Atharvaveda 2.29: sūktaṃ 2.29
Atharvaveda 2.29
- Language
- Sanskrit
sūktaṃ 2.29
2.29.1
pārthivasya rase devā bhagasya tanvo bale .
āyuṣyamasmā agniḥ sūryo varca ā dhādbṛhaspatiḥ ..1..
2.29.2
āyurasmai dhehi jātavedaḥ prajāṃ tvaṣṭaradhinidhehi asmai .
rāyaspoṣaṃ savitarā suvāsmai śataṃ jīvāti śaradastavāyam ..2..
2.29.3
āśīrṇa ūrjamuta sauprajāstvaṃ dakṣaṃ dhattaṃ draviṇaṃ sacetasau .
jayaṃ kṣetrāṇi sahasāyamindra kṛṇvāno anyān adharāntsapatnān ..3..
2.29.4
indreṇa datto varuṇena śiṣṭo marudbhirugraḥ prahito no āgan .
eṣa vāṃ dyāvāpṛthivī upasthe mā kṣudhan mā tṛṣat..4..
2.29.5
ūrjamasmā ūrjasvatī dhattaṃ payo asmai payasvatī dhattam .
ūrjamasmai dyāvapṛthivī adhātāṃ viśve devā maruta ūrjamāpaḥ ..5..
2.29.6
śivābhiṣṭe hṛdayaṃ tarpayāmyanamīvo modiṣīṣṭhāḥ suvarcāḥ .
savāsinau pibatāṃ manthametamaśvino rūpaṃ paridhāya māyām ..6..
2.29.7
indra etāṃ sasṛje viddho agra ūrjāṃ svadhāmajarāṃ sā ta eṣā .
tayā tvaṃ jīva śaradaḥ suvarcā mā ta ā susrodbhiṣajaste akran ..7..
2.29.7_1
‘pārthivasya' iti sūktena tṛṣārtabhaiṣajyakarmaṇi sūryodayakāle sūtroktaprakāreṇa vyādhitam upaveśya mathitaṃ saktūdakam abhimantrya pāyayet .
anenaiva sūktena nadyādiṣu udakam abhimantrya uddhṛtya ‘savāsinau' (a 2,29,6) ityardharcena vyādhitāvyādhitau ekāsanasthau ekavastraparihitau kṛtvā ubhāvapi manthaṃ pāyayet prayoktā.
atra sūtram – “ 'pārthivasya' ityudyati pṛṣṭhasaṃhitāvupaveśayati . prāṅmukhaṃ vyādhitaṃ pratyaṅmukham avyādhitaṃ śākhāsūpaveśya vaitase camase upamanthanībhyāṃ tṛṣṇāgṛhītasya śirasi mantham upamathya atṛṣitāya prayacchati . tasmin tṛṣṇāṃ saṃnayati . uddhṛtam udakaṃ pāyayati . savāsināviti mantroktam' (kausū 27,9-13 ) iti.
" 'pārthivasya' (a 2,29,1;2) iti dvābhyāṃ godānacaulakarmaṇoḥ kumārasya mūrdhni vrīhiyavaśamīrabhimanvya prakṣipet . sūtritaṃ hi-- " 'śive te stām ( a 8,2,14,15 )' iti paridānāntāni. 'pārthivasya' (a 2,29,1;2), 'mā pra gāma' (a 13,1,59; 60) iti catasraḥ” (kausū 54,17; 18 ) iti.
2.29.7_2
'āśīrṇa ūrjam' iti tṛtīyayā tṛtīyasavane pūtabhṛti āsicyamānam āśiram anumantrayate . uktaṃ vaitāne-- “āśiraṃ pūtabhṛtyāsicyamānam ‘āśīrṇa ūrjam' ityanumantrayate” (vaitāśrau 22,16 ) iti .
pārthivasya rase devā bhagasya tanvo bale .
āyuṣyamasmā agniḥ sūryo varca ā dhādbṛhaspatiḥ ..1..
2.29.7_3
pārthivasya . rase . devāḥ . bhagasya . tanvaḥ . bale .
āyuṣyam . asmai . agniḥ . sūryaḥ . varcaḥ . ā . dhāt . bṛhaspatiḥ .. 1 ..
2.29.7_4
pārthivasya pṛthivyāḥ saṃbandhinaḥ . pūrvavat pṛthivyā añ . mathyamānasaktvādikasya rase sārabhūte manthodake tṛṣārogārtapuruṣeṇa 'pīte sati devāḥ indrādyā bhagasya bhajanīyasya etannāmno devasya tanvaḥ śarīrasya saṃbandhini bale vīrye . yojayantu iti śeṣaḥ. bhagasadṛśabalayuktaṃ kurvantu ityarthaḥ . bhagadevatāyā atiśayitabalatvaṃ taittirīyake samāmnātam -- 'śreṣṭho devānāṃ bhagavo bhagāsi tat tvā viduḥ phalgunīstasya vittāt . asmabhyaṃ kṣatram ajaraṃ suvīryaṃ gomad aśvavad upasannudeha .' (taibrā 3,1,1,8) iti . bhagasyeti . bhaja sevāyām ityasmāt puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ prāyeṇa' (pā 3,3,118) iti ghaḥ . cajoḥ ku ghiṇṇyatoḥ' (pā 7,3,52) iti kutvam . yadvā devāḥ indrādyāḥ pārthivasya vrīhiyavādilakṣaṇasya rase sārāṃśe uktalakṣaṇe bale ca imaṃ puruṣam . yojayantu iti vākyaśeṣaḥ. api ca asmai puruṣāya agniḥ āyuṣyam śatasaṃvatsaralakṣaṇam ā dhāt ādadhātu karotu . tathā sūryaḥ sarvasya preraka ādityaḥ bṛhaspatiḥ bṛhatāṃ mantrāṇāṃ pālako devaśca asmai varcaḥ śarīrakāntiṃ śrutādhyayanajanyaṃ tejaśca yathocitam ādadhātu.
āyurasmai dhehi jātavedaḥ prajāṃ tvaṣṭaradhinidhehi asmai .
rāyaspoṣaṃ savitarā suvāsmai śataṃ jīvāti śaradastavāyam ..2..
2.29.7_5
āyuḥ . asmai . dhehi . jāta'vedaḥ . prajām . tvaṣṭaḥ . adhi'nidhehi . asmai .
rāyaḥ. poṣam . savitaḥ . ā . suva . asmai . śatam . jīvāti . śaradaḥ . tava . ayam ..2..
2.29.7_6
he jātavedaḥ jātānāṃ veditaragne asmai āyuḥ śatasaṃvatsarasaṃmitaṃ dhehi prayaccha . agnerāyuṣo dātṛtvam ‘āyurdā agne' ( a 2,13,1) ityādimantrasiddham . tathā he tvaṣṭaḥ asmai prajām putrapautrādilakṣaṇām adhinidhehi adhikaṃ sthāpaya . ‘yāvaccho vai retasaḥ siktasya tvaṣṭā rūpāṇi vikaroti tāvaccho vai tat prajāyate' ( tai 1,5,9,1;2 ) ityādiśrutau tvaṣṭuḥ prajānāṃ bahudhotpādakatvaṃ prasiddham . tathā he savitaḥ sarvasya preraka deva asmai rāyaḥ dhanasya gavādilakṣaṇasya poṣam puṣṭiṃ samṛddhim ā suva abhimukhaṃ preraya . ṣū preraṇe . taudādikaḥ . rāyaḥ. 'ūḍidam' (pā 6,1,171 ) ityādinā vibhakterudāttatvam . ṣaṣṭhyāḥ patiputrapṛṣṭhapārapadapayaspoṣeṣu' (pā 8,3,53 ) iti visarjanīyasya satvam . saviturdhanapradatvam ' sa hi ratnāni dāśuṣe suvāti savitā bhagaḥ' (ṛ 5,82,3 ) ityādiśrutiprasiddham . he agnyādidevāḥ tava . pratyekāpekṣayā ekavacanam . yuṣmadanugṛhītaḥ san ayaṃ śataṃ śaradaḥ jīvāti jīvatu . jīva prāṇadhāraṇe . leṭi āḍāgamaḥ.
āśīrṇa ūrjamuta sauprajāstvaṃ dakṣaṃ dhattaṃ draviṇaṃ sacetasau .
jayaṃ kṣetrāṇi sahasāyamindra kṛṇvāno anyān adharāntsapatnān ..3..
2.29.7_7
ā'śīḥ . naḥ . ūrjam . uta. sauprajāḥ'tvam . dakṣam . dhattam . draviṇam . sa'cetasau.
jayam . kṣetrāṇi . sahasā . ayam . indra . kṛṇvānaḥ. anyān . adharān. sa'patnān ..3..
2.29.7_8
naḥ asmākam āśīḥ āśiṣam āśāsyamānāṃ dhanadhānyādisaṃpattiṃ dhattam iti saṃbandhaḥ. 'supāṃ suluk ” (pā 7,1,39) iti dvitīyaikavacanasya suḥ. yadvā āśīḥ phalaprārthanā . satyā bhavatu iti śeṣaḥ. āṅaḥ śāsu icchāyām ityasmāt karmaṇi bhāve vā kvip . 'āśāsaḥ kvāvitvam' (pāvā 6,4,34) iti vacanād upadhāyā itvam . tathā ūrjam annaṃ he dyāvāpṛthivyau dhattam . uta apica sauprajāstvam . suprajaso bhāvaḥ sauprajāstvam . śobhanāpatyatvaṃ kurutam . 'nityamasic prajāmedhayoḥ' (pā 5,4,122 ) ityasic samāsāntaḥ. chāndasau vṛddhidīrghau . sacetasau samānamanasau yuvāṃ dakṣam . balanāmaitat . balaṃ draviṇam dhanaṃ ca dhattam prayacchatam . yadvā āśīriti rephāntoyaṃ tṛtīyasavane somāvasekārthasya payaso vācakaḥ . tat āśīrākhyaṃ dravyaṃ pūtabhṛti āsicyamānaṃ naḥ asmabhyam ūrjaṃ śobhanāpatyatvaṃ ca . karotu iti śeṣaḥ. 'apaspṛdhethām' (pā 6,1,36 ) ityatra 'śrātāḥśritamāśīrāśīrtāḥ iti āṅpūrvāt śrīñ pāke ityasmāt kvipi śirādeśo nipātitaḥ. he indra tvatprasādād ayaṃ puruṣaḥ sahasā abhibhavanasādhanena balena śatrūṇāṃ jayaṃ kṣetrāṇi ca kṛṇvānaḥ ātmasāt kurvāṇaḥ anyānapi sapatnān śatrūna adharān adhaḥkṛtān parājitān . karotu ityarthaḥ.
indreṇa datto varuṇena śiṣṭo marudbhirugraḥ prahito no āgan .
eṣa vāṃ dyāvāpṛthivī upasthe mā kṣudhan mā tṛṣat..4..
2.29.7_9
indreṇa . dattaḥ. varuṇena . śiṣṭaḥ . marut'bhiḥ . ugraḥ . pra'hitaḥ . naḥ . ā. agan .
eṣaḥ . vām . dyāvāpṛthivī iti . upa'sthe . mā . . kṣudhat . mā . tṛṣat .. 4 ..
2.29.7_10
tṛṣṇāgṛhītaḥ puruṣaḥ indreṇa devena dattaḥ labdhajīvanaḥ. 'do dad ghoḥ' ( pā 7,4,46) iti dadbhāvaḥ. varuṇena ariṣṭanivārakeṇa devena śiṣṭaḥ anujñātaḥ . 'śāsa idaṅhaloḥ' (pā 6,4,34 ) ityupadhāyā itvam . 'śāsivasighasīnāṃ ca' (pā 8,3,60) iti ṣatvam . marudbhiḥ marudgaṇaiḥ ugraḥ udgūrṇabalaḥ san prahitaḥ preṣitaḥ. hi gatau ityasmāt karmaṇi niṣṭhā . naḥ asmān āgan āgamat . gamerluṅi 'mantre ghasa” (pā 2,4,80) iti clerluk . 'mo no dhātoḥ' (pā 8,2,64 ) iti natvam . evam āgata eṣaḥ dyāvāpṛthivī he dyāvāpṛthivyau vām yuvayorupasthe utsaṅge vartamāno mā kṣudhat kṣutpīḍāṃ mā prāpat . mā tṛṣat tṛṣārtiṃ mā gamat . kṣudha bubhukṣāyām , ñitṛṣa pipāsāyām . ubhayormāṅi luṅi puṣāditvād aṅ.
ūrjamasmā ūrjasvatī dhattaṃ payo asmai payasvatī dhattam .
ūrjamasmai dyāvapṛthivī adhātāṃ viśve devā maruta ūrjamāpaḥ ..5..
2.29.7_11
ūrjam . asmai . ūrjasvatī iti . dhattam . payaḥ . asmai . payasvatī iti . dhattam .
ūrjam . asmai . dyāvāpṛthivī iti . adhātām . viśve . de॒vāḥ. marutaḥ. ūrjam . āpaḥ .. 5..
2.29.7_12
ūrjasvatī he ūrjasvatyau balavatyau dyāvāpṛthivyau . ūrja balaprāṇanayoḥ ityasmād asun . 'tasau matvarthe' (pā 1,4,19) iti bhatvād rutvābhāvaḥ . asmai tṛṣitāya ūrjam balaṃ balakaram annaṃ vā dhattam prayacchatam . tathā payasvatī he payasvatyau asmai payaḥ udakaṃ dhattam . prārthitaṃ phalaṃ labdham iti sahalā roganivṛttaye siddhavad anuvadati ūrjam ityardharcena . dyāvāpṛthivī uktalakṣaṇe te dyāvāpṛthivyau asmai ūrjam prārthitam annaṃ balaṃ vā adhātām dattavatyau . tathā viśve devāḥ marutaḥ āpaḥ abdevatāśca ūrjam . adhuḥ iti vacanavipariṇāmena saṃbandhaḥ.
śivābhiṣṭe hṛdayaṃ tarpayāmyanamīvo modiṣīṣṭhāḥ suvarcāḥ .
savāsinau pibatāṃ manthametamaśvino rūpaṃ paridhāya māyām ..6..
2.29.7_13
śivābhiḥ . te . hṛdayam . tarpayāmi . anamīvaḥ . modiṣīṣṭhāḥ . su'varcāḥ .
sa'vāsinau . pibatām . mantham . etam . aśvinoḥ. rūpam . pari'dhāya . māyām .. 6..
2.29.7_14
he tṛṣārta te tava hṛdayaṃ nīrasaṃ śivābhiḥ sukhakarībhiradbhistarpayāmi. 'yuṣmattattatakṣuḥṣvantaḥpādam' (pā 8,3,103) iti bhiso visarjanīyasya ṣatvam . anantaraṃ tvam anamīvaḥ tṛṣārogarahitaḥ suvarcāḥ śobhanatejoyuktaḥ san modiṣīṣṭhāḥ modasva . muda harṣe ityasmād āśiṣi liṅ . anamīva iti . bahuvrīhau 'nañsubhyām' (pā 6,2,172) iti uttarapadāntodāttatvam . suvarcā iti. bahuvrīhau 'sormanasī alomoṣasī' (pā 6,2,117 ) ityuttarapadādyudāttatvam . savāsinau samānam ekaṃ vastraṃ vasānau, samānam ekatra vasantau vā . vasa ācchādane ityasmād vasa nivāse ityasmād vā samānaśabdopapadād 'vrate' (pā 3,2,80) iti ṇinipratyayaḥ . tatra sūtre vrataśabdena śāstrīyo niyama uktaḥ. 'samānasya cchandasi' (pā 6,3,84) ityādinā samānaśabdasya sabhāvaḥ . vyādhitāvyādhito tau aśvinoḥ devabhiṣajo rūpaṃ māyām māyāmayaṃ paridhāya dhṛtvā etaṃ manthaṃ pibatām pītaṃ kurutām . yadyapi saktūdakaṃ dviśalākayā samidhā mathitaṃ mantha ucyate tathāpi atra sūtre ( kausū 27,10 ) viśeṣavidhānād vaitase camase baitasaśalākābhyāṃ mathitaṃ saktūdakaṃ manthaśabdena vivakṣitam .
indra etāṃ sasṛje viddho agra ūrjāṃ svadhāmajarāṃ sā ta eṣā .
tayā tvaṃ jīva śaradaḥ suvarcā mā ta ā susrodbhiṣajaste akran ..7..
2.29.7_15
indraḥ. e॒tām . sasṛje . viddhaḥ . agre. ūrjām . svadhām . ajarām . sā . te . e॒ṣā .
tayā . tvam . jīva . śaradaḥ . su'varcāḥ . mā . te . ā . susrot . bhiṣajaḥ.te. akran .. 7..
2.29.7_16
agre purā viddhaḥ vṛtrādyasuraistāḍita indraḥ tṛṣārtaḥ san tannivṛttaye ūrjam balakarīṃ svadhām . annanāmaitat . annavatpuṣṭikarīm ajarām jarāyā nivartayitrīm etām manthalakṣaṇām ūrjaṃ sasṛje sṛṣṭavān . he vyādhita te tubhyaṃ sā eṣā dīyamānā. sevakabalakaratvādyuktaguṇasadbhāvapratipādanāya tattādātmyavyapadeśaḥ. viddha iti . vyadha tāḍane ityasmād niṣṭhāyāṃ 'grahijyā' (pā 6,1,16) ityādinā saṃprasāraṇam . ūrjam iti . ūrja balaprāṇanayoḥ. asmād bhāve kvip . ūrga balaṃ tadvantaṃ karotīti ṇici 'vinmatorluk' (pā 5,3,65) . tataḥ kartari kvip . yadvā ūrjyate prāṇyate anayeti aṇyantādeva vā karaṇe kvip . svadheti . svebhyo dhīyate svasmin vā dhīyata iti svadhā . 'ghañarthe kavidhānam' ( pāvā 3,3,58 ) iti kaḥ. svam ātmānaṃ bhoktṛśarīraṃ dadhāti puṣṇātīti vā svadhā . ‘āto'nupasarge kaḥ (pā 3,2,3 ) . tayā ūrjā suvarcāḥ san tvaṃ śaradaḥ śatasaṃkhyākā jīva . pīto manthaste tava śarīrāt mā ā susrot pracyuto mā bhūt . śarīre sthitvā balādikaṃ karotu ityarthaḥ. bhiṣajaḥ ādivaidyāste tava akran idaṃ bhaiṣajyam akārṣuḥ . sru gatau . laṅi chāndasaḥ śapaḥ śluḥ . akran . karoteḥ 'mantre ghasa" (pā 2,4,80) iti clerluk .
iti pañcamenuvāke tṛtīya sūktam .
Linked texts (6)
- Śaunakasaṃhitā — Sanskrit
- Aṣṭādhyāyī as in the Kāśikā (word-split digital edition, P. M. Scharf) — Sanskrit
- Aṅgirasī — Sanskrit
- Paippalādaśākhā — Sanskrit
- Prakriyākaumudī — Rāmacandra (author of the Prakriyākaumudī), Sanskrit
- Mantrapuṣpa — Sanskrit