Atharvaveda 2.14: sūktaṃ 2.14

Atharvaveda 2.14

Language: Sanskrit

sūktaṃ 2.14

2.14.1

niḥsālāṃ dhṛṣṇuṃ dhiṣaṇamekavādyāṃ jighatsvam .
sarvāścaṇḍasya naptyo nāśayāmaḥ sadānvāḥ ..1..

2.14.2

nirvo goṣṭhādajāmasi nirakṣān nirupānaśāt.
nirvo magundyā duhitaro gṛhebhyaścātayāmahe ..2..

2.14.3

asau yo adharādgṛhastatra santvarāyyaḥ .
tatra sedirnyucyatu sarvāśca yātudhānyaḥ ..3..

2.14.4

bhūtapatirnirajatvindraścetaḥ sadānvāḥ .
gṛhasya budhna āsīnāstā indro vajreṇādhi tiṣṭhatu ..4..

2.14.5

yadi stha kṣetriyāṇāṃ yadi vā puruṣeṣitāḥ .
yadi stha dasyubhyo jātā naśyatetaḥ sadānvāḥ ..5..

2.14.6

pari dhāmānyāsāmāśurgāṣṭhāmivāsaram .
ajaiṣaṃ sarvān ājīn vo naśyatetaḥ sadānvāḥ ..6..

'niḥsālām' iti sūktena mṛtāpatyāyāḥ striyā apatyanāśaparihārāya triṣu maṇḍapeṣu ekaikasminnudapātre sīseṣu ca saṃpātānayanam sīsopari sthitāyāstasyāḥ saṃpātitodakena āplāvanaṃ ca kṛtvā svagṛham ānīya śāntyudakena abhiṣicya tasyai puroḍāśakandukālaṅkārān abhimantrya dadyāt .
athavā ekasminneva maṇḍape anena sūktena audumbarīḥ samidhastayā ādhāpya pūrvavat śāntyudakābhiṣekādikaṃ kuryāt .
sūtritaṃ hi -- “ 'niḥsālām' ityavatokāyai kṛṣṇavasanāyai triṣu vimiteṣu” ityādi audumbarīrādhāpayati uktam āvrajitāyai' (kausū 34,3-11) ityantam .
yasya gṛhe gavādirvandhyā bhavati tad gṛhaṃ daivahataṃ bhavati taddoṣanivṛttaye tayaiva vaśayā yāgaḥ kāryaḥ. tatra anena sūktena tasyāḥ paryagnikaraṇaṃ kuryāt . “ 'ya ātmadā' (a 4,2) iti vaśāśamanam” iti prakramya sūtritam . “niḥsālām' ityulmukena triḥ prasavyaṃ pariharati” ( kausū 44,1-11) iti.

2.14.6_2

āvasathyādhāne kravyādāgninirharaṇānantaraṃ śālāprokṣaṇepi etat sūktaṃ viniyuktam . 'ekāgnim ādhāsyan' iti prakramya sūtritam “ 'niḥsālām' iti śālāniveśanaṃ saṃprokṣya 'ūrjaṃ bibhrat' ( a 7,62) iti prapādayati" ( kausū 69,1-72,5) iti. .
etat sūktaṃ cātanagaṇe'pi paṭhitam . ataḥ 'cātanānām apanodanena vyākhyātam' (kausū 25,22), 'cātano mātṛnāmā ca' (śāka 23,1), 'cātanairmātṛnāmabhiḥ' (śāka 15[?]) ityādipradeśeṣvapi etat sūktaṃ draṣṭavyam .
niḥsālāṃ dhṛṣṇuṃ dhiṣaṇamekavādyāṃ jighatsvam .
sarvāścaṇḍasya naptyo nāśayāmaḥ sadānvāḥ ..1..

2.14.6_3

niḥ'sālām . dhṛṣṇum . dhiṣaṇam . eka'vādyām . jighat'svam .
sarvāḥ . caṇḍasya . naptyaḥ . nāśayāmaḥ . sadānvāḥ .. 1..

2.14.6_4

niḥsālām . ṣala gatau. niḥsālayati nirgamayati apasārayatīti niḥsālā etannāmadheyā piśācī . yadvā sālo vṛkṣaviśeṣaḥ. tato nirgatā niḥsālā . tato'pi unnatagātrītyarthaḥ . tāṃ dhṛṣṇum dharṣaṇaśīlāṃ bhayasya janayitrīm etannāmikāṃ piśācīm . 'trasigṛdhidhṛṣikṣipeḥ knuḥ' (pā 3,2,140). dhiṣaṇam . dhṛṣṇoti abhibhavatīti dhiṣaṇaḥ. 'dhṛṣerdhiṣa ca saṃjñāyām' ( pāu 2,82) iti kyuḥ . etannāmānaṃ pāpagraham . ekavādyām ekam ekaprakāraṃ paruṣarūpaṃ vādyaṃ vacanaṃ yasyāḥ sā tathoktā . yadvā ekavārameva vādyaṃ vacanaṃ yasyāḥ sā . sakṛdbhāṣiṇītyarthaḥ. tām etannāmikāṃ zighatsvam jighatsuṃ bhakṣaṇecchum . sarvadā bhakṣaṇaśīlām ityarthaḥ . adeḥ sani ghaslādeśe 'saḥ syārdhadhātuke' (pā 7,4,49) iti tatvam. 'sanāśaṃsabhikṣa uḥ' (pā 3,2,168 ) iti upratyayaḥ . 'vā chandasi' (pā 6,1,106 ) iti amipūrvatvasya vikalpanād yaṇādeśaḥ . tāṃ ca . nāśayāma iti sarvatra saṃbandhaḥ . tathā caṇḍasya kruddhasya etannāmakasya pāpagrahasya naptyaḥ naptrīḥ apatyabhūtāḥ sarvāḥ nikhilāḥ sadānvāḥ sadā nonūyamānāḥ ākrośakāriṇīḥ piśācīśca nāśayāmaḥ . uktaṃ yāskena -- “ 'sadānve' ( nigha 4,3 ) . sadānonuve śabdakārike" ( ni 6,30) iti . nauteḥ śabdakarmaṇo yaṅlugantāt pacādyaci ‘dvirvacanaprakaraṇe chandasi veti vaktavyam' ( pāvā 6,1,8 ) iti vacanād dvirvacanābhāvaḥ . 'na dhātulopa ārdhadhātuke' (pā 1,1,4) iti guṇapratiṣedhe chāndaso yaṇādeśaḥ.
nirvo goṣṭhādajāmasi nirakṣān nirupānaśāt.
nirvo magundyā duhitaro gṛhebhyaścātayāmahe ..2..

2.14.6_5

niḥ . vaḥ . go'sthāt . ajāmasi . niḥ . akṣāt . niḥ . upa'ānasāt .
niḥ . vaḥ . magundyāḥ . duhitaraḥ . gṛhebhyaḥ . cātayāmahe .. 2 ..

2.14.6_6

he magundyā duhitaraḥ magundī nāma kācana piśācī tasyāḥ putryaḥ vaḥ yuṣmān goṣṭhāt . gāvastiṣṭhantyasminniti goṣṭhaṃ gośālā. 'ghañarthe kavidhānam' ( pāvā 3,3,58) iti kaḥ. 'ambāmbagobhūmi' ( pā 8,3,97 ) ityādinā ṣatvam . tasmāda goṣṭhāt nirajāmasi nirajāmaḥ niḥsārayāmaḥ . aja gatikṣepaṇayoḥ. 'idanto masi' ( pā 7,1,46 ). tathā akṣāt akṣakrīḍāsthānāda dyūtaśālāyāḥ sakāśād nirajāmaḥ. evam upāsanāt. anasaḥ samīpam upānasaṃ dhānyagṛhama. tasmād nirajāmaḥ. 'avyayībhāve śaratprabhṛtibhyaḥ' (pā 5,4,107) iti śaratprabhṛtiṣu anaḥśabdasya pāṭhāt ṭac samāsāntaḥ. yadvā upagataṃ ca tad anaśca upānasaṃ dhānyapūrṇaṃ śakaṭam . 'anośmāyaḥsarasāṃ jātisaṃjñayoḥ (pā 5,4,94 ) iti tatpuruṣe ṭac samāsāntaḥ. tathā gṛhebhyaḥ āvāsamandirebhyo vaḥ yuṣmān niścātayāmahe niḥsārya niḥśeṣeṇa vā vināśayāmaḥ. 'cātayatirnāśane' (ni 6,30 ) iti yāskaḥ.
asau yo adharādgṛhastatra santvarāyyaḥ .
tatra sedirnyucyatu sarvāśca yātudhānyaḥ ..3..

2.14.6_7

asau . yaḥ . adharāt . gṛhaḥ . tatra . santu . arāyyaḥ .
tatra . sediḥ . ni . ucyatu . sarvāḥ . ca . yātu'dhānyaḥ .. 3 ..

2.14.6_8

asau viprakṛṣṭo yaḥ prasiddhaḥ adharāt adharaḥ asmāllokād adharabhūtaḥ adhastāddeśe vā vartamāno gṛhaḥ gṛhavannivāsabhūtaḥ pātālalokosti. 'uttarādharadakṣiṇādātiḥ' (pā 5.3.34 ) iti ātipratyayaḥ . tatra loke arāyyaḥ adāyinyaḥ dānopalakṣitanikhilaśreyovighnakāriṇyaḥ etatsaṃjñikāḥ piśācyaḥ santu. imaṃ lokaṃ visṛjya atyantaviprakṛṣṭaṃ pātālaṃ gacchantu ityarthaḥ. rā dāne ityasmāt nañyupapade supyajātau ṇinistācchīlye' (pā 3,2,78 ) iti ṇiniḥ. chāndaso'ntyalopaḥ. yadvā rāyate dīyata iti rāyo dhanama. karmaṇi ghañ . na rāyaḥ arāyaḥ adhanam āsām astītyarāyyaḥ alakṣmyaḥ . 'chandasīvanipau' ( pāvā 5,2,109) iti matvarthīya īkāraḥ. 'arāyi kāṇe vikaṭe giriṃ gaccha sadānve' ( ṛ 10,155,1) iti hi śrutyantaram . sādayati nāśayatīti sedirnirṛtiḥ . 'jahāmi sedim anirām amīvām' (tai 4,2,7,2 ) iti śrutyantarāt . 'utsargaśchandasi sadādibhyo darśanāt' ( pāvā 3,2,171 ) iti sadaḥ kipratyayaḥ . tasya liḍvadbhāvād dvirvacane etvābhyāsalopau. sāpi tatra pātāle nyucyatu . nīcīnā
samavaitu . imaṃ lokaṃ vihāya pūrvoktābhiḥ saha nivasatu ityarthaḥ. uca samavāye divādiḥ. kiñca sarvāḥ nikhilā yātudhānyaḥ yātavo yātanāḥ pīḍāstāḥ prāṇibhyo dhīyante kriyanta ābhiriti yātudhānyaḥ uktābhyo'nyāḥ piśācyaḥ . karaṇe lyuṭ . tatra nyucyantu iti vacanavipariṇāmena saṃbandhaḥ .
bhūtapatirnirajatvindraścetaḥ sadānvāḥ .
gṛhasya budhna āsīnāstā indro vajreṇādhi tiṣṭhatu ..4..

2.14.6_9

bhūta'patiḥ . niḥ . ajatu . indraḥ . ca . itaḥ . sadānvāḥ .
gṛhasya . budhne . āsīnāḥ . tāḥ . indraḥ . vajreṇa . adhi . tiṣṭhatu .. 4 ..

2.14.6_10

bhūtapatiḥ bhūtānāṃ pālako rudraḥ sadānvāḥ sadā nonūyamānā ākrośakāriṇīḥ piśācīḥ itaḥ asmād madīyāt sthānāt nirajatu niḥsārayatu . indraśca tā nirajatu. gṛhasya madīyasya budhne mūle adhaḥpradeśe. 'bandherbradhibudhī ca' ( pāu 3,5 ) iti nakpratyayaḥ. āsīnāstāḥ piśācīḥ indraḥ irāyā bhūmerdārako devaḥ. 'indra irāṃ dṛṇātīti vā.xxx. irāṃ dārayata iti vā' iti hi niruktam (10,8). vajreṇa āyudhena adhi tiṣṭhatu . yathā punarnottiṣṭhanti tathā ākramya tiṣṭhatu ityarthaḥ.
yadi stha kṣetriyāṇāṃ yadi vā puruṣeṣitāḥ .
yadi stha dasyubhyo jātā naśyatetaḥ sadānvāḥ ..5..

2.14.6_11

yadi . stha . kṣetriyāṇām . yadi . vā . puruṣa'iṣitāḥ .
yadi . stha . dasyu'bhyaḥ . jātāḥ . naśyata . itaḥ . sadānvāḥ ..5..

2.14.6_12

he sadānvāḥ. piśācya iti śeṣaḥ. yūyaṃ kṣetriyāṇām kṣetrāt parakṣetrāt mātāpitṛśarīrād āgatānāṃ kuṣṭhāpasmāragrahaṇyādirogāṇāṃ nidānabhūtā yadi stha bhavatha . yadi vā puruṣeṣitāḥ puruṣaiḥ śatrubhiḥ preṣitā bhavatha . iṣa gatau ityasmāt karmaṇi niṣṭhā . 'tīṣasahalubharuṣariṣaḥ' (pā 7,2,48) ityatra iṣu icchāyām ityasyaiva grahaṇāt 'yasya vibhāṣā' (pā 7,2,15) iti tasyaiva niṣṭhāyām iṭpratiṣedho na tu iṣa gatau ityasya iti niṣṭhāyām iṭ bhavati . 'tṛtīyā karmaṇi' (pā 6,2,48 ) iti pūrvapadaprakṛtisvaratvam . dasyubhyaḥ upakṣayakāribhyaścorādibhyaḥ . dasu upakṣaye. 'yajimaniśundhidasijanibhyo yuc' ( pāu 3,20) iti yucpratyayaḥ . tebhyaḥ sakāśāt yadi jātāḥ prādurbhūtāḥ [stha] bhavatha . evaṃ bahuvidham āgatā yūyam itaḥ asmāt sthānāt nirgatāḥ satyo naśyata vinaṣṭā bhavata.
pari dhāmānyāsāmāśurgāṣṭhāmivāsaram .
ajaiṣaṃ sarvān ājīn vo naśyatetaḥ sadānvāḥ ..6..

2.14.6_13

pari . dhāmāni . āsām . āśuḥ . gāṣṭhāma'iva . asaran .
ajaiṣam . sarvān . ājīn . vaḥ . naśyata . itaḥ . sadānvāḥ ..6..

2.14.6_14

āsām piśācīnāṃ dhāmāni nivāsasthānāni paryasaram paritaḥ sarvata ākramiṣam . tatra dṛṣṭāntaḥ--āśuḥ . aśvanāmaitat . śīghragāmī aśvaḥ glāṣṭhāmiva . paridhāvanena glānaḥ san yatra tiṣṭhati sā glāṣṭhā gantavyāvadhiḥ ājyantaḥ kāṣṭhāparaparyāyaḥ. tāmiva . asaram iti . sṛ gatau ityasmāt luṅi ‘sartiśāstyartibhyaśca' (pā 3,1,56) iti cleḥ aṅ . 'ṛdṛśo'ṅi guṇaḥ' (pā 7,4,16). he sadānvāḥ vaḥ yuṣmākaṃ sarvān ājīn saṃgrāmān ajaiṣam jitavān asmi . itaḥ asmāt kāraṇāt bhavadīyasya nikhilasya vāsasthānasya asmābhirākrāntatvād nirāśrayāḥ satyo yūyaṃ naśyata .
iti dvitīye kāṇḍe tṛtīye'nuvāke caturthaṃ sūktam .