Atharvaveda 2.33: sūktaṃ 2.33
Atharvaveda 2.33
- Language
- Sanskrit
sūktaṃ 2.33
2.33.1
akṣībhyāṃ te nāsikābhyāṃ karṇābhyāṃ chubukādadhi .
yakṣmaṃ śīrṣaṇyaṃ mastiṣkājjihvāyā vi vṛhāmi te ..1..
2.33.2
grīvābhyasta uṣṇihābhyaḥ kīkasābhyo anūkyāt.
yakṣmaṃ doṣaṇyamaṃsābhyāṃ bāhubhyāṃ vi vṛhāmi te ..2..
2.33.3
hṛdayātte pari klomno halīkṣṇātpārśvābhyām .
yakṣmaṃ matasnābhyāṃ plīhno yaknaste vi vṛhāmasi ..3..
2.33.4
āntrebhyaste gudābhyo vaniṣṭhorudarādadhi .
yakṣmaṃ kukṣibhyāṃ plāśernābhyā vi vṛhāmi te ..4..
2.33.5
ūrubhyāṃ te aṣṭhīvadbhyāṃ pārṣṇibhyāṃ prapadābhyām .
yakṣmaṃ bhasadyaṃ śroṇibhyāṃ bhāsadaṃ bhaṃsaso vi vṛhāmi te ..5..
2.33.6
asthibhyaste majjabhyaḥ snāvabhyo dhamanibhyaḥ .
yakṣmaṃ pāṇibhyāmaṅgulibhyo nakhebhyo vi vṛhāmi te ..6..
2.33.7
aṅgeaṅge lomnilomni yaste parvaṇiparvaṇi .
yakṣmaṃ tvacasyaṃ te vayaṃ kaśyapasya vībarheṇa viṣvañcaṃ vi vṛhāmasi ..7..
2.33.7_1
'akṣībhyām' iti sūktena akṣināsākarṇaśirojihvāgrīvādisarvāvayavajarogabhaiṣajyakarmaṇi bāhvādiparvasu baddhaṃ vyādhitaṃ saṃpātitodakena parvagranthīn vimucya avasiñcet . sūtritaṃ hi--" 'akṣībhyāṃ te' iti vībarham . udapātreṇa saṃpātavatāvasiñcati' ( kausū 27,27; 28 ) iti .
tathā asya sūktasya aṃholiṅgagaṇe pāṭhāt tasya gaṇasya yatrayatra sarvarogabhaiṣajyādiṣu viniyoga uktastatra sarvatra asya viniyogo'nusaṃdheyaḥ . sūtritaṃ hi-- 'oṣadhivanaspatīnām anuktānyapratiṣiddhāni bhaiṣajyānām . aṃholiṅgābhiḥ' ( kausū 32,26; 27) iti . atra 'akṣībhyāṃ te' (a 2,33), 'muñcāmi tvā' (a 3,11), 'uta devāḥ' (a 4,13), 'āvataste' ( a 5,30), 'śīrṣaktim' (a 9,8 ) iti pañcapratīko gaṇo vivakṣitaḥ.
tathaiva aśvamedhādiṣu dīkṣāvato yajamānasya bhaiṣajyakarmaṇi etat sūktaṃ viniyuktaṃ vaitāne –- “atha bhaiṣajyāya yajamānam 'akṣībhyāṃ te' 'muñcāmi tvā' " (vaitāśrau 38,,1) iti .
akṣībhyāṃ te nāsikābhyāṃ karṇābhyāṃ chubukādadhi .
2.33.7_2
yakṣmaṃ śīrṣaṇyaṃ mastiṣkājjihvāyā vi vṛhāmi te ..1..
2.33.7_3
akṣībhyām . te . nāsikābhyām . karṇābhyām . chubukāt . adhi .
yakṣmam . śīrṣaṇyam . mastiṣkāt . jihvāyāḥ . vi . vṛhāmi . te .. 1 ..
2.33.7_4
he yakṣmagṛhīta te tava akṣībhyām cakṣurbhyāṃ yakṣmam rogaṃ vi vṛhāmi uddharāmi . viśleṣayāmītyarthaḥ . 'ī ca dvivacane' (pā 7,1,77 ) iti akṣiśabdasya īkārāntādeśaḥ sa codāttaḥ. tathā nāsikābhyām ghrāṇendriyādhiṣṭhānābhyāṃ karṇābhyām śrotrābhyāṃ ca cubukād oṣṭhasyādhaḥpradeśācca . adhiḥ anarthakaḥ. api ca śīrṣaṇyam śirasi bhavo rogaḥ śīrṣaṇyaḥ ‘śarīrāvayavācca' (pā 4,3,55) iti yat . 'ye ca taddhite' (pā 6,1,61) iti śirasaḥ śīrṣannādeśaḥ. 'ye cābhāvakarmaṇoḥ' (pā 6,4,168 ) iti prakṛtibhāvaḥ. īdṛśaṃ yakṣmaṃ rogaṃ te tava mastiṣkāt . śiraso'ntaravasthito māṃsaviśeṣo mastiṣkaḥ . tasmāt jihvāyāḥ rasanāyāśca sakāśād vi vṛhāmi uddharāmi . pṛthakkaromītyarthaḥ . vṛhū udyamane iti dhātuḥ.
grīvābhyasta uṣṇihābhyaḥ kīkasābhyo anūkyāt.
yakṣmaṃ doṣaṇyamaṃsābhyāṃ bāhubhyāṃ vi vṛhāmi te ..2..
2.33.7_5
grīvābhyaḥ . te . uṣṇihābhyaḥ . kīkasābhyaḥ . anūkyāt .
yakṣmam . doṣaṇyam . aṃsābhyām . bāhu'bhyām . vi . vṛhāmi . te .. 2 ..
2.33.7_6
he vyādhigṛhīta te tava grīvābhyaḥ. atra grīvāśabdena tadadvayavabhūtāni caturdaśa sūkṣmāṇyasthīni ucyante bahuvacananirdeśāt . tad uktaṃ śatapathe brāhmaṇe-- 'grīvāḥ pañcadaśaḥ . caturdaśa vā etāsāṃ karūkarāṇi vīryaṃ pañcadaśam . tasmād etābhiraṇvībhiḥ satībhirguruṃ bhāraṃ harati' (māśa 12,2,4,10 ) iti . tābhyo yakṣmaṃ vi vṛhāmīti uttaratra saṃbandhaḥ . tathā uṣṇihābhyaḥ ūrdhvaṃ snigdhābhyaḥ raktādinā utsnātābhyo vā nāḍībhyaḥ. tad uktaṃ yāskena--'uṣṇig utsnātā bhavati snihyatervā syāt kāntikarmaṇaḥ' (ni 7,12) iti . uṣṇigeva uṣṇihā. ‘ṭāpaṃ cāpi halantānām' iti ṭāpaḥ smaraṇāt . tathā cāpi anyatra śrūyate--'uṣṇihā chandaḥ' (tai 4,3,5,1) iti . 'sayugvoṣṇihayā savitā saṃ babhūva' ( ṛ 10,130,4) iti ca . atra prakaraṇād vyutpattisāmānyena uṣṇihāśabdo dhamanīvācakaḥ. tathā kīkasābhyaḥ jatruvakṣogatāsthibhyaḥ. anūkyāt anukrameṇa ucyanti samavayanti asthīni asminniti anūkyam tatsaṃdhiḥ. tasmāt . tathā ca vājasanekayam – 'anūkaṃ trayastriṃśaḥ. dvātriṃśad vā etasya karūkarāṇyanūkaṃ trayastriṃśam' (śabrā 12,2,4,14) iti. anupūrvād uca samavāye ityasmāt 'kṛtyalyuṭo bahulam' (pā 3,3,113) iti adhikaraṇe ṇyat . 'tit svaritam' (pā 6,1,185 ) iti svaritatvam . vivṛhāmīti sarvatra saṃbandhaḥ. tathā doṣaṇyam doṣṇorbhavam . pūrvavad yati 'paddannaḥ' (pā 6,1,63) ityādinā doṣannādeśaḥ . tathāvidhaṃ te tvadīyaṃ yakṣmam rogam aṃsābhyāṃ bāhuśirobhyāṃ bāhubhyāṃ hastābhyāṃ vi vṛhāmi unmūlayāmi.
hṛdayātte pari klomno halīkṣṇātpārśvābhyām .
yakṣmaṃ matasnābhyāṃ plīhno yaknaste vi vṛhāmasi ..3..
2.33.7_7
hṛdayāt . te . pari . klomnaḥ . halīkṣṇāt . pārśvābhyām .
yakṣmam . matasnābhyām . plīhnaḥ . yaknaḥ . te . vi . vṛhāmasi .. 3 ..
2.33.7_8
he rugṇa te tava hṛdayāt hṛdayapuṇḍarīkād yakṣmaṃ vi vṛhāmasīti uttaratra saṃbandhaḥ. tathā pari klomnaḥ . hṛdayasamīpastho māṃsapiṇḍaviśeṣaḥ klomā tasmāt . halīkṣṇāt etatsaṃjñakāt tatsaṃbandhād māṃsapiṇḍaviśeṣāt pārśvābhyām dakṣiṇottarābhyāṃ matasnābhyām ubhayapārśvasaṃbandhābhyāṃ vṛkyābhyāṃ tatsamīpasthapittādhārapātrābhyāṃ vā plīhnaḥ udarapārśvasthitāt śyenapatrākārāda māṃsapiṇḍāt yaknaḥ hṛdayasamīpasthād etatsaṃjñakāt kālakhaṇḍāt 'paddannaḥ' (pā 6,1,63 ) ityādinā yakṛcchabdasya yakannādeśaḥ. udāttanivṛttisvareṇa plīhnaḥ yaknaḥ ityubhayatra vibhaktyudāttatvam . he rugṇa te tvadīyaṃ yakṣmaṃ tebhyo'vayavebhyo vi vṛhāmasi vivṛhāmaḥ . 'idanto masi' ( pā 7,1,46 ).
āntrebhyaste gudābhyo vaniṣṭhorudarādadhi .
yakṣmaṃ kukṣibhyāṃ plāśernābhyā vi vṛhāmi te ..4..
2.33.7_9
āntrebhyaḥ . te . gudābhyaḥ . vaniṣṭhoḥ . udarāt . adhi .
yakṣmam . kukṣi'bhyām . plāśeḥ . nābhyāḥ . vi . vṛhāmi . te .. 4 ..
2.33.7_10
he yakṣmagṛhīta te tava āntrebhyaḥ purītadbhyaḥ gudābhyaḥ etatsaṃjñakābhyaḥ āntrasamīpasthebhyo malamūtrapravahaṇamārgebhyaḥ vaniṣṭhoḥ sthavirāntrāt udarāt etatsarvādhārabhūtājjaṭharāt . adhiḥ anarthakaḥ . yakṣmaṃ vi vṛhāmīti saṃbandhaḥ . tathā kukṣibhyām dakṣiṇottarābhyām udarabhāgābhyāṃ plāśeḥ bahucchidrāt malapātrāt nābhyāḥ nābhimaṇḍalācca te tvadīyaṃ yakṣmaṃ vi vṛhāmi nāśayāmi . etanmantradvaya pratipāditānām avayavānāṃ vibhāgo mādhyaṃdinabrāhmaṇe sautrāmaṇyāṃ yajñāṅgaiḥ puroḍāśādibhiḥ saṃskāryatvena spaṣṭam āmnātaḥ--'hṛdayamevāsyaindraḥ puroḍāśaḥ. yakṛt sāvitraḥ. klomā vāruṇaḥ matasne evāsyāśvatthaṃ ca pātram audumbaraṃ ca . pittaṃ naiyagrodham . āntrāṇi sthālyaḥ. gudā upaśayāni . śyenapatre plīhāsandī. nābhiḥ kumbhaḥ . vaniṣṭhuḥ plāśiḥ śatātṛṇṇā . tad yat sā bahudhā vitṛṇṇā bhavati tasmāt plāśirbahudhā vikṛttaḥ' (māśa 12,9,1,3 ) iti .
ūrubhyāṃ te aṣṭhīvadbhyāṃ pārṣṇibhyāṃ prapadābhyām .
yakṣmaṃ bhasadyaṃ śroṇibhyāṃ bhāsadaṃ bhaṃsaso vi vṛhāmi te ..5..
2.33.7_11
ūru'bhyām . te . aṣṭhīvat'bhyām . pārṣṇi'bhyām . pra'padābhyām .
yakṣmam . bhasadyam . śroṇi'bhyām . bhāsadam . bhaṃsasaḥ . vi . vṛhāmi . te .. 5 ..
2.33.7_12
he rogārta te tava ūrubhyām aṣṭhīvadbhyām jānubhyām . 'āsandīvadaṣṭhīvat” (pā 8, 2,12 ) ityādinā asthiśabdasya matupi aṣṭhībhāvo nipātitaḥ . pārṣṇibhyām pādayoraparabhāgābhyāṃ prapadābhyām pādāgrābhyāṃ yakṣmam . vi vṛhāmīti sarvatra saṃbandhaḥ . tathā bhasadyam bhasat kaṭipradeśaḥ tatra bhavaṃ yakṣmam rogaṃ śroṇibhyām kaṭyoradharabhāgābhyāṃ vi vṛhāmi . evaṃ te tvadīyaṃ bhāsadam guhyapradeśabhavaṃ rogaṃ bhaṃsaṃsaḥ bhāsamānād guhyasthānād vi vṛhāmi .
asthibhyaste majjabhyaḥ snāvabhyo dhamanibhyaḥ .
yakṣmaṃ pāṇibhyāmaṅgulibhyo nakhebhyo vi vṛhāmi te ..6..
2.33.7_13
asthi'bhyaḥ . te . majja'bhyaḥ . snāva'bhyaḥ . dhamani'bhyaḥ .
yakṣmam . pāṇi'bhyām aṅguli'bhyaḥ . nakhebhyaḥ . vi . vṛhāmi . te .. 6 ..
2.33.7_14
asthimajjaśabdau sarvadhātūpalakṣakau . sūkṣmāḥ sirāḥ snāvaśabdena ucyante . dhamaniśabdena sthūlāḥ. śiṣṭaṃ nigadasiddham .
aṅgeaṅge lomnilomni yaste parvaṇiparvaṇi .
yakṣmaṃ tvacasyaṃ te vayaṃ kaśyapasya vībarheṇa viṣvañcaṃ vi vṛhāmasi ..7..
2.33.7_15
aṅge'aṅge . lomni'lomni . yaḥ . te . parvaṇi'parvaṇi .
yakṣmam . tvacasyam . te . vayam . kaśyapasya . vi'barheṇa . viṣvañcam . vi . vṛhāmasi ..7..
2.33.7_16
itthaṃ prasiddhāvayavebhyo rogasyāpanodanaṃ pratipādya aprasiddhāvayavebhyopi apanodanaṃ pratipādyate . he rugṇa te tava aṅgeaṅge anukteṣu sarveṣvavayaveṣu lomnilomni sarveṣu romakūpeṣu parvaṇiparvaṇi sarveṣu saṃdhiṣu yo yakṣmo jātaḥ. 'nityavīpsayoḥ' (pā 8,1,4) iti sarvatra dvirvacanam . taṃ yakṣma vi vṛhāmasītyuttaratra saṃbandhaḥ . tathā te tava tvacasyam tvaci bhavaṃ yakṣmam . tvaca saṃvaraṇe ityasmād asun . pūrvavad yat . 'yaci bham' (pā 1,4,18) iti bhatvena padatvābhāvād rutvābhāvaḥ . vayaṃ vivṛhāmaḥ . sūktārtham upasaṃharati--viṣvañcam cakṣurādisarvāvayavavyāptaṃ rogajātaṃ kaśyapasya maharṣervivarheṇa vivahatyaneneti vivarhaṃ sūktam . tena vayaṃ vi vṛhāmasi vivṛhāmaḥ . mantradraṣṭurmaharṣeḥ saṃkīrtanena idānīṃ prayujyamānasyāpi mantrasya amoghavīryatvaṃ sūcitaṃ bhavati .
iti ṣaṣṭhe'nuvāke dvitīyaṃ sūktam .
Linked texts (3)
- Śaunakasaṃhitā — Sanskrit
- Aṅgirasī — Sanskrit
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit