Atharvaveda 2.25: sūktaṃ 2.25
Atharvaveda 2.25
- Language
- Sanskrit
sūktaṃ 2.25
2.25.1
śaṃ no devī pṛśniparṇyaśaṃ nirṛtyā akaḥ .
ugrā hi kaṇvajambhanī tāmabhakṣi sahasvatīm ..1..
2.25.2
sahamāneyaṃ prathamā pṛśniparṇyajāyata .
tayāhaṃ durṇāmnāṃ śiro vṛścāmi śakuneriva ..2..
2.25.3
arāyamasṛkpāvānaṃ yaśca sphātiṃ jihīrṣati .
garbhādaṃ kaṇvaṃ nāśaya pṛśniparṇi sahasva ca ..3..
2.25.4
girimenāmā veśaya kaṇvān jīvitayopanān .
tāṃstvaṃ devi pṛśniparṇyagnirivānudahann ihi ..4..
2.25.5
parāca enān pra ṇuda kaṇvān jīvitayopanān .
tamāṃsi yatra gacchanti tatkravyādo ajīgamam ..5..
2.25.5_1
'śaṃ no devī pṛśniparṇī' iti sūktasya cātanagaṇe pāṭhāt śāntyudakādau asya viniyogo'vagantavyaḥ.
tathā kuṣṭhādisarvarogabhaiṣajyakarmaṇi anena sūktena pṛśniparṇīṃ peṣayitvā lepayet . sūtritaṃ hi--'aghadviṣṭā' (a 2,7) 'śaṃ no devī' ( a 2,25) 'varaṇaḥ' ( a 6, 85) 'pippalī' (a 6,109) iti prakramya 'dvitīyena mantroktasya saṃpātavatānulimpati' ( kausū 26,33-36)
2.25.5_2
śaṃ no devī pṛśniparṇyaśaṃ nirṛtyā akaḥ .
ugrā hi kaṇvajambhanī tāmabhakṣi sahasvatīm ..1..
2.25.5_3
śam . naḥ . devī . pṛśni'parṇī . aśam . niḥ'ṛtyai . akaḥ .
ugrā . hi . kaṇva'jambhanī . tām . abhakṣi . sahasvatīm .. 1 ..
2.25.5_4
devī dyotamānā pṛśniparṇī citraparṇī oṣadhiḥ naḥ asmākaṃ śam kuṣṭhādirogaśamanena sukham akaḥ akārṣīt karotu . 'chandasi luṅlaṅliṭaḥ' (pā 3,4,6) iti loḍarthe luṅ . 'mantre ghasa' (pā 2,4,80 ) ityādinā clerluk . guṇe 'halṅyābbhyaḥ' (pā 6,1,68) iti tilopaḥ . nirṛtyai . ṣaṣṭhyarthe caturthī . nirṛtyāḥ roganidānabhūtāyāḥ aśam duḥkham akaḥ karotu . hi yasmāt ugrā udgūrṇabalā satī kaṇvajambhanī kaṇvasya pāpasya nāśayitrī. ataḥ sahasvatīm rogābhibhavanasāmarthyayuktāṃ tām pṛśniparṇīm abhakṣi ahaṃ bhakṣe anulepādinā seve . bhakṣerluṅi ātmanepadottamaikavacane rūpam . sahasvatīm iti . 'tasau matvarthe' (pā 1,4,19) iti bhatvena apadatvād rutvābhāvaḥ.
sahamāneyaṃ prathamā pṛśniparṇyajāyata .
tayāhaṃ durṇāmnāṃ śiro vṛścāmi śakuneriva ..2..
2.25.5_5
sahamānā . iyam . prathamā . praśni'parṇī . ajāyata .
tayā . aham . duḥ'nāmnām . śiraḥ . vṛścāmi . śakuneḥ'iva .. 2 ..
2.25.5_6
sahamānā rogān abhibhavantī iyaṃ pṛśniparṇī prathamā prathitā oṣadhīnāṃ mukhyā ādibhūtā vā ajāyata utpannā. janī prādurbhāve . 'jñājanorjā' (pā 7,3,79 ) iti jādeśaḥ . tayā uktalakṣaṇayā pṛśniparṇyā durnāmnām dadruvisarpakaśvitrādikuṣṭharogaviśeṣāṇāṃ śiraḥ śirovatpradhānabhūtaṃ roganidānam ahaṃ vṛścāmi chinadmi nāśayāmi . tatra dṛṣṭāntaḥ -- śakuneriva yathā pakṣiṇaḥ śiraḥ khaḍgādipraharaṇasādhanam anapekṣya anāyāsena chidyate evaṃ pṛśniparṇīlepanamātreṇa samūlam unmūlayāmītyarthaḥ.
arāyamasṛkpāvānaṃ yaśca sphātiṃ jihīrṣati .
garbhādaṃ kaṇvaṃ nāśaya pṛśniparṇi sahasva ca ..3..
2.25.5_7
arāyam . asṛk'pāvānam . yaḥ. ca . sfātim . jihīrṣati .
garbha'adam . kaṇvam . nāśaya . pṛśni'parṇi . sahasva . ca .. 3 ..
2.25.5_8
asṛkpāvānam śarīragataraktasya pātāram arāyam arātiṃ kuṣṭhādirogātmakam . nāśayeti saṃbandhaḥ. kuṣṭhādirogeṇa śarīrapoṣakaśuddharaktasyāpagamāt pānavyapadeśaḥ. pibateḥ 'āto maninkvanibvanipaśca' (pā 3,2,74 ) iti vanip pratyayaḥ . kiñca yaḥ rogo grahaṇyādirūpaḥ sphātim śarīravṛddhiṃ jihīrṣati hartum icchati nāśayitum upakramate . taṃ nāśayeti saṃbandhaḥ . sphāyī vṛddhau . ktiṃni 'titutra' ( pā 7,2,9) iti iṭpratiṣedhe vali lopaḥ . harateḥ sani 'ajjhanagamāṃ sani' ( pā 6,4,16) iti dīrghe 'ṛta iddhātoḥ' (pā 7,1,100) iti ittvam . yadvṛttayogena nighātapratiṣedhe nittvād ādyudāttatvam . tathā he pṛśniparṇi garbhādam garbhasya bhakṣakaṃ kaṇvam roganidānapāpaṃ nāśaya sahasva ca garbhadhvaṃsakān śatrūṃśca abhibhava . garbhādam iti . ada bhakṣaṇe . asmād garbhopapadād ‘ado'nanne' (pā 3,2,68 ) iti viṭ pratyayaḥ...
2.25.5_9
girimenāmā veśaya kaṇvān jīvitayopanān .
tāṃstvaṃ devi pṛśniparṇyagnirivānudahann ihi ..4..
2.25.5_10
girim . enān . ā . veśaya . kaṇvān . jīvita'yopanān .
tān . tvam . devi . pṛśni'parṇi . agniḥ'iva . anu'dahan . ihi .. 4 ..
2.25.5_11
he pṛśniparṇi jīvitayopanān prāṇasya mohakān . yupa rupa lupa vimohane . 'kṛtyalyuṭo bahulam' (pā 3,3,113) iti kartari lyuṭ . enān uktavidhān kaṇvān kuṣṭhādiroganidānabhūtān pāpmanaḥ girim parvataṃ svasaṃcārarahitam ā veśaya praveśaya . ‘gatibuddhipratyavasānārtha' (pā 1,4,52) iti viśatergatyarthād aṇikartuḥ pāpmanaḥ karmatvam . he devi dyotamāne he pṛśniparṇi tvaṃ tān girau āveśitān kaṇvān anudahan agniriva araṇyasthitān sarpamṛgādīn anugamya dahan dāvāgniriva anudahantī ihi gaccha. anudahanniti . anudahanalakṣaṇasya sādhāraṇadharmasya upamānopameyaniṣṭhatvād upamā
2.25.5_12
parāca enān pra ṇuda kaṇvān jīvitayopanān .
tamāṃsi yatra gacchanti tatkravyādo ajīgamam ..5..
2.25.5_13
parācaḥ . enān . pra . nuda . kaṇvān . jīvita'yopanān ..
2.25.5_14
tamāṃsi . yatra . gacchanti . tat . kravya'adaḥ . ajīgamam .. 5 ..
2.25.5_15
he pṛśniparṇi jīvitayopanān enān anvādiṣṭān kaṇvān parācaḥ pra ṇuda parāṅmukhān preraya apasāraya . parāpūrvād añcateḥ kvini śasi akāralope 'aniganto'ñcatāvapratyaye' (pā 6,2,52 ) iti pūrvapadaprakṛtisvaratvam . tamāṃsi sūryodayānantaraṃ yatra sūryaraśmisaṃcārarahitaṃ yaṃ pradeśaṃ gacchanti tat tathāvidhaṃ niḥsūryaṃ sthānaṃ kravyādaḥ piśitādidhātubhakṣakān kuṣṭhādirogān ajīgamam tvallepanena ahamapi prāpayāmi . kravyaśabdopapadād atteḥ 'kravye ca' (pā 3,2,69) iti viṭpratyayaḥ . gamerṇyantāt luṅi caṅi rūpam .
iti caturthe'nuvāke'ṣṭamaṃ sūktam .