Atharvaveda 2.27: sūktaṃ 2.27

Atharvaveda 2.27

Language: Sanskrit

sūktaṃ 2.27

2.27.1

necchatruḥ prāśaṃ jayāti sahamānābhibhūrasi .
prāśaṃ pratiprāśo jahyarasān kṛṇvoṣadhe ..1..

2.27.2

suparṇastvānvavindatsūkarastvākhanan nasā .
prāśaṃ pratiprāśo jahyarasān kṛṇvoṣadhe ..2..

2.27.3

indro ha cakre tvā bāhāvasurebhya starītave .
prāśaṃ pratiprāśo jahyarasān kṛṇvoṣadhe ..3..

2.27.4

pāṭāmindro vyāśnādasurebhya starītave .
prāśaṃ pratiprāśo jahyarasān kṛṇvoṣadhe ..4..

2.27.5

tayāhaṃ śatrūntsākṣa indraḥ sālāvṛkāmiva .
prāśaṃ pratiprāśo jahyarasān kṛṇvoṣadhe ..5..

2.27.6

rudra jalāṣabheṣaja nīlaśikhaṇḍa karmakṛt.
prāśaṃ pratiprāśo jahyarasān kṛṇvoṣadhe ..6..

2.27.7

tasya prāśaṃ tvaṃ jahi yo na indrābhidāsati .
adhi no brūhi śaktibhiḥ prāśi māmuttaraṃ kṛdhi ..7..

pañcame'nuvāke pañca sūktāni . tatra 'necchatruḥ' iti prathamena sūktena vivādajayakarmaṇi pāṭhāmūlam abhimantrya khādan aparājitād deśāt sabhāsthānaṃ praviśet .
tathā anena abhimantritāṃ pāṭhāṃ khādan prativādinaṃ brūyāt .
evaṃ pāṭhāmūlaṃ saṃpātya anenābhimantrya badhnīyāt .
evameva anenābhimantritāṃ pāṭhāmālāṃ saptabhiḥ patrairviracitāṃ śirasi dhārayet .

2.27.7_2

sūtritaṃ hi — “ 'necchatruḥ' iti pāṭāmūlaṃ pratiprāśitam . anvāha . badhnāti. mālāṃ saptapalāśīṃ dhārayati' (kausū 38,18-21) iti.
tathā 'aparājitāṃ vijayakāmasya' ( śāka 17,4 ) iti vihitāyām aparājitākhyāyāṃ mahāśāntau pāṭhāmūlamaṇibandhane'pi etat sūktam . uktaṃ śāntikalpe--" 'necchatruḥ' iti pāṭāmūlam aparājitāyām' (śāka 17,6 ) iti. jayāti sahamānābhibhūrasi. .

2.27.7_3

necchatruḥ prāśaṃ jayāti sahamānābhibhūrasi .
prāśaṃ pratiprāśo jahyarasān kṛṇvoṣadhe ..1..

2.27.7_4

na . it . śatruḥ . prāśam . jayāti . sahamānā . abhi'bhūḥ . asi .
prāśam . prati'prāśaḥ . jahi . arasān . kṛṇu . oṣadhe .. 1 ..

2.27.7_5

he pāṭhākhye oṣadhe śatruḥ prativādī prāśam praṣṭāraṃ vādinaṃ tvatsevakaṃ māṃ net jayāti . iditi avadhāraṇe . naiva jayatu . prāśam iti . praccha jñīpsāyām ityasmāt 'kvibvaci' (pāvā 3,2,178 ) ityādinā kvip tatsaṃniyogena dīrghaḥ saṃprasāraṇābhāvaśca . 'cchvoḥ śūḍanunāsike ca' (pā 6,4,19) iti satukkasya chakārasya śakāraḥ . jayātīti . jayaterleṭi āḍāgamaḥ. yatastvaṃ sahamānā śatrusahanasvabhāvā ataḥ abhibhūrasi prativādinaḥ śatroramibhavitrī bhavasi . evam atiśayitavīryayuktāyāstava sevayā māṃ śatrurna jayatu ityarthaḥ. asyāḥ sahanaśīlatvaṃ śrutyantare siddhavad āmnātam -– 'uttānaparṇe subhage sahamāne sahasvati', 'upa te'dhām̐ sahamānām' (āpamaṃ 1,15,2;6) iti ca . prāśam praṣṭāraṃ vādinaṃ mām uddiśya pratiprāśaḥ pratikūlapraśnakartṝn prativādino jahi parājitān kuru . 'hanterjaḥ' (pā 6,4,36) iti jādeśaḥ . 'asiddhavadatrābhāt' (pā 6,4,22) iti tasyāsiddhatvāt herlugabhāvaḥ. yadvā pratiprāśa iti ṣaṣṭhī . prativādinaḥ prāśam praśnaṃ jahītyarthaḥ . pratipūrvāt praccheḥ pūrvavat prakriyā . parājayaprakāramevāha--he oṣadhe prativādivākyajanitatāpāpahartri . oṣaḥ pāko'syāṃ dhīyata iti 'karmaṇyadhikaraṇe ca' (pā 3,3,93 ) iti dadhāteradhikaraṇe kipratyayaḥ . yadvā oṣe dāhake jvarādau enāṃ pāṭhādirūpāṃ vaidyopadeśaprakāreṇa dhayanti pibanti āturā iti oṣadhiḥ . api vā doṣaṃ vātapittādikaṃ dhayati pibati vināśayatīti oṣadhiḥ . pṛṣodarāditvād ādivarṇalopaḥ. pakṣadvayepi dheṭaḥ anupasarge subantamātra upapade vyatyayena kipratyayaḥ. atra yāskaḥ -- 'oṣadhaya oṣaddhayantīti vā, oṣatyenā dhayantīti vā, doṣaṃ dhayantīti vā' ( ni 9, 27) iti . he tathāvidhauṣadhe prativādinaḥ arasān nīrasān śuṣkakaṇṭhān vaktum asamarthān kṛṇu kuru . yadvā arasān rasarahitavākyān . asaṃgatapralāpinaḥ kuru ityarthaḥ .
suparṇastvānvavindatsūkarastvākhanan nasā .
prāśaṃ pratiprāśo jahyarasān kṛṇvoṣadhe ..2..

2.27.7_6

su'parṇaḥ . tvā . anu . avindat . sūkaraḥ . tvā . akhanat . nasā .
prāśam . prati'prāśaḥ . jahi . arasān . kṛṇu . oṣadhe ..2..

2.27.7_7

suparṇaḥ śobhanapakṣo vainateyastvā tvām anvavindat viṣādyapaharaṇāya anviṣya alabhata . vidlṛ lābhe . 'śe mucādīnām' (pā 7,1,59) iti num . sūkaraḥ ādivarāhastvā tvāṃ nasā nāsikayā tatsahitayā daṃṣṭrayā akhanat vidāritavān . bhūmyā antaravasthitāṃ tvāṃ lokopakārārtham udahārṣīd ityarthaḥ. anena asyā amoghavīryatvama uktam . prāśaṃ pratiprāśam ityādi gatam.
indro ha cakre tvā bāhāvasurebhya starītave .
prāśaṃ pratiprāśo jahyarasān kṛṇvoṣadhe ..3..

2.27.7_8

indraḥ . ha . cakre . tvā . bāhau . asurebhyaḥ . starītave.
prāśam . prati'prāśaḥ . jahi . arasān . kṛṇu . oṣadhe .. 3 ..

2.27.7_9

he pāṭhe *[tvā] tvām indrastrilokīpatiḥ asurebhyaḥ asurān tarītave tarītum . hiṃsitum ityarthaḥ . bāhau dakṣiṇabhuje cakre kṛtavān dhṛtavān . tathā ahamapi prativādivijayārthaṃ tvām . gatam anyat . asurebhya iti . ‘kriyāgrahaṇaṃ kartavyam' ( pāvā 1,4,32 ) iti karmaṇaḥ saṃpradānatvāt caturthī . 'tumarthe sesenase' ( pā 3,4,9) ityādinā tavenpratyayaḥ . 'vṝto vā' (pā 7,2,38 ) iti iṭo dīrghaḥ.
pāṭāmindro vyāśnādasurebhya starītave .
prāśaṃ pratiprāśo jahyarasān kṛṇvoṣadhe ..4..

2.27.7_10

pāṭām . indraḥ . vi . āśnāt . asurebhyaḥ . starītave .
prāśam . prati'prāśaḥ . jahi . arasān . kṛṇu . oṣadhe .. 4 ..

2.27.7_11

pāṭhām uktaprabhāvām oṣadhim asurāṃstarītum indro vyāśnāt . abhakṣayat . aśa bhojane . kryāditvāt śnāpratyayaḥ . gatam anyat .
tayāhaṃ śatrūntsākṣa indraḥ sālāvṛkāmiva .
prāśaṃ pratiprāśo jahyarasān kṛṇvoṣadhe ..5..

2.27.7_12

tayā . aham . śatrūn . sākṣe . indraḥ . sālāvṛkān'iva .
prāśam . prati'prāśaḥ . jahi . arasān . kṛṇu . oṣadhe .. 5 ..

2.27.7_13

yā udīritaprabhāvā pāṭhā tayāhaṃ dhāraṇabhakṣaṇādinā śatrūn prativādinaḥ sākṣe abhibhavāmi . niruttarān asatprāyān karomītyarthaḥ . sahaterabhibhavārthāt leṭi uttame 'sibbahulaṃ leṭi' (pā 3,1,34 ) iti sip . 'sibbahulaṃ chandasi ṇid vaktavyaḥ' (pāvā 3,1,34 ) iti sipo ṇidvadbhāvād vṛddhiḥ . tatra dṛṣṭāntaḥ -- indro devaḥ sālāvṛkān [iva] . araṇyaśvānaḥ sālāvṛkāḥ . tadrūpān asurān yathā vigīrṇavān . ayamevārtho dāśatayyā spaṣṭam āmnātaḥ . 'tvamindra sālāvṛkāntsahasram āsan dadhiṣe' (ṛ 10,73,3 ) . iti .
rudra jalāṣabheṣaja nīlaśikhaṇḍa karmakṛt.
prāśaṃ pratiprāśo jahyarasān kṛṇvoṣadhe ..6..

2.27.7_14

rudra . jalāṣa'bheṣaja . nīla'śikhaṇḍa . karma'kṛt .
prāśam . prati'prāśaḥ . jahi . arasān . kṛṇu . oṣadhe .. 6 ..

2.27.7_15

rauti śabdāyate tārakaṃ brahma upadiśatīti rudraḥ . tathā ca jābālaśrutiḥ-- 'atra hi jantoḥ prāṇeṣūtkramamāṇeṣu rudrastārakaṃ brahma vyācaṣṭe' ( jāu 1) iti . śabdabrahmātmanā rorūyamāṇo dravati sarvaprāṇihṛdaye vartata iti vā, astreṇa chinnaśirasaṃ śocantaṃ prajāpatim anu svayamapi śokavaśāda arodīd iti vā, utpattikāle svayam arudad iti vā, rodayati sarvam antakāla iti vā rudraḥ. tad uktaṃ yāskena-- 'rudro rautīti sato rorūyamāṇo dravatīti vā, rodayatervā' . yad arudat tad rudrasya rudratvam iti vijñāyate . 'yad arudat tad rudrasya rudratvam iti kāṭhakam (25,1) yad arodīt tad rudrasya rudratvam' (tu. tai 1,5,1,1) iti hāridravikam' (ni 10,5) iti . tathā mahopaniṣadi-- tasya dhyānāntasthasya lalāṭāt tryakṣaḥ śūlapāṇiḥ puruṣo'jāyata . bibhracchriyaṃ yaśaḥ satyam' (mahā 1) . atharvaśirasyapi - 'saṃyugasyāntakāle saṃhṛtya viśvā bhuvanāni goptā tasmād ucyata eko rudraḥ' (tu. au 5,4) iti . athavā rut rodanakaraṃ sāṃsārikaṃ duḥkhaṃ taddhetubhūtām avidyāṃ vā drāvayati vināśayatīti rudraḥ. tad uktaṃ vāyavīyasaṃhitāyām --

2.27.7_16

'rud duḥkhaṃ duḥkhaheturvā tad drāvayati naḥ prabhuḥ .
rudra ityucyate tasmāt śivaḥ paramakāraṇam ..' iti .
he uktamahimopeta rudra jalāṣabheṣaja . jalāṣam iti sukhanāma . jāyanta iti jāḥ janāḥ. 'ḍo'nyatrāpi dṛśyate' (pāvā 3,2,58) iti janeḥ kevalādapi ḍaḥ . tairlapyate vāñchyata iti jalāṣaṃ sukham . jaśabde upapade laṣeḥ karmaṇi ghañ . jalāṣaṃ sukhakaraṃ bheṣajaṃ yasya . yadvā udakanāmaitat . jalāṣam udakamātraṃ yasya smaraṇena bheṣajaṃ bhavati sa tathoktaḥ . tasya dhyeyam ākāraṃ darśayati-- nīlaśikhaṇḍa nīlavarṇakapardopeta . anena nityatāruṇyam uktam . he karmakṛt svopāsakānāṃ duṣkarmāṇi kṛntatīti karmakṛt . athavā sādhvasādhurūpāṇi karmāṇi kārayatīti karmakṛt . karoterantarbhā - vitaṇyarthāt kvip . 'eṣa hyeva sādhu karma kārayati' ( kauu 3,9) ityādiśruteḥ . yadvā sṛṣṭyādīni pañca kṛtyāni karotīti karmakṛt . uktaṃ hi--

2.27.7_17

'pañcavidhaṃ tat kṛtyaṃ sṛṣṭiḥ sthitisaṃhṛtī tirobhāvaḥ .
tadvad anugrahakaraṇaṃ proktaṃ satatoditasyāsya ..' iti.
evaṃmahānubhāva rudra mayā sevyamānām imāṃ pāṭhākhyām oṣadhiṃ prativāditiraskaraṇasamarthāṃ kuru iti śeṣaḥ. evaṃ rudrānugṛhīte pāṭhākhye oṣadhe . prāśaṃ pratiprāśo jahītyādi pūrvavat .
tasya prāśaṃ tvaṃ jahi yo na indrābhidāsati .

2.27.7_18

adhi no brūhi śaktibhiḥ prāśi māmuttaraṃ kṛdhi ..7..

2.27.7_19

tasya . prāśam . tvam . jahi . yaḥ . naḥ . indra . abhi'dāsati .
ādhi . naḥ . brūhi . śakti'bhiḥ . prāśi . mām . ut'taram . kṛdhi .. 7 ..

2.27.7_20

he indra yaḥ prativādī naḥ asmān abhidāsati upakṣapayati yuktibhistiraskaroti . dasu upakṣaye ityasmād ṇyantāt parastha śapaḥ 'chandasyubhayathā' (pā 3,4,11) iti ārdhadhātukatvāt ‘ṇeraniṭi' (pā 6,4,51) iti ṇilopaḥ . tasya upakṣapayituḥ prāśam pratikūlapraśnarūpaṃ vākyaṃ tvaṃ jahi nāśaya . tathā śaktibhiḥ tvadīyaiḥ sāmarthyaviśeṣaiḥ naḥ asmān adhi brūhi adhikavacanayuktān grāhyavācaḥ kuru . phalitam āha-- prāśam praṣṭāraṃ vādinaṃ mām uttaram prativādino'pyutkṛṣṭataraṃ kṛdhi kuru . 'śruśṛṇupṝkṛvṛbhyaśchandasi' (pā 6,4,102 ) iti herdhirādeśaḥ.
iti pañcame'nuvāke prathamaṃ sūktam .

Linked texts (2)

Śaunakasaṃhitā — Sanskrit
Aṅgirasī — Sanskrit