Pramāṇa · Search · About · API

Atharvaveda 2.12: sūktaṃ 2.12

Atharvaveda 2.12

Language
Sanskrit

sūktaṃ 2.12

2.12.1

dyāvāpṛthivī urvantarikṣaṃ kṣetrasya patnyurugāyo'dbhutaḥ .
utāntarikṣamuru vātagopaṃ ta iha tapyantāṃ mayi tapyamāne ..1..

2.12.2

idaṃ devāḥ śṛṇuta ye yajñiyā stha bharadvājo mahyamukthāni śaṃsati .
pāśe sa baddho durite ni yujyatāṃ yo asmākaṃ mana idaṃ hinasti ..2..

2.12.3

idamindra śṛṇuhi somapa yattvā hṛdā śocatā johavīmi .
vṛścāmi taṃ kuliśeneva vṛkṣaṃ yo asmākaṃ mana idaṃ hinasti ..3..

2.12.4

aśītibhistisṛbhiḥ sāmagebhirādityebhirvasubhiraṅgirobhiḥ .
iṣṭāpūrtamavatu naḥ pitṝṇāmāmuṃ dade harasā daivyena ..4..

2.12.5

dyāvāpṛthivī anu mā dīdhīthāṃ viśve devāso anu mā rabhadhvam .
aṅgirasaḥ pitaraḥ somyāsaḥ pāpamārchatvapakāmasya kartā ..5..

2.12.6

atīva yo maruto manyate no brahma vā yo nindiṣatkriyamāṇam .
tapūṃṣi tasmai vṛjināni santu brahmadviṣaṃ dyaurabhisaṃtapāti ..6..

2.12.7

sapta prāṇān aṣṭau manyastāṃste vṛścāmi brahmaṇā .
ayā yamasya sādanamagnidūto araṃkṛtaḥ ..7..

2.12.8

ā dadhāmi te padaṃ samiddhe jātavedasi .
agniḥ śarīraṃ veveṣṭvasuṃ vāgapi gacchatu ..8..

2.12.8_1

'dyāvāpṛthivī uru' iti sūktena abhicārakarmaṇi dīkṣārthaṃ veṇudaṇḍaṃ vṛścati . sūtritaṃ hi -- ‘bharadvājapravraskenāṅgirasaṃ daṇḍaṃ vṛścati' (kausū 47,12) iti . tatra ‘dyāvāpṛthivī urvantarikṣam' iti sūktaṃ bharadvājapravraskam .
tathā anenaiva sūktena dveṣyaniṣūdanakarmaṇi dakṣiṇābhimukhaṃ dhāvataḥ śatroḥ padeṣu vṛkṣapatrāṇi prakṣipya paraśunā chittvā sapāṃsūn parṇacchedān vadhakapātre prakṣipya ānīya bhrāṣṭre bharjayet (tu. kausū 47,25-28)

2.12.8_2

dyāvāpṛthivī urvantarikṣaṃ kṣetrasya patnyurugāyo'dbhutaḥ .
utāntarikṣamuru vātagopaṃ ta iha tapyantāṃ mayi tapyamāne ..1..

2.12.8_3

dyāvāpṛthivī iti . uru . antarikṣam . kṣetrasya . patnī . uru'gāyaḥ . adbhutaḥ .
uta . antarikṣam . uru . vāta'gopam . te . iha . tapyantām . mayi . tapyamāne ..1..

2.12.8_4

[dyāvāpṛthivī] dyauśca pṛthivī ca dyāvāpṛthivyau. 'divasaśca pṛthivyām' (pā 6,3,30) iti dyāvādeśaḥ . 'vā chandasi' (pā 6,1,106) iti pūrvasavarṇadīrghaḥ . ‘devatādvandve ca' (6,2,141) iti ubhayapadaprakṛtisvaratvam . uru vistīrṇam antarikṣam tayormadhye vartamāno'ntarikṣalokaḥ . kṣetrasya. kṣiyanti nivasanti asminniti kṣetram uktaṃ lokatrayam . tasya patnī adhipatiḥ devatā krameṇa agnivāyusūryātmikā. chāndasau ṅīmnakārau. adbhutaḥ . trivikramarūpatvena sarvalokavyāpanād āścaryabhūtaḥ urugāyaḥ urubhirmahānubhāvairbahubhirvā gīyamānaḥ stūyamānaḥ lokānāṃ pālako viṣṇuḥ. tathā ca anyatra āmnātam -- 'tredhā viṣṇururugāyo vicakrame' (taibrā 3,1,2,6) iti . ke gai rai śabde. karmaṇi ghañ . 'thāthaghañktājabitrakāṇām' (pā 6,2,144 ) ityantodāttatvam . uta apica vātagopam . vāto vāyuḥ sūtrātmā gopāḥ gopāyitā yasya, yadvā vātena gopyamānaṃ dhāryamāṇaṃ vātagopam . tathā ca vājasaneyakam –- 'vāyurvai gautama tat sūtraṃ vāyunā vai gautama sūtreṇāyaṃ ca lokaḥ paraśca lokaḥ sarvāṇi ca bhūtāni' (bṛu 3,7,2). uru vistīrṇaṃ brahmāṇḍāntarvyāpi antarikṣam mahākāśam . evaṃ ye lokāstadadhipatayaśca santi te sarve iha asmin abhicārakarmaṇi mayi abhicārake tapyamāne dīkṣāniyamena upavāsādinā kliśyamāne sati tapyantām saṃtaptā bhavantu . ahaṃ yathā dveṣyaṃ nāśayitum udyuktosmi evaṃ bhavanto'pi śatroḥ sthānādyapradānena hiṃsakā bhavantu ityarthaḥ.
idaṃ devāḥ śṛṇuta ye yajñiyā stha bharadvājo mahyamukthāni śaṃsati .
pāśe sa baddho durite ni yujyatāṃ yo asmākaṃ mana idaṃ hinasti ..2..

2.12.8_5

idam . devāḥ . śṛṇuta . ye . yajñiyāḥ . stha . bharat'vājaḥ . mahyam . ukthāni . śaṃsati .
pāśe . saḥ . baddhaḥ . duḥ'ite . ni . yujyatām . yaḥ. asmākam . manaḥ . idam . hinasti ..2..

2.12.8_6

he devāḥ idam vakṣyamāṇaṃ madvākyaṃ śṛṇuta . ye yūyaṃ yajñiyāḥ yajñārhāḥ stha bhavatha . 'yajñartvigbhyāṃ ghakhañau' (5,1,71 ) iti ghapratyayaḥ. kiṃ tad iti tad āha -- bharadvāja: bharad devānāṃ poṣakaṃ vājo havirlakṣaṇam annaṃ yasya soyaṃ bharadvājaḥ vaṣaṭkāreṇa devānāṃ haviṣaḥ pradātā etannāmako maharṣiḥ mahyam madarthaṃ madabhilaṣitasiddhaye ukthāni śastrāṇi śaṃsati paṭhati . yadvā ukthaśabdaḥ stāvakamantramātropalakṣaṇaparaḥ. abhicārakarmocitadevatāstutiparān mantrān prayuṅkta ityarthaḥ . yaḥ śatruḥ asmākam idam pūrvaṃ sanmārgapravṛttaṃ manaḥ mānasaṃ hinasti bādhate . hisi hiṃsāyām . idittvād num . rudhāditvād śnam . 'śnānnalopaḥ' (pā 6,4,23 ) iti nakāralopaḥ . 'yadvṛttānnityam' ( pā 8,1,66 ) iti nighātapratiṣedhaḥ. anabhimatakāryakaraṇena iṣṭavighātena ca yo vikṣiptaṃ karoti sa śatruḥ pāśe pāśena matkṛtābhicārakarmarūpeṇa baddhaḥ niruddhagatiḥ san durite durgate maraṇarūpe ni yujyatāṃ niyukto bhavatu . anena karmaṇā mṛtiṃ prāpnotu ityetat śṛṇuteti pūrveṇa saṃbandhaḥ.
idamindra śṛṇuhi somapa yattvā hṛdā śocatā johavīmi .
vṛścāmi taṃ kuliśeneva vṛkṣaṃ yo asmākaṃ mana idaṃ hinasti ..3..

2.12.8_7

idam . indra . śṛṇuhi . soma'pa . yat . tvā . hṛdā . śocatā . johavīmi .
vṛścāmi . tam . kuliśena'iva . vṛkṣam . yaḥ. asmākam . manaḥ . idam . hinasti ..3..

2.12.8_8

[ pūrvaṃ ] devāḥ sāmānyena prārthitāḥ. idānīṃ tatpradhānabhūta indraḥ prārthyate . he somapa . somaṃ pibatīti somapaḥ. 'ātonupasarge kaḥ (pā 3,2,3 ). tasya saṃbuddhiḥ. somapānena sarvadā saṃtuṣṭamānasa he indra idam vakṣyamāṇaṃ madīyaṃ vākyaṃ śṛṇuhi śṛṇu. 'utaśca pratyayācchandasi vā vacanam' ( pāvā 6,4,106 ) iti herlugabhāvaḥ . tadeva darśayati -- yad iti . śocatā dveṣyakṛtāpakāraiḥ śokārtena hṛdā manasā tvā tvāṃ johavīmi punaḥpunarāhvayāmi . ārtasya ananyagatikasya mama vacanaṃ mā upekṣiṣṭhā iti kriyāsamabhihāreṇa sūcitam . hvayateryaṅlugantāt laḍuttamaikavacane 'hvaḥ saṃprasāraṇam , abhyastasya ca' (pā 6,1,32;33 ) iti saṃprasāraṇam . johavīmīti yat tad idam iti' saṃbandhaḥ . taṃ śatru vṛścāmi chinadmi . ovraścū chedane . tudāditvāt śaḥ. grahijyā' (pā 6,1,16) ityādinā saṃprasāraṇam . pādāditvāt anighātaḥ. kimiva kuliśena vajrasadṛśena paraśunā vṛkṣam iva . atra vraścanaliṅgād dīkṣādaṇḍacchedane śatrupadaprakṣiptaparṇacchedane ca viniyoga upapannaḥ . yo asmākam ityādi vyākhyātam .
aśītibhistisṛbhiḥ sāmagebhirādityebhirvasubhiraṅgirobhiḥ .
iṣṭāpūrtamavatu naḥ pitṝṇāmāmuṃ dade harasā daivyena ..4..

2.12.8_9

aśīti'bhiḥ . tisṛ'bhiḥ . sāma'gebhiḥ . ādityebhiḥ. vasu'bhiḥ . aṅgiraḥ'bhiḥ .
iṣṭāpūrtam . avatu . naḥ . pitṝṇām . ā . amum . dade . harasā . daivyena .. 4 ..

2.12.8_10

tisṛbhiḥ trisaṃkhyākābhiḥ aśītibhiḥ tṛcāśītibhiḥ. tāśca aśītaya aitareyake mahāvratakratau bṛhadukthe samāmnāyante -- 'gāyatrī tṛcāśītiḥ auṣṇihī tṛcāśītiḥ bārhatī tṛcāśītiḥ' (aiā 1,4,3 ) ! tābhistatsaṃkhyākrāntaistṛcaiḥ tatpratipādyendradevatayā vā sāmagebhiḥ sāmagairudgātrādibhiḥ tatprayuktaiḥ stotrairvā ādityebhiḥ ādityairdvādaśabhiḥ vasubhiḥ aṣṭabhiḥ aṅgirobhiḥ prasiddhaiḥ dīrghasattrānuṣṭhātṛbhirmaharṣibhiḥ. vasvādityasamabhivyāhārād aṅganād vyāpanād rudrā vā aṅgiraḥśabdena pratyetavyāḥ . taiḥ saha. sahayoge tṛtīyā . pitṝṇām asmatpūrvapuruṣāṇām iṣṭāpūrtam . iṣṭaṃ śrutivihitaṃ yāgādi . pūrttaṃ smṛtyuktaṃ kūpārāmataṭākādi . tadubhayajanitaṃ sukṛtaṃ naḥ asmān avatu śatroḥ sakāśād rakṣatu . yadvā karaṇe tṛtīyā . stutaśastrairvasurudrādityarūpābhiḥ savanadevatābhiśca niṣpāditaṃ pitṝṇām iṣṭāpūrtam asmān avatu iti . rakṣāprārthanāyāḥ prayojanam āha -- amum apakartāram amukanāmānaṃ śatruṃ daivyena devasaṃbandhinā . matkṛtābhicārajanitakṛtyārūpadevatākṛtenetyarthaḥ. harasā . krodhanāmaitat. krodhena ā dade svīkaromi. nigṛhṇāmītyarthaḥ. 'āṅo do'nāsyaviharaṇe' (pā 1,3,20) ityātmanepadam .
dyāvāpṛthivī anu mā dīdhīthāṃ viśve devāso anu mā rabhadhvam .
aṅgirasaḥ pitaraḥ somyāsaḥ pāpamārchatvapakāmasya kartā ..5..

2.12.8_11

dyāvāpṛthivī iti . anu . mā . ā . dīdhīthām . viśve . devāsaḥ . anu . mā.ā. rabhadhvam .
aṅgirasaḥ . pitaraḥ . somyāsaḥ . pāpam . ā . ṛcchatu . apa'kāmasya . kartā .. 5..

2.12.8_12

dyāvāpṛthivī he dyāvāpṛthivyau mā śatrunirasanārthaṃ dīptaṃ mām anu yuvāmapi ā dīdhīthām ādīpte bhavatam . śatrujayārtham ānukūlyaṃ kurutam ityarthaḥ. 'anurlakṣaṇe' (pā 1,4,84 ) iti anoḥ karmapravacanīyasaṃjñāyāṃ 'karmapravacanīyayukte dvitīyā' (pā 2,3,8 ) iti asmacchabdād dvitīyā . dīdhīṅ dīptidevanayoḥ ityasmāt loṭi adāditvāt śapo luk . viśve devāsaḥ he viśve devāḥ etannāmāno gaṇadevāḥ mā śatrujayārtham udyuktaṃ mām anu ā rabhadhvam śatruṃ nigrahītum udyuktā bhavata . tathā he somyāsaḥ somārhā aṅgirasaḥ he tathāvidhāḥ pitaraḥ etannāmāno devāḥ. yūyamapi ā rabhadhvam iti pūrveṇa saṃbandhaḥ. prārthanāyāḥ prayojanaṃ darśayati-- apakāmasya anabhimatasya kāryasya drohasya kartā śatruḥ pāpaṃ mṛtilakṣaṇam ārcchatu prāpnotu . ṛccha gatau . 'upasargādṛti dhātau' (pā 6,1,91 ) iti guṇāpavādo vṛddhiḥ.
atīva yo maruto manyate no brahma vā yo nindiṣatkriyamāṇam .
tapūṃṣi tasmai vṛjināni santu brahmadviṣaṃ dyaurabhisaṃtapāti ..6..

2.12.8_13

ati'iva . yaḥ . marutaḥ . manyate . naḥ . brahma . vā . yaḥ . nindiṣat . kriyamāṇam .
tapūṃṣi . tasmai . vṛjināni . santu . brahma'dviṣam . dyauḥ . abhi'saṃtapāti .. 6..

2.12.8_14

he marutaḥ ekonapañcāśatsaṃkhyākā gaṇadevāḥ yaḥ śatruḥ naḥ asmān atīva atikrānta iva manyate ātmānaṃ jānāti . mana jñāne . 'divādibhyaḥ śyan' (pā 3,1,69 ). yadvṛttānnityam' (pā 8,1,66) iti nighātapratiṣedhaḥ . yaśca śatruḥ . vāśabdaḥ cārthe . kriyamāṇam asmābhiranuṣṭhīyamānaṃ brahma mantrasādhyaṃ karma nindiṣat nindet . ṇidi kutsāyām . idittvānnum . 'leṭo'ḍāṭau' (pā 3,4,94 ) ityaḍāgamaḥ. 'sibbahulam' (pā 3,1,34 ) iti sip . tasmai ubhayavidhāya śatrave tapūṃṣi tāpakāni tejāṃsi āyudhāni vā vṛjināni varjakāni bādhakāni santu . tapa saṃtāpe ityasmād 'janerusiḥ' (pāu 2,115) ityanuvṛttau 'artipṝvapiyajitanidhanitapitrapibhyo nit' (pāu 2,117 ) ityusipratyayaḥ . nittvād ādyudāttaḥ . vṛjī varjane . 'vṛjeḥ kicca' (pāu 2,47 ) iti inacpratyayaḥ . kittvād guṇābhāvaḥ . cittvād antodāttaḥ . dyauḥ ādityaḥ . dyusthānatvāt . brahmadviṣam madīyaṃ karma dviṣantaṃ śatrum abhisaṃtapāti abhitaḥ saṃtapatu. tapateḥ pañcamalakāre ‘leṭo'ḍāṭau' (pā 3,4,94 ) ityāḍāgamaḥ.
sapta prāṇān aṣṭau manyastāṃste vṛścāmi brahmaṇā .
ayā yamasya sādanamagnidūto araṃkṛtaḥ ..7..

2.12.8_15

sapta . prāṇān . aṣṭau . manyaḥ. tān . te . vṛścāmi . brahmaṇā .
ayāḥ . yamasya . sadanam . agni'dūtaḥ . aram'kṛtaḥ .. 7 ..

2.12.8_16

sapta saptasaṃkhyākān prāṇān śīrṣaṇyān cakṣurādīndriyāṇi . chidrāpekṣayā saptasaṃkhyā . 'sapta vai śīrṣaṇyāḥ prāṇāḥ' (taibrā 1,2,3,3) iti śruteḥ. aṣṭau manyaḥ dhamanyaḥ kaṇṭhagatā nāḍīviśeṣāḥ. tān aṣṭau aṣṭasaṃkhyākān pradhānabhūtāṃśca vṛścāmītyanvayaḥ. te tava saṃbandhinastān prasiddhān avaśiṣṭāvayavān brahmaṇā mantreṇa tatsādhyābhicārakarmaṇā vā vṛścāmi chinadmi. evaṃ mantraprabhāvena chinnasarvāṅgastvaṃ yamasya antakasya sadanam gṛham ayāḥ yāhi gaccha. yāteśchāndase luṅi ‘mantre ghasa' (pā 2,4,80) iti clerluk . gamanaprakāram āha --agnirdūtaḥ agnirdūtaḥ anucaro yasya sa tathoktaḥ dāhārthe tasyaiva ānīyamānatvāt . bahuvrīhau pūrvapadaprakṛtisvaratvam . araṃkṛtaḥ alaṃkṛtaḥ śavālaṃkāreṇa vibhūṣitaḥ . 'vālamūlalaghvalamaṅgulīnām” ( pāvā 8,2,18) iti ratvavikalpaḥ. 'bhūṣaṇe'lam' (pā 1,4,64 ) iti [gati] saṃjñāyāṃ gatiranantaraḥ' (pā 6,2,49) iti gateḥ prakṛtisvaratvam .
ā dadhāmi te padaṃ samiddhe jātavedasi .
agniḥ śarīraṃ veveṣṭvasuṃ vāgapi gacchatu ..8..

2.12.8_17

ā. dadhāmi . te . padam . sam'īddhe . jāta'vedasi.
agniḥ . śarīram . veveṣṭu . asum . vāk . api . gacchatu .. 8 ..

2.12.8_18

samiddhe samyagdīpte jvalite jātavedasi agnau . jātāni janimanti bhūtāni vetti, tairvidyate jñāyate iti vā, jāteṣu sarveṣu bhūteṣu vaiśvānararūpeṇa vidyate sattāṃ labhata iti vā jātavedāḥ . yad uktaṃ yāskena--'jātavedāḥ kasmāt . jātāni veda, jātāni vainaṃ viduḥ, jātejāte vidyata iti vā' (ni 7,19) ityādi . tasminnagnau he śatro te tava padam chinnaparṇasahitaṃ padapāṃsum ā dadhāmi prakṣipāmi . bhrāṣṭre'gnisaṃtapte bharjayāmītyarthaḥ. agniḥ śarīraṃ tvadīyaṃ veveṣṭu padapāṃsudvārā pādaṃ praviśya kṛtsnam aṅgaṃ vyāpnotu . dahatu ityarthaḥ. viṣlṛ vyāptau. juhotyāditvāt śapaḥ śluḥ. 'nijāṃ trayāṇāṃ guṇaḥ ślau' (pā 7,4,75) ityabhyāsasya guṇaḥ . vāgapi vāgindriyaṃ ca asum prāṇaṃ gacchatu prāpnotu . upalakṣaṇam etat . sarvendriyavyavahāraśūnyo bhavatu ityarthaḥ.
. iti dvitīyakāṇḍe tṛtīye'nuvāke dvitīyaṃ sūktam .