Atharvaveda 2.28: sūktaṃ 2.28

Atharvaveda 2.28

Language: Sanskrit

sūktaṃ 2.28

2.28.1

tubhyameva jariman vardhatāmayaṃ memamanye mṛtyavo hiṃsiṣuḥ śataṃ ye .
māteva putraṃ pramanā upasthe mitra enaṃ mitriyātpātvaṃhasaḥ ..1..

2.28.2

mitra enaṃ varuṇo vā riśādā jarāmṛtyuṃ kṛṇutāṃ saṃvidānau .
tadagnirhotā vayunāni vidvān viśvā devānāṃ janimā vivakti ..2..

2.28.3

tvamīśiṣe paśūnāṃ pārthivānāṃ ye jātā uta vā ye janitrāḥ .
memaṃ prāṇo hāsīn mo apāno memaṃ mitrā vadhiṣurmo amitrāḥ ..3..

2.28.4

dyauṣṭvā pitā pṛthivī mātā jarāmṛtyuṃ kṛṇutāṃ saṃvidāne .
yathā jīvā aditerupasthe prāṇāpānābhyāṃ gupitaḥ śataṃ himāḥ ..4..

2.28.5

imamagne āyuṣe varcase naya priyaṃ reto varuṇa mitra rājan .
mātevāsmā adite śarma yaccha viśve devā jaradaṣṭiryathāsat..5..

'tubhyameva jariman' iti sūktena godānacaulakarmaṇormātāpitarau parasparaṃ putraṃ triḥ pratyarpayataḥ.
tathā tatraiva karmaṇi anena sūktena trīn ghṛtapiṇḍān saṃpātya abhimantrya putraṃ prāśayataḥ.
sūtritaṃ hi- " tubhyameva jariman' iti kumāraṃ mātāpitarau triḥ saṃprayacchete . ghṛtapiṇḍān āśayataḥ” (kausū 54,13; 14 ) iti .
tubhyameva jariman vardhatāmayaṃ memamanye mṛtyavo hiṃsiṣuḥ śataṃ ye .

2.28.5_2

māteva putraṃ pramanā upasthe mitra enaṃ mitriyātpātvaṃhasaḥ ..1..

2.28.5_3

tubhyam . eva . jariman . vardhatām . ayam . mā . imam . anye . mṛtyavaḥ . hisiṣuḥ . śatam .ye.
mātā'iva . putram . pra'manāḥ. upa'sthe . mitraḥ . enam . mitriyāt . pātu . aṃhasaḥ .. 1 ..

2.28.5_4

jariman . jaratiḥ stutikarmā . 'jarā stutirjarateḥ stutikarmaṇaḥ' iti yāskaḥ (ni 10,8). tasmāt karmaṇi auṇādika imanic . he stūyamāna agne tubhyameva tvatparicaraṇārthameva ayam kumāro vardhatāṃ rogādirahitaḥ san abhivṛddho bhavatu . yadvā jariman . jaraiva jarimā . he jare tubhyaṃ tvadarthaṃ tvadāgamanaparyantaṃ cirakālam ayaṃ vardhatām . kiñca. śatam śatasaṃkhyopalakṣitā aparimitā anye tvadvyatiriktā ye mṛtyavaḥ hiṃsakā rakṣaḥpiśācādirogādyāḥ santi te sarvepi imaṃ bālakaṃ mā hiṃsiṣuḥ mā hiṃsantu. tathā pramanāḥ pramuditamanā mitraḥ etannāmā devaḥ māteva putram mātā putramiva enam bālakam upasthe utsaṅge nikaṭapradeśe kṛtvā mitriyāt mitrasaṃbandhinaḥ aṃhasaḥ dohajanitāt pāpāt pātu rakṣatu .
mitra enaṃ varuṇo vā riśādā jarāmṛtyuṃ kṛṇutāṃ saṃvidānau .
tadagnirhotā vayunāni vidvān viśvā devānāṃ janimā vivakti ..2..

2.28.5_5

mitraḥ . enam . varuṇaḥ . vā . riśādāḥ . jarā'mṛtyum . kṛṇutām . sam'vidānau .
tat . agniḥ . hotā . vayunāni . vidvān . viśvā . devānām . janima . vivakti ..2..

2.28.5_6

mitraḥ aharabhimānī devaḥ varuṇaḥ rātryabhimānī. 'maitraṃ vā ahaḥ vāruṇī rātriḥ' (taibrā 1,7,10,1) iti śrutyantarāt . sa ca varuṇo riśādāḥ riśānāṃ hiṃsakānām attā. riśa hiṃsāyām ityasmāt igupadhalakṣaṇaḥ kaḥ. ada bhakṣaṇe ityasmād asun . vāśabdaḥ cārthe . tāvubhau saṃvidānau aikamatyaṃ prāptau . saṃpūrvād vetterakarmakāt ‘samo gamādiṣu vidipracchi” (pāvā 1,3,29) ityātmanepadam . laṭaḥ śānac . enam māṇavakaṃ jarāmṛtyum jarayaiva mṛtyurmaraṇaṃ yasya tathāvidhaṃ kṛṇutām kurutām . ahorātrayoreva maraṇasaṃbhavāt tannivāraṇāya tadabhimānidevayormitrāvaruṇayoḥ prārthaneti bhāvaḥ. hotā devānām āhvātā vayunāni . prajñānāmaitata . iha ta sāmarthyāt prajñātavyāni. vidvāna jānana agniḥ devānāṃ viśvā viśvāni sarvāṇi janimā janimāni janmāni prādurbhāvasthānāni . prāpyeti śeṣaḥ . tat prārthitaṃ dīrgham āyuḥ vivakti bravītu . agnipramukhāḥ sarve devāścāsya dīrgham āyuḥ kurvantu ityabhiprāyaḥ. vivaktīti . vaceḥ pañcamalakāre chāndasaḥ śapaḥ śluḥ . 'bahulaṃ chandasi' (pā 7,4,78 ) ityabhyāsasya ittvam . janimeti . 'janimṛṅbhyām imanin” (pāu 4,149) iti imanin .
tvamīśiṣe paśūnāṃ pārthivānāṃ ye jātā uta vā ye janitrāḥ .
memaṃ prāṇo hāsīn mo apāno memaṃ mitrā vadhiṣurmo amitrāḥ ..3..

2.28.5_7

tvam . īśiṣe . paśūnām . pārthivānām . ye . jātāḥ . uta . vā . ye . janitrāḥ .
mā . imam . prāṇaḥ . hāsīt . mo iti . apānaḥ . mā. imam . mitrāḥ. vadhiṣuḥ. mo iti . amitrāḥ ..3..

2.28.5_8

he agne tvaṃ pārthivānām pṛthivyām utpannānām . 'pṛthivyā ñāñau' ( pāvā 4,1,85) ityañpratyayaḥ. ñittvād ādyudāttatvam . paśūnām dvipāccatuṣpādrūpāṇāṃ prāṇinām . 'adhīgarthadayeśāṃ karmaṇi' (pā 2,3,52) iti ṣaṣṭhī. īśiṣe adhipatirasi . īśa aiśvarye . 'thāsaḥ se' (pā 3,4,80). adāditvāt śapo luk . 'īśaḥ se' (pā 7,2,77) iti iḍāgamaḥ. tāneva paśūn viśinaṣṭi--ye jātāḥ pūrvam utpannāḥ uta vā. utaśabda: apyarthe . api vā ye janitrāḥ janiṣyamāṇāḥ . teṣām iti saṃbandhaḥ . janerauṇādika itrapratyayaḥ. atastvatprasādād imam māṇavakaṃ prāṇaḥ ūrdhvakāyastho vāyuḥ mā hāsīt mā tyākṣīt . apānaḥ adharakāyastho vāyuḥ mo maiva hāsīt . ohāk tyāge . 'yamaramanamātāṃ sak ca' (pā 7,2,73) iti sagiṭau . tathā mitrāḥ . liṅgavyatyayaḥ. mitrabhūtā janāḥ imaṃ kumāraṃ mā vadhiṣuḥ mā hiṃsiṣuḥ . amitrāḥ śatravaśca mo maiva vadhiṣuḥ . hanteḥ 'luṅi ca' (pā 2,4,43) iti vadhādeśaḥ . tasya adantatvena anekāctvād ekājlakṣaṇepratiṣedhābhāvāt sica iṭ . allopasya sthānivattvād ‘ato halāderlaghoḥ' (pā 7,2,7 ) iti vṛddheraprasaṅgaḥ.
dyauṣṭvā pitā pṛthivī mātā jarāmṛtyuṃ kṛṇutāṃ saṃvidāne .
yathā jīvā aditerupasthe prāṇāpānābhyāṃ gupitaḥ śataṃ himāḥ ..4..

2.28.5_9

dyauḥ . tvā . pitā . pṛthivī . mātā . jarā'mṛtyum . kṛṇutām . saṃvidāne iti sam 'vidāne .
yathā . jīvāḥ . aditeḥ . upa'sthe . prāṇāpānābhyām . gupitaḥ . śatam . himāḥ .. 4 ..

2.28.5_10

he māṇavaka tvā tvāṃ pitā pitṛbhūto dyauḥ dyulokaḥ mātā mātṛbhūtā pṛthivī ca saṃvidāne anyonyam aikamatyam āpanne jarāmṛtyum dīrghāyuṣaṃ kṛṇutām kurutām . āyuṣaḥ parimāṇaṃ darśayati--aditeḥ akhaṇḍanīyāyāḥ pṛthivyā upasthe utsaṅge prāṇāpānābhyām uktalakṣaṇābhyāṃ gupitaḥ rakṣitaḥ . gupū rakṣaṇe ityasmād niṣṭhāyāṃ 'yasya vibhāṣā' (pā 7,2,15) iti iṭaḥ pratiṣedho vyatyayena na pravartate . śataṃ himāḥ śatasaṃkhyākān hemantān . saṃvatsarān ityarthaḥ. 'kālādhvanoratyantasaṃyoge' (pā 2,3,5) iti dvitīyā . himaśabdasya hemantaparatvaṃ taittirīyake samāmnāyate-- 'śataṃ himā ityāha . śataṃ tvā hemantān indhiṣīyeti vāvaitad āha' (tai 1,5,8,5) iti . yathā yena prakāreṇa tvaṃ jīvāḥ jīveḥ . jīva prāṇadhāraṇe ityasmāt leṭi āḍāgamaḥ. tathā jarāmṛtyuṃ kṛṇutām iti pūrvatra saṃbandhaḥ.
imamagne āyuṣe varcase naya priyaṃ reto varuṇa mitra rājan .
mātevāsmā adite śarma yaccha viśve devā jaradaṣṭiryathāsat..5..

2.28.5_11

imam . agne. āyuṣe . varcase . naya . priyam . retaḥ . varuṇa . mitra'rājan ..

2.28.5_12

mātā'iva . asmai . adite . śarma . yaccha . viśve . devāḥ . jarat'aṣṭiḥ. yathā . asat ..5..

2.28.5_13

he agne imam māṇavakam āyuṣe śatasaṃvatsarajīvanāya varcase tejase. ‘kriyāgrahaṇaṃ kartavyam' (pāvā 1,4,32) iti karmaṇaḥ saṃpradānatvād ubhayatra caturthī . tad ubhayaṃ naya prāpaya . he varuṇa mitra rājan rājamāna . ubhayorviśeṣaṇam etat . ata eva dāśatayyām āmnāyate-- 'rājānā mitrāvaruṇā supāṇī' (ṛ 1,71,9) iti . he yuvāṃ priyam putrādijānakatvena abhimatam . prīṅ prītau ityasmāt 'igupadhajñāprīkiraḥ kaḥ' (pā 3,1,135) iti kaḥ. yadyapi vṛttau 'igupadhajñā' (pā 3,1,135) ityatra prīṇātereva grahaṇaṃ kṛtaṃ tathāpi ātreyadhātuvṛttyanusāreṇa asmādapi ko draṣṭavyaḥ . 'aci śnudhātu' (pā 6,4,77 ) ityādinā iyaṅ . tathābhūtaṃ retaḥ imaṃ māṇavakaṃ nayatam . putrādijananasamarthaṃ kurutam ityarthaḥ. he adite devamātastvaṃ māteva jananīva asmai māṇavakāya śarma sukhaṃ yaccha . he viśve devāḥ yūyamapi ayaṃ māṇavako jaradaṣṭiḥ jarāparyantajīvanasya aṣṭirvyāptiryasya sa tathoktaḥ. ‘jīryateratṛn' ( pā 3,2,104 ) vyatyayena bhāve kartṛpratyayaḥ . yadvā jarato jīryato'pi aṣṭiḥ sarvavyāpāraviṣayā vyāptiryasya tādṛśo yathā asat bhavet . tathā dīrghāyuṣaṃ kuruteti śeṣaḥ . asterleṭi aḍāgamaḥ.
iti dvitīyakāṇḍe pañcame'nuvāke dvitīyaṃ sūktam .

Linked texts (3)

Śaunakasaṃhitā — Sanskrit
Aṅgirasī — Sanskrit
Paippalādaśākhā — Sanskrit