Atharvaveda 2.16: sūktaṃ 2.16

Atharvaveda 2.16

Language: Sanskrit

sūktaṃ 2.16

2.16.2

dyāvāpṛthivī upaśrutyā mā pātaṃ svāhā ..2..

2.16.4

agne vaiśvānara viśvairmā devaiḥ pāhi svāhā ..4..

2.16.5

viśvambhara viśvena mā bharasā pāhi svāhā ..5..

'prāṇāpānau' iti sūktena ājyasamitpuroḍāśapayaodanapāyasapaśuvrīhiyavatiladhānākarambhaśaṣkulyākhyāni trayodaśa dravyāṇi āyuṣkāmo juhuyāt . sūtritaṃ hi--" 'prāṇāpānau' (a 2,16), 'ojosi' (a 2,17) ityupadadhīta" (kausū 54,12). upadadhītetyatra 'uktaistrayodaśabhirdravyairhoma iti jānīyāt' iti paiṭhīnasiparibhāṣā triṣaptīyasūkta evodāhṛtā.
atra 'dyāvāpṛthivī upaśrutyā' iti mantreṇa āgrayaṇeṣṭau brahmā dyāvāpṛthivyaṃ haviranumantrayeta . tad uktaṃ vaitāne -– 'oṣadhīṣu pakvāsvāgrayaṇeṣṭiḥ' ityupakramya “ 'yad vidvāṃsaḥ' (a 6,115), 'dyāvāpṛthivī upaśrutyā', 'somo vīrudhām' ( a 5,24,5) iti vaiśvadevadyāvāpṛthivyasaumyān” (vaitāśrau 8,7) iti.
prāṇāpānau mṛtyormā pātaṃ svāhā ..1..

2.16.5_2

prāṇāpānau . mṛtyoḥ . mā. pātam . svāhā .. 1 ..

2.16.5_3

he prāṇāpānau. prāk ūrdhvamukhaḥ aniti ceṣṭata iti prāṇaḥ . apa aniti avāṅmukhaśceṣṭate ityapānaḥ. tadabhimāninau he devau mṛtyoḥ sakāśāt māṃ pātam rakṣatam . svāhā yuvābhyām idaṃ haviḥ svāhutam astu . maraṇasya prāṇāpānaviyogarūpatvād madīyahaviḥsvīkāreṇa tuṣṭayoryuvayościrakālāvasthānena ahaṃ dīrghāyurbhūyāsam iti prārthanābhiprāyaḥ . svāhā iti devānāṃ havirdāne . 'svāhākāreṇa vā vaṣaṭkāreṇa vā devebhyo'nnaṃ pradīyate' iti śruteḥ. kauśikenāpyuktam - 'svāhākāravaṣaṭkārapradānā devāḥ . svadhākāranamaskārapradānāḥ pitaraḥ' ( kausū 1,20,21) akṣarārthastu yāskenoktaḥ-- 'svāhetyetat su āheti vā, svā vāgāheti vā, svaṃ prāheti vā, svāhutaṃ havirjuhotīti vā' ( ni 8,20 ) iti. atra svā vāgāhetyayam arthastaittirīyake spaṣṭam āmnātaḥ 'svaiva te vāgityabravīt . so'juhot svāheti . ta svāhākārasya janma' (taibrā 2,1,2,3 ) iti .
dyāvāpṛthivī upaśrutyā mā pātaṃ svāhā ..2..

2.16.5_4

dyāvāpṛthivī iti . upa'śrutyā . mā . pātam . svāhā ..2..

2.16.5_5

'tān variṣṭhaḥ prāṇa uvāca . mā moham āpadyatha . ahamevaitat pañcadhātmānaṃ pravibhajyaitad bāṇam avaṣṭabhya vidhārayāmi' ityādinā praśnopaniṣadi (2,3 ) mahatā prapañcena
itarendriyāpekṣayā prāṇasya śraiṣṭhyaṃ pratipāditam . iti prathamataḥ prāṇaprārthanāṃ kṛtvā tadupajīvināṃ śrotrādīndriyāṇām etadādyairmantraiḥ sthairyaṃ prārthyate . dyāvāpṛthivī. atra dyāvāpṛthivīśabdena tadantarālavartinyo diśo vivakṣitāḥ. he dyāvāpṛthivyau upaśrutyā samīpaśravaṇakaraṇena śrotrendriyeṇa śabdaśravaṇaśaktipradānena . mā pātam ityādi pūrvavat .
sūrya cakṣuṣā mā pāhi svāhā ..3..

2.16.5_6

sūrya . cakṣuṣā . mā . pāhi . svāhā .. 3 ..

2.16.5_7

sūryaścakṣurabhimānī devaḥ . 'ādityaścakṣurbhūtvākṣiṇī prāviśat' (aiu 1,2 ) iti śruteḥ. he sūrya tvaṃ cakṣuṣā cakṣurindriyeṇa rūpadarśanaśaktyā . gatam anyat .
agne vaiśvānara viśvairmā devaiḥ pāhi svāhā ..4..

2.16.5_8

agne . vaiśvānara . viśvaiḥ . mā . devaiḥ . pāhi . svāhā .. 4 ..

2.16.5_9

vaiśvānara viśvān narān aihikāmuṣmikalakṣaṇaṃ tattat karmaphalaṃ nayatīti vā viśvairnaraistattadyāgādikarmasiddhaye nīyate praṇīyata iti vā vaiśvānaraḥ. viśvanaraśabdānnetṛtvena nīyamānatvena vā saṃbandhīti tasyedam' (pā 4,3,120 ) iti aṇ . 'anyeṣāmapi dṛśyate' (pā 6,3,137 ) iti pūrvapadasya dīrghaḥ . yadvā viśvān jantūn araḥ pratigataḥ praviṣṭa iti viśvānaraḥ . sāmarthyāt prāṇākhyo vāyuḥ. ṛ gatau ityasmād bhūte chāndasaḥ pacādyac . upapadavibhakteśca aluk . tena janyamānatvād ayam agnirvaiśvānaraḥ. pūrvavad aṇ . yadvā viśve narā yasya poṣyatvena sa viśvānaraḥ. sa viśvānaraḥ vaidyutogniḥ ādityaśca . 'nare saṃjñāyām' (pā 6,3, 129) iti pūrvapadasya dīrghaḥ. tābhyāṃ jāyamānatvād ayaṃ pārthivognirvaiśvānaraḥ . tathā ca yāskaḥ -- 'ayamevāgnirvaiśvānaraḥ iti śākapūṇiḥ . viśvānarāvityapyete uttare jyotiṣī vaiśvānaro'yaṃ yat tābhyāṃ jāyate ( ni 7,23 ) iti . tathāvidha he vaiśvānarāgne sarvadevatātmaka . yadvā agnyupalakṣitatattadindriyādhiṣṭhāyaka deva viśvaiḥ sarvaiḥ devaiḥ devanasādhanairvāgādīndriyaiḥ tattadindriyasāmarthyapradānena . mām̐ pāhītyādi gatam.
viśvambhara viśvena mā bharasā pāhi svāhā ..5..

2.16.5_10

viśvam'bhara . viśvena . mā . bharasā. pāhi . svāhā ..5..

2.16.5_11

viśvaṃbhara . viśvaṃ sarvaṃ prāṇijātaṃ bibharti anupraviśya aśitapītādipacanena poṣayatīti viśvaṃbharo jāṭharāgniḥ . saṃjñāyāṃ bhṛtṝvṛji' (pā 3,2,46 ) ityādinā khac . 'arurdviṣadajantasya mum (pā 6,3,67 ) iti mum. tādṛśastvaṃ viśvena kṛtsnena bharasā poṣaṇaśaktyā. ḍubhṛñ dhāraṇapoṣaṇayoḥ ityasmāt 'sarvadhātubhyo'sun' (pāu 4,189) iti asun . viśvaṃbharaśabdasya agnivācakatvaṃ bṛhadāraṇyake samāmnātam – 'yathā kṣuraḥ kṣuradhāne'vahitaḥ syād viśvaṃbharo vā viśvaṃbharakulāye' (bṛā 1,4,7 ) iti . yātam anyat .
iti dvitīyakāṇḍe tṛtīye'nuvāke ṣaṣṭhaṃ sūktam .