāt..14..

18.2.15

ye citpūrva ṛtasātā ṛtajātā ṛtāvṛdhaḥ .
ṛṣīn tapasvato yama tapojāmapi gacchatāt..15..

18.2.16

tapasā ye anādhṛṣyāstapasā ye svaryayuḥ .
tapo ye cakrire mahastāṃścidevāpi gacchatāt..16..

18.2.17

ye yudhyante pradhaneṣu śūrāso ye svartanūtyajaḥ .
ye vā sahasradakṣiṇāstāṃ cidevāpi gacchatāt..17..

18.2.18

sahasraṇīthāḥ kavayo ye gopāyanti sūryam .
ṛṣīn tapasvato yama tapojāmapi gacchatāt..18..

18.2.19

syonāsmai bhava pṛthivyanṛkṣarā niveśanī .
yachāsmai śarma saprathāḥ ..19..

18.2.20

asaṃbādhe pṛthivyā urau loke ni dhīyasva .
svadhā yāścakṛṣe jīvan tāste santu madhuścutaḥ ..20..

18.2.21

hvayāmi te manasā mana ihemān gṛhāmupa jujuṣāṇa ehi .
saṃ gacchasva pitṛbhiḥ saṃ yamena syonāstvā vātā upa vāntu śagmāḥ ..21..

18.2.22

uttvā vahantu maruta udavāhā udaprutaḥ .
ajena kṛṇvantaḥ śītaṃ varṣeṇokṣantu bāliti ..22..

18.2.23

udahvamāyurāyuṣe kratve dakṣāya jīvase .
svān gacchatu te mano adhā pitṝṃrupa drava ..23..

18.2.24

mā te mano māsormāṅgānāṃ mā rasasya te .
mā te hāsta tanvaḥ kiṃ caneha ..24..

18.2.25

mā tvā vṛkṣaḥ saṃ bādhiṣṭa mā devī pṛthivī mahī .
lokaṃ pitṛṣu vittvaidhasva yamarājasu ..25..

18.2.26

yatte aṅgamatihitaṃ parācairapānaḥ prāṇo ya u vā te paretaḥ .
tatte saṃgatya pitaraḥ sanīḍā ghāsādghāsaṃ punarā veśayantu ..26..

18.2.27

apemaṃ jīvā arudhan gṛhebhyastaṃ nirvahata pari grāmāditaḥ .
mṛtyuryamasyāsīddūtaḥ pracetā asūn pitṛbhyo gamayāṃ cakāra ..27..

18.2.28

ye dasyavaḥ pitṛṣu praviṣṭā jñātimukhā ahutādaścaranti .
parāpuro nipuro ye bharantyagniṣṭān asmātpra dhamāti yajñāt..28..

18.2.29

saṃ viśantviha pitaraḥ svā naḥ syonaṃ kṛṇvantaḥ pratiranta āyuḥ .
tebhyaḥ śakema haviṣā nakṣamāṇā jyogjīvantaḥ śaradaḥ purūcīḥ ..29..

18.2.30

yāṃ te dhenuṃ nipṛṇāmi yamu kṣīra odanam .
tenā janasyāso bhartā yo'trāsadajīvanaḥ ..30..

18.2.31

aśvāvatīṃ pra tara yā suśevā rkṣākaṃ vā prataraṃ navīyaḥ .
yastvā jaghāna vadhyaḥ so astu mā so anyadvidata bhāgadheyam ..31..

18.2.32

yamaḥ paro'varo vivasvān tataḥ paraṃ nāti paśyāmi kiṃ cana .
yame adhvaro adhi me niviṣṭo bhuvo vivasvān anvātatāna ..32..

18.2.33

apāgūhann amṛtāṃ martyebhyaḥ kṛtvā savarṇāmadadhurvivasvate .
utāśvināvabharadyattadāsīdajahādu dvā mithunā saraṇyūḥ ..33..

18.2.34

ye nikhātā ye paroptā ye dagdhā ye coddhitāḥ .
sarvāṃstān agna ā vaha pitṝn haviṣe attave ..34..

18.2.35

ye agnidagdhā ye anagnidagdhā madhye divaḥ svadhayā mādayante .
tvaṃ tān vettha yadi te jātavedaḥ svadhayā yajñaṃ svadhitiṃ juṣantām ..35..

18.2.36

śaṃ tapa māti tapo agne mā tanvaṃ tapaḥ .
vaṇeṣu śuṣmo astu te pṛthivyāmastu yaddharaḥ ..36..

18.2.37

dadāmyasmā avasānametadya eṣa āgan mama cedabhūdiha .
yamaścikitvān pratyetadāha mamaiṣa rāya upa tiṣṭhatāmiha ..37..

18.2.38

imāṃ mātrāṃ mimīmahe yathāparaṃ na māsātai .
śate śaratsu no purā ..38..

18.2.39

premāṃ mātrāṃ mimīmahe yathāparaṃ na māsātai .
śate śaratsu no purā ..39..

18.2.40

apemāṃ mātrāṃ mimīmahe yathāparaṃ na māsātai .
śate śaratsu no purā ..40..

18.2.41

vīmāṃ mātrāṃ mimīmahe yathāparaṃ na māsātai .
śate śaratsu no purā ..41..

18.2.42

nirimāṃ mātrāṃ mimīmahe yathāparaṃ na māsātai .
śate śaratsu no purā ..42..

18.2.43

udimāṃ mātrāṃ mimīmahe yathāparaṃ na māsātai .
śate śaratsu no purā ..43..

18.2.44

samimāṃ mātrāṃ mimīmahe yathāparaṃ na māsātai .
śate śaratsu no purā ..44..

18.2.45

amāsi mātrāṃ svaragāmāyuṣmān bhūyāsam .
yathāparaṃ na māsātai śate śaratsu no purā ..45..

18.2.46

prāṇo apāno vyāna āyuścakṣurdṛśaye sūryāya .
aparipareṇa pathā yamarājñaḥ pitṝn gaccha ..46..

18.2.47

ye agravaḥ śaśamānāḥ pareyurhitvā dveṣāṃsyanapatyavantaḥ .
te dyāmudityāvidanta lokaṃ nākasya pṛṣṭhe adhi dīdhyānāḥ ..47..

18.2.48

udanvatī dyauravamā pīlumatīti madhyamā .
tṛtīyā ha pradyauriti yasyāṃ pitara āsate ..48..

18.2.49

ye na pituḥ pitaro ye pitāmahā ya āviviśururvantarikṣam .
ya ākṣiyanti pṛthivīmuta dyāṃ tebhyaḥ pitṛbhyo namasā vidhema ..49..

18.2.50

idamidvā u nāparaṃ divi paśyasi sūryam .
mātā putraṃ yathā sicābhyenaṃ bhūma ūrṇuhi ..50..

18.2.51

idamidvā u nāparaṃ jarasyanyadito'param .
jāyā patimiva vāsasābhyenaṃ bhūma ūrṇuhi ..51..

18.2.52

abhi tvorṇomi pṛthivyā māturvastreṇa bhadrayā .
jīveṣu bhadraṃ tan mayi svadhā pitṛṣu sā tvayi ..52..

18.2.53

agnīṣomā pathikṛtā syonaṃ devebhyo ratnaṃ dadhathurvi lokam .
upa preṣyantaṃ pūṣaṇaṃ yo vahātyañjoyānaiḥ pathibhistatra gacchatam ..53..

18.2.54

pūṣā tvetaścyāvayatu pra vidvān anaṣṭapaśurbhuvanasya gopāḥ .
sa tvaitebhyaḥ pari dadatpitṛbhyo'gnirdevebhyaḥ suvidatriyebhyaḥ ..54..

18.2.55

āyurviśvāyuḥ pari pātu tvā pūṣā tvā pātu prapathe purastāt.
yatrāsate sukṛto yatra ta īyustatra tvā devaḥ savitā dadhātu ..55..

18.2.56

imau yunajmi te vahnī asunītāya voḍhave .
tābhyāṃ yamasya sādanaṃ samitiścāva gacchatāt..56..

18.2.57

etattvā vāsaḥ prathamaṃ nvāgann apaitadūha yadihābibhaḥ purā .
iṣṭāpūrtamanusaṃkrāma vidvān yatra te dattaṃ bahudhā vibandhuṣu ..57..

18.2.58

agnervarma pari gobhirvyayasva saṃ prorṇuṣva medasā pīvasā ca .
nettvā dhṛṣṇurharasā jarhṛṣāṇo dadhṛgvidhakṣan parīṅkhayātai ..58..

18.2.59

daṇḍaṃ hastādādadāno gatāsoḥ saha śrotreṇa varcasā balena .
atraiva tvamiha vayaṃ suvīrā viśvā mṛdho abhimātīrjayema ..59..

18.2.60

dhanurhastādādadāno mṛtasya saha kṣatreṇa varcasā balena .
samāgṛbhāya vasu bhūri puṣṭamarvāṅtvamehyupa jīvalokam ..60..

dvitīyenuvāke ṣaṭ sūktāni . tatra ‘yamāya somaḥ' iti prathamaṃ sūktam . atra āditastisṛṇām ṛcāṃ pūrvarcā saha pretotthāpanakarmaṇi ukto viniyogaḥ .
pitṛmedhe 'mainamagne' (4) ityādibhiḥ 'sahasraṇīthāḥ kavayaḥ' (18) ityantābhiḥ 'ava sṛja' (10) ' ityṛgvarjitābhiścaturdaśabhirṛgbhirdahyamānaṃ pretaśarīraṃ sarve gotriṇa upatiṣṭheran .
'mainamagne' iti catasṛbhiḥ pretaśarīre kaniṣṭhaputreṇa dattam agniṃ gotriṇa ādīpayeyuḥ.
tatraiva karmaṇi 'ajo bhāgaḥ' (8) iti dvābhyāṃ citerdakṣiṇapārśve ajapaśuṃ badhnīyāt . yathā dahyate tathā bandhanaṃ kāryaṃ mocanaṃ na kartavyam . tathā ca māhakirācāryaḥ- 'ajo hanyate dahyate ekāgnipretaśarīradahane' iti .
pitṛmedha eva caturthe'hani 'ava sṛja' ityanayā 'ekāgnikasyāhitāgneḥ śarīram anumantrayeta.

18.2.60_2

ya॒māya॒ soma̭ḥ pavate ya॒māya̭ kriyate ha॒viḥ.
ya॒maṃ ha̭ ya॒jño ga̭chatya॒gnidṷ̄to॒ ara̭ṃkṛtaḥ ..1..
yamāya . somaḥ . pavate . yamāya . kriyate . haviḥ.
yamam . ha . yajñaḥ . gacchati . agni'dūtaḥ . aram'kṛtaḥ .. 1 ..

18.2.60_3

yamāya devāya somaḥ pavate pūyate abhiṣūyate somayāge yajamānaiḥ . karmaṇi kartṛpratyayaḥ śap pūdhātoḥ . somasādhano jyotiṣṭomādirananuṣṭhitaśced yamo narake pātayiṣyatīti bhiyā yamaprītaye somobhiṣūyata ityarthaḥ . athavā pitṝṇāṃ somasaṃbandhena yamasyāpi somostyeva . kiṃ ca yamāya eva haviḥ ājyādilakṣaṇaṃ kriyate saṃskriyate utpavanādisaṃskāreṇa . kiṃ ca yamaṃ ha yamameva yajñaḥ kṛtsno jyotiṣṭomādiḥ gacchati. kīdṛśo yajñaḥ. agnidūtaḥ . dūto yathā svāminā dattaṃ dhanādikaṃ dātavyāya prayacchati evam agnirapi yajamānena dattaṃ havistasmaitasmai devāya prayacchatītyagnirdūta ityabhidhīyate . alaṃkṛtaḥ stotraśastrādibhirbhūṣitaḥ . yadvā alam atyarthaṃ niṣpāditaḥ . sāṅgopāṅga ityarthaḥ. yadyapi somo haviśca ubhe sarvārthaṃ kriyete tathā yajñopi sarvadevārthaḥ tathāpi yamasya sarvaprāṇisaṃhartṛtvena vā sarveṣāṃ pitṛ. lokaprāpakatvena vā prādhānyād yamāyaiva somādikaṃ kriyata ityupacaryate.
ya॒māya॒ madhṷmattamaṃ ju॒hotā॒ pra ca̭ tiṣṭhata.
i॒daṃ nama॒ ṛṣi̭bhyaḥ pūrva॒jebhya॒ḥ pūrvḙbhyaḥ pathi॒kṛdbhya̭ḥ ..2..
yamāya . madhumat'tamam . juhota . pra . ca . tiṣṭhata .
idam . namaḥ . ṛṣi'bhyaḥ . pūrva'jebhyaḥ . pūrvebhyaḥ . pathikṛt'bhyaḥ .. 2 ..

18.2.60_4

atrāpi pūrvamantravad yamasya prādhānyābhiprāyeṇa homapratiṣṭhe tasyaiva kartavye ityabhidhīyate . he yajamānāḥ yamāya eva devāya madhumattamam atiśayena madhumat somājyādikaṃ haviḥ juhota juhuta . 'taptanaptana' (pā 7,1,45) iti tasya tabādeśe guṇaḥ . pra ca tiṣṭhata pratiṣṭhāṃ samāptiṃ yamāyaiva kuruta . nanu yamāyaiva hūyate tatsahacāriṇāṃ pitṝṇāṃ kiṃ syād ityāśaṅkya teṣāṃ namaskāraḥ kriyata ityāha idaṃ nama iti . ṛṣibhyaḥ mantrādidraṣṭubhyaḥ aṅgiraḥprabhṛtibhyaḥ . 'ṛṣirdarśanāt . stomān dadarśatyaupamanyavaḥ' iti niruktam, 'tad yad enāṃstapasyamānān brahma 'svayaṃbhvabhyānarṣat ta ṛṣayo'bhavaṃstad ṛṣīṇām ṛṣitvam iti vijñāyate' ( ni 2,11 ) iti ca niruktam . ṛṣayo viśeṣyante--pūrvajebhyaḥ pūrvam utpannebhyaḥ idānīṃtanayajamānāpekṣayā teṣāṃ pūrvajatvam . ata eva pūrvebhyaḥ pathikṛdbhyaḥ. pathikṛtaḥ pitṛlokasya pathāṃ kartāraḥ . ye prathamaṃ paretāḥ svargamārgāṇāṃ darśayitāraste pathikṛtaḥ pitṛgaṇagatāḥ . teṣāṃ mārgāṇām idānīntanairapi anusriyamāṇatvāt . evaṃmahānubhāvebhya ṛṣibhyaḥ aṅgiraḥprabhṛtibhyaḥ idaṃ namaḥ namaskārostu .
ya̭māya ghṛ॒tava॒tpayo॒ rājñḙ ha॒virjṷhotana.
sa no̭ jī॒veṣvā ya̭meddī॒rghamāyu॒ḥ pra jī॒vasḙ ..3..
yamāya . ghṛta'vat . payaḥ . rājñe. haviḥ . juhotana .
saḥ . naḥ . jīveṣu . ā . yamet . dīrgham . āyu: . pra . jīvase .. 3 ..

18.2.60_5

he yajamānāḥ yamāya rājñe ghṛtavat ghṛtopetaṃ payaḥ kṣīraṃ haviḥ havīrūpeṇa saṃskṛtaṃ juhotana juhota juhuta . tasya tanabādeśe guṇaḥ . tena kiṃ labhyata ityata āha . sa prāptahaviḥ san naḥ asmān jīveṣu jīvatsu prāṇiṣu madhye ā yamat niyamayet sthāpayet . yathā mṛtirna bhavet tathā karotu . kiṃ ca sa yamaḥ dīrgham āyuḥ śatasaṃvatsaralakṣaṇam prayacchatu iti śeṣaḥ . kimartham . jīvase jīvanāya .
maina̭magne॒ vi da̭ho॒ mābhi̭ śūśuco॒ māsya॒ tvaca̭ṃ cikṣipo॒ mā śarī̭ram.
śṛ॒taṃ ya॒dā kara̭si jātave॒do 'thḙmena॒ṃ pra hi̭ṇutātpi॒tṝm̐rupa̭ ..4..
mā . enam . agne . vi . dahaḥ . mā . abhi . śūśucaḥ . mā . asya . tvacam . cikṣipaḥ . mā . śarīram .
śṛtam . yadā . karasi . jāta'vedaḥ . atha . īm . enam . pra . hinutāt . pitṝn . upa .. 4 ..

18.2.60_6

he agne enaṃ pretaṃ mā vi dahaḥ vidāham atidāhaṃ mā kārṣīḥ . tathā mābhi śūśucaḥ . śucerluṅi caṅi rūpam . 'dīrgho laghoḥ' (pā 7,4,94 ) iti abhyāsasya dīrghaḥ . abhitaḥ śokayuktaṃ mā kārṣīḥ . uparyadhaśca ubhayoḥ pārśvayorapi dāhād abhitaḥ śoko bhavati tadabhāvotra prārthyate . kiṃ ca asya tvacaṃ mā cikṣipaḥ anyatra mā gamaya . tvagbhedaṃ mā kurvityarthaḥ . tathā śarīram api mā cikṣipaḥ . asya śavaśarīrasya āhutirūpatvāt puroḍāśādivad vidāhādyabhāvaḥ prārthyate . yadā tvam etaccharīraṃ śṛtam haviryogyaṃ pakvaṃ karasi karoṣi . śrā pāke . 'śṛtaṃ pāke' (pā 6,1,27 ) iti karmaṇi kartari vā nipātanāta bhāvaḥ . karasīti . karoteḥ autsargikaḥ śapa . leṭi vā aḍāgamaḥ . he jātavedaḥ jātaprajña agne atha śṛtakaraṇānantaram īm enaṃ pitṛbhyaḥ' upa pitṛsamīpaṃ pra hiṇutāt prahiṇu preraya .
ya॒dā śṛ॒taṃ kṛ॒ṇavo̭ jātave॒do 'the॒mamḙna॒ṃ pari̭ dattātpi॒tṛbhya̭ḥ.
ya॒do gachā॒tyasṷnītime॒tāmatha̭ de॒vānā̭ṃ vaśa॒nīrbha̭vāti ..5..
yadā . śṛtam . kṛṇavaḥ . jāta'vedaḥ . atha . imam . enam . pari . dattāt . pitṛ'bhyaḥ .
yado iti . gacchāti . asu'nītim . etām . atha . devānām . vaśa'nīḥ . bhavāti ..
he jātavedaḥ prāptahavirlakṣaṇadhana agne tvam enaṃ śṛtam pakvaṃ yadā kṛṇavaḥ akaroḥ atha anantaram idam idānīm enaṃ dāhena saṃskṛtaṃ puruṣaṃ pitṛbhyaḥ pari dattāt prayaccha . yadvā paridānaṃ rakṣaṇāya dānam iti prasiddhestasya rakṣaṇāya prayaccha . u api ca ayam etāṃ prasiddhām asunītim asūn prāṇān nayati lokāntaram iti asunītiḥ prāṇāpahartrī devatā tāṃ yadā gacchāti gacchati atha anantaram ayaṃ devānām dyotamānānāṃ svakīyānām indriyāṇāṃ vaśanīḥ vaśaṃ nayatīti vaśanīḥ 'satsūdviṣa' (pā 3,2,61) ityādinā kvip . cakṣurādīndriyāṇāṃ sūryādidevatāprāpako bhavāti bhavati .

18.2.60_7

trika̭drukebhiḥ pavate॒ ṣaḍu॒rvīreka॒midbṛ॒hat.
tri॒ṣṭubgā̭ya॒trī chandā̭ṃsi॒ sarvā॒ tā ya॒ma ārpi̭tā ..6..
trikadrukebhiḥ . pavate . ṣaṭ . urvīḥ . ekam . it . bṛhat .
tri'stup . gāyatrī . chandāṃsi . sarvā . tā . yame . ārpitā .. 6 ..

18.2.60_8

trikadrukebhiḥ trikadrukaiḥ . jyotiṣṭomagoṣṭomāyuṣṭomāstrayaḥ trikadrukā ityucyante . tairnimittabhūtaisteṣāṃ niṣpattaye pavate pūyate yamārtham abhiṣūyate . soma iti śeṣaḥ . jyotiṣṭomādīnām ananuṣṭhāne yamo haniṣyatīti bhītyā teṣu somobhiṣūyata ityarthaḥ . tathā ṣaḍurvīḥ ṣaḍurvyaḥ . ṣaṇmorvīraṃhasaspāntu' ( āśrau 1,2,1) ityatrāmnānād dyauśca pṛthivī ca ahaśca rātriśca āpaśca oṣadhayaśca etāḥ ṣaḍ urvyaḥ . tā api ekamit ekameva bṛhat mahāntaṃ yamam . uddiśyaiva pravartanta iti śeṣaḥ . athavā bṛhat iti uttaratra anveti . bṛhat bṛhatī chandaḥ tathā triṣṭub gāyatrī iti cchandāṃsi . tā tāni itarāṇi sarvā sarvāṇi chandāṃsi yame ārpitā ārpitāni paryavasitāni . chandobhirupalakṣitāḥ sarve mantrā yamaikaviṣayā ityarthaḥ . ṛ gatau . 'artihrī' (pā 7,3,36) ityādinā pugāgamaḥ . 'juṣṭārpite ca cchandasi' (pā 6,1,209) iti ādyudāttatvam .
sūrya॒ṃ cakṣṷṣā gacha॒ vāta̭mā॒tmanā॒ diva̭ṃ ca॒ gacha̭ pṛthi॒vīṃ ca॒ dharma̭bhiḥ.
a॒po vā̭ gacha॒ yadi॒ tatra̭ te hi॒tamoṣa̭dhīṣu॒ prati̭ tiṣṭhā॒ śarī̭raiḥ ..7..
sūryam . cakṣuṣā . gaccha . vātam . ātmanā . divam . ca . gaccha . pṛthivīm . ca . dharma'bhiḥ .
apaḥ. vā . gaccha . yadi . tatra . te. hitam . oṣadhīṣu . prati . tiṣṭha . śarīraiḥ ..7..

18.2.60_9

he mṛta puruṣa tvaṃ sūryaṃ devaṃ cakṣuṣā cakṣurdvāreṇa gaccha . sūryaprāptau cakṣureva dvāram . 'ādityaścakṣurbhūtvākṣiṇī prāviśat' (aiā 2,4,2) iti pūrvam akṣiṇi ādityānupraveśāt . tathā vātam vāyuṃ sūtrātmānam ātmanā . atra ātmaśabdena mukhyaḥ prāṇobhidhīyate . tena taṃ gaccha . atrāpi 'vāyuḥ prāṇo bhūtvā nāsike prāviśat' (aiā 2,4,2 ) iti śruteḥ vātaprāptau prāṇa eva dvāram . evaṃ dharmabhiḥ śarīradhārakaiḥ itarairindriyaiḥ divaṃ ca pṛthivīṃ ca gaccha. vā atha vā apo gaccha udakāni antarikṣaṃ vā prāpnuhi . yadi tatra apsu abdevatāyāṃ te tava hitaṃ bhavet . anena tattatsthānaprāpteraicchikatvaṃ sūcitaṃ bhavati . oṣadhīṣu vrīhiyavādiṣu śarīraiḥ svāvayavaiḥ karmendriyaiḥ . yadvā pūjārthaṃ bahuvacanam . śarīreṇa sthūlena prati tiṣṭha pratiṣṭhito bhava .
a॒jo bhā॒gastapa̭sa॒staṃ ta̭pasva॒ taṃ tḙ śo॒cista̭patu॒ taṃ tḙ a॒rciḥ.
yāstḙ śi॒vāsta॒nvo̭ jātaveda॒stābhi̭rvahainaṃ su॒kṛtā̭mu lo॒kam ..8..
ajaḥ . bhāgaḥ . tapasaḥ . tam . tapasva . tam . te . śociḥ . tapatu . tam . te. arciḥ .
yāḥ. te. śivāḥ . tanva: . jāta'vedaḥ . tābhiḥ. vaha . enam . su'kṛtām . ūṃ iti . lokam ..
he agne ayam ajaḥ tava bhāgaḥ . anustaraṇītvena ajasya hanyamānatvād evama ucyate . taṃ tapasā tāpakena tava tejasā tapasva saṃtāpaya . tam eva ajaṃ bhāgaṃ te tava śociḥ dīptiḥ tapatu saṃtāpayatu . tam eva ajaṃ te arciḥ jvālālakṣaṇaṃ tejaḥ tapatu . evama ajasya tāpādiviṣayatāma abhidhāya atha pretasya abhimata lokaprāptim āśāste - u api ca he jātavedaḥ prāptapaśulakṣaṇadhana tvaṃ te yāḥ śivāḥ sukhakarāḥ tanvaḥ santi . 'ye te agne śive tanuvau' (taibrā 1,1,7,2 ) ityadhvaryumantroktā virāṭsvarāḍādyāḥ śivāstanvaḥ santi tābhiḥ tanūbhiḥ śarīrasukhakarībhiḥ enaṃ pretaṃ sukṛtām puṇyakṛtāṃ lokam sthānaṃ vaha prāpaya.

18.2.60_10

yāstḙ śo॒cayo॒ raṃha̭yo jātavedo॒ yābhi̭rāpṛ॒ṇāsi॒ diva̭ma॒ntari̭kṣam.
a॒jaṃ yanta॒manu॒ tāḥ samṛ̭ṇvatā॒matheta̭rābhiḥ śi॒vata̭mābhiḥ śṛ॒taṃ kṛ̭dhi ..9..
yāḥ . te . śocayaḥ . raṃhayaḥ . jāta'vedaḥ . yābhiḥ . ā'pṛṇāsi . divam . antarikṣam .
ajam . yantam . anu . tāḥ . sam . ṛṇvatām . atha . itarābhiḥ. śiva'tamābhiḥ . śatam . kṛdhi .
he jātavedaḥ te yāḥ śocayaḥ . śocayantīti śocayaḥ . tādṛśo yāḥ santi . tathā yā raṃhayaḥ vegavatyaḥ . rahi gatau . auṇādika ipratyayaḥ . tanvaḥ santi . kiṃ ca yābhiḥ tanūbhirjvālārūpābhiḥ divam antarikṣaṃ ca āprīṇāsi pūrayasi tarpayasi vā tāḥ tava tanvo yantaṃ gacchantam ajam anustaraṇīlakṣaṇaṃ samṛṇvatām saṃgacchantām . atha . athetyayaṃ prakārāntaradyotanārthaḥ . itarābhiḥ tanūbhiḥ śivatarābhiḥ atyantasukhakarābhiḥ amuṃ pretaṃ śṛtam pakvaṃ haviryogyaṃ kṛdhi kuru.

18.2.60_11

ava̭ sṛja॒ puna̭ragne pi॒tṛbhyo॒ yasta॒ āhṷta॒ścara̭ti sva॒dhāvā̭n.
āyu॒rvasā̭na॒ upa̭ yātu॒ śeṣa॒ḥ saṃ ga̭chatāṃ ta॒nvā̭ su॒varcā̭ḥ ..10..
ava . sṛja . punaḥ . agne . pitṛ'bhyaḥ . yaḥ . te . ā'hutaḥ . carati . svadhā'vān .
āyuḥ . vasānaḥ . upa . yātu . śeṣaḥ . sam . gacchatām . tanvā . su'varcāḥ .. 10 ..

18.2.60_12

he agne tvam enaṃ pretaṃ tava haviṣṭvena kalpitaṃ pitṛbhyaḥ punarava sṛja atyantaṃ tyaja prayaccha . pitṛlokasthānāyetyarthaḥ . yaḥ pretapuruṣaḥ te tvayi āhutaḥ āhutitvena dattaḥ svadhāvān asmābhirdattābhiḥ svadhābhistadvān san carati gacchati . kiṃ ca śeṣaḥ . apatyanāmaitat . ‘śeṣa ityapatyanāma. śiṣyate prayataḥ' (ni 3,2) iti niruktam . āyurvasānaḥ 'āyuṣmān san upa yātu svagṛhaṃ prati gacchatu . sa ca pretaḥ suvarcāḥ śobhanena varcasā yuktaḥ san tanvā pitṛlokāvasthānocitena śarīreṇa saṃ gacchatām yukto bhavatu . yadvā caturthapādopi apatyaviṣayatayā yojanīyaḥ . tatpakṣepi sa ca śeṣaḥ suvarcāḥ san tanvā svīyena śarīreṇa saṃ gacchatām . anena pitṛmṛtiduḥkhāt putrasya śarīratyāgābhāvo varcasvitvaṃ ca prārthitaṃ bhavati .
ityaṣṭādaśe kāṇḍe dvitīye'nuvāke prathamaṃ sūktam .
pitṛmedhe 'ati drava' iti aṣṭānām ṛcāṃ dahyamānapretaśarīropasthāne viniyoga uktaḥ.
tathā etābhiraṣṭabhirdahanadeśaṃ nīyamānaṃ pretaśarīram anumantrayeta .
saṃcayanakarmaṇi etābhiraṣṭabhiḥ hariṇīsaṃjñikābhirṛgbhiḥ asthipūrṇaṃ kalaśaṃ nikhananapradeśaṃ prati hareyuḥ.
tatra 'ati drava' iti tisṛbhiḥ pretahastayordīyamānaṃ gopaśuvṛkkadvayam anumantrayeta . 'syonāsmai bhava' iti tisṛbhirmumūrṣuṃ yajamānam agnihotraśālāyām āstīrṇeṣu darbheṣu sthāpayet .
tathā etābhistisṛbhirṛgbhiḥ agneruttarapārśve pretasya śarīraṃ śakaṭād avatārayet . idaṃ karma dahanasthāne kartavyam .
tathā asthipūrṇakalaśasya bhūmau nikhananapakṣe 'syonāsmai bhava' (19) ityṛcā kalaśam abhimantrya nikhanet .

18.2.60_13

ati̭ drava॒ śvānaṷ sārame॒yau ca̭tura॒kṣau śa॒balaṷ sā॒dhunā̭ pa॒thā.
adhā̭ pi॒tṝntsṷvi॒datrā॒m̐ apī̭hi ya॒mena॒ ye sa̭dha॒māda॒ṃ mada̭nti ..11..
ati . drava . śvānau . sārameyau . catuḥ'akṣau . śabalau . sādhunā . pathā .
adha . pitṝn . su'vidatrān . api . ihi . yamena . ye . sadha'mādam . madanti .. 11 ..

18.2.60_14

pretaḥ saṃbodhyate . he pitṛlokaṃ gacchan preta sārameyau saramā nāma devaśunī tasyāḥ putrau . 'strībhyo ḍhak' (pā 4,1,120 ) . caturakṣau catvāri akṣīṇi yayoḥ . ekaikasya caturakṣatvam . bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ ( pā 5,4,113 ) iti ṣac samāsāntaḥ . śabalau śabalavarṇau . yadvā nāmadheyam etat . śyāmaśabalasaṃjñakau. śabalāviti dvivacanena śyāmopi vivakṣyate . smaryate hi
śvānau dvau śyāmaśabalau vaivasvatakulodbhavau .
tābhyāṃ baliṃ pradāsyāmi syātāṃ me tāvahiṃsakau ..' (tu. āhnikasūtrāvali, vaiśvadevaprayoga) iti .
tau śvānau sādhunā samīcīnena ṛjunā pathā mārgeṇa ati drava atītya gaccha . adha atha anantaraṃ suvidatrān . vidatraśabdo dhanavācī . sudhanān śobhanahavīrūpānnān . yadvā . vetteḥ katran pratyayaḥ . jñānavācī vidatraśabdaḥ. saṃjñānān pitṝn apehi . apaśabdaḥ upopasargasyārthe . upehi . upagacchetyarthaḥ . yadvā apaśabdo varjanārthaḥ . apavṛjya mārge āsīnau śvānau varjayitvā pitṝn ihi gaccha . eterloṭi rūpam . ye pūrvajāḥ pitaro yamena pitṛrājena sadhamādam saha mādanaṃ tṛptiryasmin karmaṇi tat sadhamādaṃ saha tṛptirharṣo vā yathā bhavati tathā madanti mādyanti tān ihīti saṃbandhaḥ . 'sadha mādasthayośchandasi' (pā 6,3,96 ) iti sahasya sadhādeśaḥ . mādayatererajanto māda iti mādyatervā vyatyayena ghañ.

18.2.60_15

yau te॒ śvānaṷ yama rakṣi॒tāraṷ catura॒kṣau pa̭thi॒ṣadī̭ nṛ॒cakṣa̭sā.
tābhyā̭ṃ rāja॒npari̭ dhehyenaṃ sva॒stya̭smā anamī॒vaṃ ca̭ dhehi ..12..
yau . te . śvānau . yama . rakṣitārau . catuḥ'akṣau . pathisadī iti pathi'sadī . nṛ'cakṣasā.
tābhyām . rājan . pari . dhehi . enam . sva॒sti . asmai . anamīvam . ca . dhehi .. 12 ..

18.2.60_16

yamarakṣitārau yamo rakṣitā gopāyitā yayoḥ . 'ṛtaśchandasi' (pā 5,4,158 ) iti kababhāvaḥ . 'antodāttaprakaraṇe tricakrādīnām upasaṃkhyānam' ( pāvā 6,2,199) iti antodāttatvam . yadvā yamaśabdena tatsvāmikaṃ puram ucyate . yamapurasya pālayitārau. kṛduttarapadaprakṛtisvaratvena antodāttatvam . caturakṣau vyākhyātam . pathisadī pitṛbhirgantavye mārge sīdantau . 'chandasi vanasanarakṣimathām' (pā 3,2,27 ) iti vihita inpratyayaḥ saderapi vyatyayena bhavati . nṛcakṣasā nṛcakṣasau nṛṇāṃ gantṝṇāṃ draṣṭārau he rājan pitṝṇāṃ svāmin te tvadīyau yau śvānau vartete tābhyāṃ śvabhyām enam anvādiṣṭaṃ pretaṃ pari dhehi . paridehītyarthaḥ. rakṣaṇārthaṃ dānaṃ paridānam ityucyate . kiṃ ca asmai tvadīyaṃ lokaṃ gacchate svasti . svastītyavināśināma . avināśam anamīvam amīvo rogaḥ bādhā tadrahitaṃ sthānaṃ ca dhehi vidhehi .
ṷrūṇa॒sāva̭su॒tṛpā̭vudumba॒lau ya॒masya̭ dū॒tau ca̭rato॒ janā॒m̐ anṷ.
tāva॒smabhya̭ṃ dṛ॒śaye॒ sūryā̭ya॒ puna̭rdātā॒masṷma॒dyeha bha॒dram ..13..
uru'nasau . asu'tṛpau . udumbalau . yamasya . dūtau . carataḥ . janān . anu .
tau . asmabhyam . dṛśaye . sūryāya . punaḥ . dātām . asum . adya . iha . bhadram .. 13 ..

18.2.60_17

uruṇasā' uruṇasau vistīrṇanāsikau . nāsikāśabdasya nasbhāvaḥ. supa ākāraḥ. asutṛpau prāṇinām asubhiḥ prāṇaistṛpyantau . prāṇāpahārakau udumbalau . vistīrṇabalāvityarthaḥ . pūrvapade varṇopajanaśchāndasaḥ . yamasya dūtau preṣyau janān jananavataḥ utpattimataḥ prāṇinaḥ anu anulakṣya carataḥ teṣāṃ prāṇān apahartuṃ sarvatra saṃcarataḥ . tau dūtau sūryāya . 'kriyāgrahaṇaṃ kartavyam' (pāvā 1,4,32) iti karmaṇaḥ saṃpradānatvāccaturthī . dṛśaye darśanāya . 'igupadhāt kit' (pāu 4,120 ) iti auṇādika ipratyayaḥ . kittvāt laghūpadhaguṇābhāvaḥ . sūryaṃ draṣṭum adya idānīm iha asmaccharīre bhadram bhandanīyam asum pañcavṛttikaṃ prāṇam asmabhyaṃ punardātām punaḥ prayacchatām . dadāteśchāndase luṅi gātisthā (pā 2,4,77) iti sico luk . bāhulakād amāṅyogepi aḍabhāvaḥ .
soma॒ ekḙbhyaḥ pavate ghṛ॒tameka॒ upā̭sate.
yebhyo॒ madhṷ pra॒dhāva̭ti॒ tāṃści̭de॒vāpi̭ gachatāt ..14..
somaḥ . ekebhyaḥ . pavate . ghṛtam . eke . upa . āsate .
yebhyaḥ . madhu . pra'dhāvati . tān . cit . eva . api . gacchatāt .. 14 ..

18.2.60_18

idamādibhiḥ pañcabhirṛgbhiḥ mriyamāṇānāṃ yajamānānāṃ vartanam atra pratipādyate . ekebhyaḥ kebhyaścit pitṛbhyaḥ somaḥ pavate upabhogāya kulyārūpeṇa pravahati yeṣāṃ gotrajāḥ sāmāni brahmayajñasamaye'dhīyate . śrūyate hi- 'yat sāmāni soma ebhyaḥ pavate' (taiā 2,10,1) iti . eke anye pitaraḥ ghṛtam ājyam upāsate upagacchanti . upabhuñjata ityarthaḥ . yeṣāṃ putrādayo yajūṃṣi brahmayajñakāle'dhīyate . śrutiśca bhavati- 'yad yajūṃṣi ghṛtasya kūlyāḥ' (taiā 2,10,1) iti . yebhyaḥ pitṛbhyaḥ . tādarthye caturthī . upabhogāya madhu kṣaudraṃ pradhāvati pravāharūpeṇa śīghraṃ gacchati . ye ātharvaṇān mantrān brahmayajñārtham adhīyate teṣāṃ pitṝn prati madhu madhukulyā pravahati . tathā cāmnāyate- 'yad atharvāṅgiraso' madhoḥ kūlyāḥ' (taiā 2,20,1) iti . tāṃścideva pūrvoktān sarvān eva he mriyamāṇa preta vā api gacchatāt apigaccha prāpnuhi . 'tuhyoḥ' ( pā 7,1,35) iti hestātaṅ ādeśaḥ.
ye ci॒tpūrva̭ ṛ॒tasā̭tā ṛ॒tajā̭tā ṛtā॒vṛdha̭ḥ.
ṛṣī॒ntapa̭svato yama tapo॒jām̐ api̭ gachatāt ..15..
ye . cit . pūrva . ṛta'sātāḥ . ṛta'jātāḥ . ṛta'vṛdhaḥ .
ṛṣīn . tapasvataḥ . yama . tapaḥ'jān . api . gacchatāt .. 15 ..

18.2.60_19

ye cit ye ca pūrve pūrvapuruṣā ṛtasātāḥ ṛtam satyaṃ yajño vā tena dattāḥ saṃbhaktā vā. sanoterniṣṭhāyāṃ 'janasanakhanāṃ sañjhaloḥ' (pā 6,4,42 ) iti āttvam . ata eva ṛtajātāḥ ṛtena satyena jātā utpannāḥ ṛtāvṛdhaḥ 'ṛtasya vardhakāśca' bhavanti . tapasvataḥ tapasā yuktān tapojān tapasaḥ sakāśādeva utpannān ṛṣīn atīndriyārthadarśinastān he yama yamavat niyata yadvā yamena pitṛrājena nīyamāna he preta tvam api gacchatāt apigaccha prāpnuhi .
tapa̭sā॒ ye a̭nādhṛ॒ṣyāstapa̭sā॒ ye sva̭rya॒yuḥ.
tapo॒ ye ca̭kri॒re maha॒stāṃści̭de॒vāpi̭ gachatāt ..16..
tapasā . ye . anādhṛṣyāḥ . tapasā . ye . svaḥ . yayuḥ .
tapaḥ . ye . cakrire . mahaḥ . tān . cit . eva . api . gacchatāt .. 16 ..

18.2.60_20

ye janāḥ tapasā kṛcchracāndrāyaṇādinā yuktāḥ santaḥ anādhṛṣyāḥ pāpairapradhṛṣyā bhavanti . ye ca tapasā yāgādirūpeṇa sādhanena svaḥ svargaṃ yayuḥ yānti prāpnuvanti . ye ca mahaḥ mahat tapaḥ anyairduṣkaraṃ rājasūyāśvamedhādikaṃ hiraṇyagarbhādyupāsanaṃ vā cakrire kurvanti . ete yeṣu lokeṣu vartante teṣu lokeṣu tāṃścideva tāneva tapasvinaḥ he preta api gacchatāt apigaccha .
ye yudhya̭nte pra॒dhanḙṣu॒ śūrā̭so॒ ye sva̭rtanū॒tyaja̭ḥ.
ye vā̭ sa॒hasra̭dakṣiṇā॒stāṃ ci̭de॒vāpi̭ gachatāt ..17..
ye. yudhyante . pra'dhaneṣu . śūrāsaḥ . ye . tanū'tyajaḥ .
ye . vā . sahasra'dakṣiṇāḥ . tān . cit . e॒va . api . gacchatāt .. 17 ..

18.2.60_21

pradhaneṣu . prakīrṇāni asmin dhanāni bhavantīti pradhanāḥ saṃgrāmāḥ . teṣu śūrāsaḥ śauryavanto ye yudhyante śatrūn saṃpraharante . ye ca tanūtyajaḥ tatra ye śarīrāṇi tyaktāro bhavanti . ye vā ye ca sahasradakṣiṇāḥ sahasradakṣiṇān kratūn anuṣṭhitavantaḥ tān sarvān eva he preta tvam ito gaccha . te yeṣu uttameṣu lokeṣu nivasanti taṃ lokaṃ prāpnuhītyarthaḥ.
sa॒hasra̭ṇīthāḥ ka॒vayo॒ ye go̭pā॒yanti॒ sūrya̭m.
ṛṣī॒ntapa̭svato yama tapo॒jām̐ api̭ gachatāt ..18..
sahasra'nīthāḥ . kavayaḥ . ye . gopāyanti . sūryam .
ṛṣīn . tapasvataḥ . yama . tapaḥ'jān . api . gacchatāt .. 18 ..

18.2.60_22

sahasraṇīthāḥ sahasranayanāḥ kavayaḥ krāntadarśino ye sūryam ādityaṃ gopāyanti rakṣanti tapasvataḥ tapasā yuktān tapojān tapasaḥ sakāśādeva utpannān tān ṛṣīn he yama niyata śakaṭe baddha vā yamena nīyamāna vā he preta tvam api gacchatāt apigaccha .
syo॒nāsmai̭ bhava pṛthivyanṛkṣa॒rā ni॒veśa̭nī.
yachā̭smai॒ śarma̭ sa॒prathā̭ḥ ..19..
syonā . asmai . bhava . pṛthivi . anṛkṣarā . ni'veśanī .
yaccha . asmai . śarma . sa'prathāḥ .. 19 ..

18.2.60_23

he pṛthivi prathite bhūme vedirūpe tvam anṛkṣarā anādhikā niveśanī niviśanti atreti niveśanī śayanārhā satī asmai mumūrṣave janāya asthirūpapretāya vā syonā sukhakarī bhava . kiṃ ca asmai pūrvoktāya saprathāḥ prathaḥ prakhyānaṃ vistīrṇatā tatsahitā tvaṃ śarma sukhaṃ yaccha dehi . dāṇ dāne . 'pāghrā' (pā 7,3,78 ) ityādinā yacchādeśaḥ.
a̭saṃbā॒dhe pṛ̭thi॒vyā u॒rau lo॒ke ni dhī̭yasva.
sva॒dhā yāśca̭kṛ॒ṣe jīva॒ntāstḙ santu madhu॒ścuta̭ḥ ..20..
asam'bādhe . pṛthivyāḥ . urau . loke . ni . dhīyasva .
svadhāḥ . yāḥ . cakṛṣe . jīvan . tāḥ . te . santu . madhu'ścutaḥ .. 20 ..

18.2.60_24

he mumūrṣo preta vā asaṃbādhe . saṃbādhaḥ saṃmardaḥ . tadahite urau vistīrṇe pṛthivyāḥ agnihotravedilakṣaṇāyā loke lokyamāne sthāne ni dhīyastra nidhāpito bhava . dadhāteḥ karmaṇi yak . pūrvaṃ tvaṃ jīvan jīvanavān yāḥ svadhāḥ svam ātmānaṃ dadhāti puṣṇāti dhinotīti svadhā annaṃ daivāni havīṃṣi svadhākāreṇa dattāni pitryāṇi havīṃṣi ca cakṛṣa kṛtavān asi . karoterliṭi krādiniyamād iḍabhāvaḥ . tāḥ svadhāḥ te tava madhuścyutaḥ madhupravāhakṣārayitryaḥ santu bhavantu . upalakṣaṇam etat . madhurarasaghṛtasomādipravāharūpā bhavantu .
iti dvitīyenuvāke dvitīyaṃ sūktam .
'hvayāmi' (21) iti ādyāyāḥ ‘syonāsmai bhava' (19) ityanayā saha ukto viniyogaḥ.
'ut tvā vahantu' (22) ityanayā citerdakṣiṇapārśve ajaṃ paśu badhnāti . yathā dahyate tathā badhnīyāt ..
āhitāgneḥ saṃskārārthaṃ vihiteṣu triṣvagniṣu 'apemam' (27) ityṛcā ājyaṃ juhuyāt .
piṇḍapitṛyajñe barhiṣi udapātraninayanānantaraṃ 'ye dasyavaḥ' (28) ityṛcā ubhayata ādīptam ulmukaṃ nirasyet . sūtritaṃ hi- " yajñopavītī 'ye dasyavaḥ' ityubhayata ādīptam ulmukaṃ triḥ prasavyaṃ parihṛtya nirasyati' ( kausū 87,30) iti .
piṇḍapitṛyajña eva 'saṃ viśantu” (29) ityanayā āstīrṇe barhiṣi tilān prakiret .

18.2.60_25

hvayā̭mi te॒ mana̭sā॒ mana̭ i॒hemāngṛ॒hāmupa̭ jujuṣā॒ṇa ehi̭.
saṃ ga̭chasva pi॒tṛbhi॒ḥ saṃ ya॒mena̭ syo॒nāstvā॒ vātā॒ upa̭ vāntu śa॒gmāḥ ..21..
hvayāmi . te . manasā . manaḥ . iha . imān . gṛhān . upa . jujuṣāṇaḥ . ā . ihi .
sam . gacchasva . pitṛ'bhiḥ . sam . yamena . syonāḥ . tvā . vātāḥ . upa . vāntu . śagmāḥ ..
he pretapuruṣa te tava saṃbandhi manaḥ antaḥkaraṇam asmadīyena manasā iha asmin loke hvayāmi āhvayāmi . imān asmadīyān gṛhān yeṣu tvām uddiśya aurdhvadehikaṃ karma kriyate tān jujuṣāṇaḥ sevamānaḥ prīyamāṇo vā. juṣī prītisevanayoḥ. vyatyayena śluḥ. upehi upāgaccha . upetya ca saṃskārottarakālaṃ pitṛbhiḥ pitṛpitāmahaprapitāmahaiḥ saṃ gacchasva sāpiṇḍyakaraṇena saṃgato bhava . 'samo gamyṛcchi” (pā 1,3,29 ) iti ātmanepadam . yamena tadrājena' ca saṃ saṃgato bhava . syonāḥ . ṣivu tantusaṃtāne . asmād auṇādiko napratyayaḥ ( pāu 3,9 ). 'cchvoḥ śūḍanunāsike ca' (pā 6, 4,19) iti vakārasya ūḍādeśaḥ . pitṛlokagamanasamaye tava adhvajanyaśramam apanetuṃ saṃtatāḥ nairantaryeṇa vartamānāḥ śagmāḥ sukhakarāḥ śaityamāndyasaurabhyayuktā vātāḥ vāyavaḥ tvā tvām upa vāntu upagacchantu . vā gatigandhanayoḥ . adāditvāt śapo luk .

18.2.60_26

uttvā̭ vahantu ma॒ruta̭ udavā॒hā ṷda॒pruta̭ḥ.
a॒jena̭ kṛ॒ṇvanta̭ḥ śī॒taṃ va॒rṣeṇo̭kṣantu॒ bāliti̭ ..22..
ut . tvā . vahantu . marutaḥ . uda'vāhāḥ . uda'prutaḥ .
ajena . kṛṇvantaḥ . śītam . varṣeṇa . ukṣantu . bāl . iti .. 22 ..

18.2.60_27

he preta marutaḥ marutsaṃjñakā devāḥ tvā tvām udvahantu ūrdhvam ākāśe vahantu dhārayantu . yadvā udavāhasamabhivyāhārāt marucchabdena vāyava ucyante . vāyavastvām uparilokaṃ prāpayantu ityarthaḥ . api ca udavāhāḥ udakaṃ vahanti dhārayantīti udavāhā meghāḥ . 'peṣaṃvāsavāha' (pā 6,3,58) iti udakaśabdasya udabhāvaḥ . ata eva udaplutaḥ udakairbhūmiṃ plāvayantaḥ ārdrīkurvantaḥ . śītam śaityaguṇaṃ kṛṇvantaḥ kurvantaḥ evaṃguṇaviśiṣṭā meghāḥ samīpabaddhena ajena sahitaṃ tvāṃ varṣeṇa varṣajalena ukṣantu siñcantu . itiśabdaḥ bāl ityasya anukaraṇaśabdatāṃ dyotayati . ukṣaṇasamaye bāl ityevamātmakaḥ śabdo yathā jāyeta tathā ukṣantu ityarthaḥ . ukṣa secane .
uda̭hva॒māyu॒rāyṷṣe॒ kratve॒ dakṣā̭ya jī॒vasḙ.
svānga̭chatu te॒ mano॒ adhā̭ pi॒tṝm̐rupa̭ drava ..23..
ut . aham . āyuḥ . āyuṣe . kratve . dakṣāya . jīvase .
svān . gacchatu . te . manaḥ . adha. pitṝn . upa . drava .. 23 ..

18.2.60_28

he preta te tvadīyam āyuḥ udahvam uccaiḥsvareṇa āhvayāmi . 'chandasi luṅlaṅliṭaḥ' (pā 3,4,6 ) iti luṅ . 'lipisicihvaśca' (pā 3,1,53) iti cleḥ aṅ ādeśaḥ . kimartham . āyuṣe jīvanāya kratve kratave yajñādikarmaṇe dakṣāya balāya . yadvā 'prāṇo vai dakṣaḥ . apānaḥ kratuḥ' (tai 2,5,2,4 ) iti śruterdakṣakratuśabdābhyāṃ prāṇāpānāvabhidhīyete . kratve apānanavyāpārāya dakṣāya prāṇanavyāpārāya . prāṇavāyornāsārandhrād bahirni:saraṇaṃ prāṇanam . antarākarṣaṇam apānanam . jīvase jīvanāya prāṇadhāraṇāya . sarvatra tādarthye caturthī . etat sarvam āyuṣi satyeva bhavatīti tadāhvānaṃ kriyata ityarthaḥ . te tvadīyaṃ manaḥ svām svakīyāṃ tanuṃ saṃskārajanyam abhinavaśarīraṃ gacchatu . adha atha śarīraprāptyanantaraṃ pitṝna vasvādirūpān upa drava upalakṣya gaccha . dru gatau.
mā te॒ mano॒ māso॒rmāṅgā̭nā॒ṃ mā rasa̭sya te.
mā tḙ hāsta ta॒nva̭1॒ḥ kiṃ ca॒neha ..24..
mā . te . manaḥ . mā . asoḥ . mā . aṅgānām . mā . rasasya . te .
mā . te . hāsta . tanvaḥ . kim . cana . iha .. 24 ..

18.2.60_29

he pretapuruṣa te tava manaḥ mānasam indriyaṃ mā hāsta tvāṃ mā parityākṣīt . ohāk tyāge. vyatyayena ātmanepadam . yadvā . ohāṅ gatāvityasya rūpam . mā gacchatu tvāṃ vihāya iha mā tiṣṭhatu . tathā asoḥ tvadīyasya prāṇasya kiṃ cana kimapi rūpaṃ mā hāsta . aṅgānām avayavānāṃ hastapādādīnāṃ kimapi mā hāsta . tathā te tava dehasaṃbandhino rasasya rudhirādeḥ kimapi mā hāsta . iha asmin loke te tava tanvaḥ śarīrasya kiṃ cana kimapyaṅgaṃ mā hāsta . lokāntare manaḥprāṇādisarvāṅgasahitaśarīrayukto bhavetyarthaḥ.
mā tvā̭ vṛ॒kṣaḥ saṃ bā̭dhiṣṭa॒ mā de॒vī pṛ̭thi॒vī ma॒hī.
lo॒kaṃ pi॒tṛṣṷ vi॒ttvaidha̭sva ya॒marā̭jasu ..25..
mā. tvā . vṛkṣaḥ . sam . bādhiṣṭa . mā . devī . pṛthivī . mahī.
lokam . pitṛṣu
vittvā . edhasva . yamarāja'su .. 25 ..

18.2.60_30

he preta tvā tvāṃ vṛkṣaḥ tvadāśrayabhūto mā saṃ bādhiṣṭa saṃbādhaṃ hiṃsanaṃ mā kārṣīt . bādhṛ viloḍane . 'māṅi luṅ' ( pā 3,3,175 ). tathā devī dyotamānā dānādiguṇayuktā vā mahī mahatī pṛthivī tvadāśrayabhūtā bhūmistvāṃ mā saṃ bādhiṣṭa . tvaṃ ca yamarājasu yamo rājā īśvaro yeṣāṃ te yamarājānaḥ tathāvidheṣu pitṛṣu pitṛdevatāsu lokam sthānaṃ vittvā labdhvā edhasva vardhasva . vidlṛ lābhe . 'samānakartṛkayoḥ pūrvakāle' (pā 3,4,21) iti ktvāpratyayaḥ . 'ekāca upadeśe” (pā 7,2,10 ) iti iṭpratiṣedhaḥ.
yatte॒ aṅga॒mati̭hitaṃ parā॒caira̭pā॒naḥ prā॒ṇo ya ṷ vā te॒ parḙtaḥ.
tattḙ sa॒ṃgatya̭ pi॒tara॒ḥ sanī̭ḍā ghā॒sādghā॒saṃ puna॒rā vḙśayantu ..26..
yat . te . aṅgam . ati'hitam . parācaiḥ . apānaḥ .prāṇaḥ . yaḥ . ūṃ iti . vā . te . parā'itaḥ .
tat. te. sam'gatya . pitaraḥ . sa'nīḍāḥ. ghāsāt . ghāsam . punaḥ. ā. veśayantu .
he preta te tava yad aṅgam śarīraṃ parācaiḥ parāṅmukham atihitam atītya sthitam . atikramya gatam ityarthaḥ . tasmin śarīre vartamānaḥ apānaḥ apānavāyuḥ prāṇaḥ prāṇavāyuḥ . uśabdaḥ apyarthe . api vā ye ca anye cakṣuḥśrotrādirūpāḥ sapta śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ te tvadīyāḥ paretāḥ parāgatāḥ . apunarāvṛttaye śarīrānnirgatā ityarthaḥ. te tvadīyaṃ tat sarvaṃ sanīlāḥ samānanilayāḥ pitaraḥ pitṛdevatāḥ saṃgatya saṃghībhūya . saṃpūrvād gameḥ ktvo lyap . 'anudāttopadeśa' (pā 6,4,37 ) ityādinā anunāsikalope 'hrasvasya piti” (pā 6,1,71) iti tuk . ghāsāt . adyate bhujyate asminniti ghāsaḥ bhogāyatanaṃ śarīram . ada bhakṣaṇe. adhikaraṇe ghañ . 'ghañapośca' (pā 2,4,38) iti ghaslādeśaḥ . ghāsāt bhojanādhikaraṇāccharīrād ghāsam bhojanādhikaraṇam anyaccharīraṃ punarāveśayantu abhiprāpayantu.

18.2.60_31

ape॒maṃ jī॒vā a̭rudhangṛ॒hebhya॒staṃ nirva̭hata॒ pari॒ grāmā̭di॒taḥ.
mṛ॒tyurya॒masyā̭sīddū॒taḥ pracḙtā॒ asṷ̄npi॒tṛbhyo̭ gama॒yāṃ ca̭kāra ..27..
apa . imam . jīvāḥ . arudhan . gṛhebhyaḥ . tam . niḥ. vahata . pari. grāmāt . itaḥ . .
mṛtyuḥ. yamasya . āsīt . dūtaḥ . pra'cetāḥ . asūn . pitṛ'bhyaḥ . gamayām . cakāra ..27..

18.2.60_32

jīvāḥ jīvantaḥ prāṇadhāriṇo bāndhavā imaṃ pretaṃ gṛhebhyaḥ sakāśād apārudhan. pretaśarīram apagamayantu ityarthaḥ . rudhir āvaraṇe . 'irito vā' (pā 3,1,57) iti cleḥ aṅ ādeśaḥ . taṃ pretadeham itaḥ asmād grāmāt pari . pariḥ pañcamyarthānuvādī. yadvā pariharaṇārthaḥ . he bāndhavāḥ taṃ mṛtadehaṃ parihṛtya nirvahata grāmād nirgamayata . kuta ityata āha- mṛtyuḥ mārakaḥ puruṣo yamasya rājño dūtaḥ karmakara āsīt abhavat . pracetāḥ prakṛṣṭajñānaḥ saḥ mriyamāṇasya puruṣasya asūn prāṇān pitṛbhyaḥ pitṝn anupraveśayitum . 'kriyārthopapadasya ca karmaṇi sthāninaḥ' (pā 2,3,14 ) iti caturthī . gamayāṃcakāra prāpayāmāsa . gamerṇyantāt 'kāspratyayād' (pā 3,1,35) iti āmpratyayaḥ . kṛño'nuprayogaśca .
ye dasya̭vaḥ pi॒tṛṣu॒ pravi̭ṣṭā jñā॒timṷkhā ahu॒tāda॒ścara̭nti.
pa̭rā॒puro̭ ni॒puro॒ ye bhara̭ntya॒gniṣṭāna॒smātpra dha̭māti ya॒jñāt ..28..
ye. dasyavaḥ . pitṛṣu . pra'viṣṭāḥ . jñāti'mukhāḥ . ahuta'adaḥ . caranti .
parā'puraḥ . ni'puraḥ. ye . bharanti . agniḥ . tān . asmāt . pra . dhamāti . yajñāt ..28..

18.2.60_33

ye dasyavaḥ upakṣayakāriṇo rākṣasā jñātimukhāḥ jñātīnāṃ mukhamiva mukhaṃ yeṣāṃ te tathoktāḥ . jñātipratirūpā ityarthaḥ . ata eva pitṛṣu pitṛpitāmahaprapitāmaheṣu madhye praviṣṭāḥ ahutādaḥ ahutaṃ laukikam annam adanti bhakṣayantīti ahutādaḥ . yadvā ahutāvasthameva havirmāyayā adantīti ahutādaḥ . caranti pitṛṣu madhye vartante . parāpuraḥ parāpṛṇanti piṇḍān dadatīti parāpuraḥ piṇḍadātāraḥ putrāḥ . nipuraḥ nipṛṇanti niyamena piṇḍadānādikaṃ kurvantīti nipuraḥ pautrāḥ . pṝ pālanapūraṇayoḥ . ityasmād ubhayatra kartari kvip . 'udoṣyaupūrvasya' (pā 7,1,102) iti uttvam . ye ca rākṣasāḥ piṇḍodakadānādinā pālayitṝn putrapautrādīn bharanti haranti . nāśayantītyarthaḥ . tān māyāvino rākṣasān agniḥ asmād yajñāt pitṝn uddiśya kriyamāṇāt pra dhamāti pradhamatu prakarṣeṇa nirgamayatu . dhmā śabdāgnisaṃyogayoḥ . asmāt leṭi āḍāgamaḥ . 'pāghrā' (pā 7,3,78) ityādinā dhamādeśaḥ.
saṃ vi̭śantvi॒ha pi॒tara॒ḥ svā na̭ḥ syo॒naṃ kṛ॒ṇvanta̭hprati॒ranta॒ āyṷḥ.
tebhya̭ḥ śakema ha॒viṣā॒ nakṣa̭māṇā॒ jyogjīva̭ntaḥ śa॒rada̭ḥ purū॒cīḥ ..29..
sam . viśantu . iha . pitaraḥ . svāḥ . naḥ . syonam . kṛṇvantaḥ . pra'tirantaḥ . āyuḥ .
tebhyaḥ . śakema . haviṣā . nakṣamāṇāḥ . jyok . jīvantaḥ . śaradaḥ . purūcīḥ .. 29..

18.2.60_34

iha asmin yajñe naḥ asmākaṃ svāḥ jñātayo gotrajāḥ pitaraḥ pitṛpitāmahaprapitāmahāḥ saṃ viśantu samyag upaviśantu . upaviṣṭāste syonam sukham asmākaṃ kṛṇvantaḥ kurvantaḥ āyuḥ jīvanaṃ pratirante . prapūrvastaratirvardhanārthaḥ . pravardhayantu . cirakālam asmān jīvayantu ityarthaḥ . dakṣamāṇāḥ vardhamānā vayaṃ tebhyaḥ pitṛbhyo haviṣā carupuroḍāśādilakṣaṇena śakema paricarituṃ śaktā bhūyāsma . śaklṛ śaktau ityasmād āśiṣi liṅi 'liṅyāśiṣyaṅ' (pā 3,1,86 ) iti aṅpratyayaḥ . purūcīḥ puru bahulam añcanti gacchantīti purūcyaḥ . añcateḥ 'ṛtvig' (pā 3,2,59 ) ityādinā kvin . 'aniditām' (pā 6,4,24) iti nalopaḥ. 'acaḥ' (pā 6,4,138 ) iti akāralope 'cau' (pā 6,3,138 ) iti dīrghaḥ . 'añcateścopasaṃkhyānam' ( pāvā 4,1,6 ) iti ṅīp . purūcīḥ bahvīḥ śaradaḥ saṃvatsarān . atyantasaṃyoge dvitīyā . jyok cirakālaṃ jīvantaḥ pitṛprasādājjīvitāro bhavema.
yāṃ tḙ dhe॒nuṃ ni̭pṛ॒ṇāmi॒ yamṷ kṣī॒ra o̭da॒nam.
tenā॒ jana̭syāso bha॒rtā yo 'trāsa॒dajī̭vanaḥ ..30..
yām . te . dhenum . ni'pṛṇāmi . yam . ū iti . te . kṣīre . odanam .
tena . janasya . asaḥ . bhartā . yaḥ . atra . asat . ajīvanaḥ .. 30 ..

18.2.60_35

he preta te tubhyaṃ yāṃ dhenum dogdhrīṃ gāṃ nipṛṇāmi prayacchāmi . nipūrvaḥ pṛṇātiḥ pitrye dāne vartate . tvām uddiśya gāṃ dattavān asmītyarthaḥ . tathā kṣīre payasi pakvaṃ yam u yaṃ ca odanaṃ te tubhyaṃ nipṛṇāmi tena dhenusahitena odanena janasya janimato lokasya bhartā dhārayitā poṣayitā vā asaḥ bhaveḥ . ḍubhṛñ dhāraṇapoṣaṇayoḥ . yo janaḥ atra asmin loke ajīvanaḥ jīvanarahitaḥ asat bhavet . tasya janasyeti saṃbandhaḥ . yadvā asmin loke jīvanarahitaḥ asat . puruṣavyatyayaḥ . sa tvam iti saṃbandhaḥ . asa iti . asterleṭi aḍāgamaḥ' . 'itaśca lopaḥ parasmaipadeṣu' (pā 3,4,97) iti ikāralopaḥ.
iti dvitīye'nuvāke tṛtīyaṃ sūktam .
pitṛmedhe 'aśvāvatīm' ( 31 ) ityṛcā śavadāhānantaraṃ snānaṃ kṛtvā nadīṃ tarato'numantrayeta . piṇḍapitṛyajña 'ye nikhātāḥ' ( 34 ) iti dvābhyāṃ dve samidhāvādadhyāt . 'śaṃ tapa' ( 36 ) ityṛcā pretaśarīre putreṇa dattam agniṃ putro gotriṇo vā dīpayeyuḥ. 'dadāmi' (37) ityanayā kāmpīlaśākhayā dahanasthānaṃ saṃprokṣeta . 'imāṃ mātrāṃ mimīmahe' (39) ityādibhiḥ saptabhiḥ śmaśānadeśaṃ pratidiśaṃ mimīte . diṣṭivitastyādibhiḥ pramāṇaiḥ sapta dakṣiṇato mimīte . sapta uttarataḥ . pañca purastāt . pañca paścād ityādikrameṇetyarthaḥ .
aśvā̭vatī॒ṃ pra ta̭ra॒ yā su॒śevā॒ rkṣāka̭ṃ vā prata॒raṃ navī̭yaḥ.
yastvā̭ ja॒ghāna॒ vadhya॒ḥ so a̭stu॒ mā so a॒nyadvi̭data bhāga॒dheya̭m ..31..
aśva'vatīm . pra . tara . yā . su'śevā . ṛkṣākam . vā . pra'taram . navīyaḥ .
yaḥ . tvā . jaghāna . vadhyaḥ . saḥ . astu . mā . saḥ . anyat . vidata . bhāga'dheyam ..31..

18.2.60_36

he preta aśvāvatīm aśvā asyāṃ santīti aśvāvatī aśvānām ākarabhūtā nadī . 'mantre somāśvendriya' ( pā 6,3,131 ) iti matau dīrghaḥ . saṃjñāśabdoyam . etatsaṃjñāṃ nadīṃ pra taraya prakarṣaṇa tāraya uttāraya . sā ca nadī suśevā asmabhyaṃ susukhā bhavatu . tathā ṛkṣākaṃ vā . vāśabdaścārthe . ṛkṣākam ṛkṣaiḥ bhallūkairupetaṃ duṣṭamṛganiṣevitaṃ navīyaḥ navataram adṛṣṭapūrvam araṇyamapi prataram prakarṣeṇa tarāmi . he preta tvā tvāṃ yaḥ puruṣaḥ jaghāna sa vadhyaḥ vadhārhaḥ astu bhavatu . sa ghātakaḥ puruṣaḥ anyad bhāgadheyam pūrvam upabhuktād anyad upabhogyaṃ vastu mā vidata mā labhatām . nirdhano bhavatvityarthaḥ . vidlṛ lābhe . asmāt māṅi luṅi ātmanepadaikavacane lṛditvāt cleḥ aṅ ādeśaḥ.
ya॒maḥ paro 'va̭ro॒ viva̭svā॒ntata॒ḥ para॒ṃ nāti̭ paśyāmi॒ kiṃ ca॒na.
ya॒me a̭dhva॒ro adhi̭ me॒ nivi̭ṣṭo॒ bhuvo॒ viva̭svāna॒nvāta̭tāna ..32..

Linked texts (7)

Śaunakasaṃhitā — Sanskrit
Kauśikasūtra — Kauśika, Sanskrit
Vedārthaprakāśa (Mādhavācārya alias Sāyaṇācārya) — Mādhavācārya alias Sāyaṇācārya, Sanskrit
Aṅgirasī — Sanskrit
Upaniṣatsaṃgraha — Sanskrit
Paippalādasaṃhitā — Sanskrit
Ṛgvedasūkta — Sanskrit