Pramāṇa · Search · About · API

Atharvaveda 2.35: sūktaṃ 2.35

Atharvaveda 2.35

Language
Sanskrit

sūktaṃ 2.35

2.35.1

ye bhakṣayanto na vasūnyānṛdhuryān agnayo anvatapyanta dhiṣṇyāḥ .
yā teṣāmavayā duriṣṭiḥ sviṣṭiṃ nastāṃ kṛṇavadviśvakarmā ..1..

2.35.2

yajñapatimṛṣayaḥ enasāhurnirbhaktaṃ prajā anutapyamānam .
mathavyāntstokān apa yān rarādha saṃ naṣṭebhiḥ sṛjatu viśvakarmā ..2..

2.35.3

adānyāntsomapān manyamāno yajñasya vidvāntsamaye na dhīraḥ .
yadenaścakṛvān baddha eṣa taṃ viśvakarman pra muñcā svastaye ..3..

2.35.4

ghorā ṛṣayo namo astvebhyaścakṣuryadeṣāṃ manasaśca satyam .
bṛhaspataye mahiṣa dyumann namo viśvakarman namaste pāhyasmān ..4..

2.35.5

yajñasya cakṣuḥ prabhṛtirmukhaṃ ca vācā śrotreṇa manasā juhomi .
imaṃ yajñaṃ vitataṃ viśvakarmaṇā devā yantu sumanasyamānāḥ ..5..

2.35.5_1

'ye bhakṣayantaḥ' iti sūktena bahujanamadhye bhuñjāno dṛṣṭidoṣanivāraṇāya annam "abhimantrya bhuñjīta . atra sūtram--" 'ye bhakṣayantaḥ' iti pariṣadyekabhaktam anvīkṣamāṇo bhuṅkte" ( kausū 38,22) iti.
tathā sarvalokādhipatyakāmaḥ indrāgnyoryāgam upasthānam annadānaṃ vā anena sūktena kuryāt . sūtraṃ tu pūrvasūkta evodāhṛtam .
tathā sarveṣu savayajñeṣu anena sūktena purastāddhomān juhuyāt . sūtritaṃ hi--" 'ya īśe' ( a 2,34 ), 'ye bhakṣayantaḥ' ( a 2,35) iti prakramya “prathamam . paśūpākaraṇa uttareṇa . savapurastāddhomān ” ( kausū 59,21; 24 ) iti .
sākamedhākhyaparvaṇi 'ye bhakṣayantaḥ' ityanena vaiśvakarmaṇayāgānumantraṇaṃ kuryāt . uktaṃ vaitāne-- 'kārtikyāṃ sākamedhāḥ' iti prakramya “vaiśvakarmaṇaṃ 'ye bhakṣayantaḥ' iti" (vaitāśrau 9,7 ) iti .

2.35.5_2

tathā agnicayane vaiśvakarmaṇahomānumantraṇe asya viniyogaḥ . uktaṃ vaitāne--" 'ye bhakṣayantaḥ' ( a 2,35), 'etaṃ sadhasthāḥ ' (a 6,123) iti dve 'yenā sahasram' (a 9,5,17 ) iti vaiśvakarmaṇahomān' (vaitāśrau 29,23 ) iti .
'yajñasya cakṣuḥ' ityeṣā darśapūrṇamāsayoḥ purastāddhome viniyuktā . “ 'agnāvagniḥ' (a 4,39,9), 'hṛdā pūtam' (a 4,39,10 ), 'purastād yuktaḥ' ( a 5,29.1 ), 'yajñasya cakṣuḥ' (a 2,35,5) iti juhoti” ( kausū 3,16 ) ityādisūtrāt .
ye bhakṣayanto na vasūnyānṛdhuryān agnayo anvatapyanta dhiṣṇyāḥ .
yā teṣāmavayā duriṣṭiḥ sviṣṭiṃ nastāṃ kṛṇavadviśvakarmā ..1..

2.35.5_3

ye. bhakṣayantaḥ . na . vasūni . ānṛdhuḥ. yān . agnayaḥ . anu'atapyanta . dhiṣṇyāḥ .
yā. teṣām . ava'yāḥ . duḥ'iṣṭiḥ . su'iṣṭim . naḥ . tām . kṛṇavat . viśva'karmā ..1..

2.35.5_4

ye vayaṃ bhakṣayanto na bhakṣayanta iva adanta iva vasūni dhanāni ānṛdhuḥ . puruṣavyatyayaḥ. vardhitavantaḥ smaḥ . yadvā na bhakṣayantaḥ nādantaḥ apitu pṛthivyāṃ dhanāni nikṣiptavantaḥ. yadvā vasūni bhakṣayantaḥ ayāgārthena vyayena nāśayantaḥ nānṛdhuḥ samṛddhā nābhūma . ṛdhu vṛddhau. asmāt liṭi dvirvacane 'ata ādeḥ' (pā 7,4,70) ityabhyāsadīrghatve 'tasmānnuḍ dvihalaḥ' (pā 7,4,71) ityatra ṛkāraikadeśasya rephasya halgrahaṇena grahaṇād dvihaltvena nuḍāgamaḥ . dhiṣṇyāḥ dhiṣṇyeṣu sthāneṣu sthitā agnayaḥ āhavanīyādyāḥ yān uddiśya anvatapyanta asmadviṣayam anutāpaṃ dhṛtavantaḥ. yāgādau dakṣiṇādyapradānena yāgavaikalyāt teṣāṃ dhanavatāṃ janma vyartham aho śocyā eta iti . evam ayaṣṭāro duryaṣṭāraśca . teṣām dvividhānām asmākaṃ yā avayāḥ avayajanaṃ yāgānanuṣṭānaṃ duriṣṭiḥ duryāgaścāsti tām aniṣṭiduriṣṭidoṣaparihārārthaṃ kṛtāṃ sviṣṭim śobhanām iṣṭiṃ naḥ asmākaṃ kṛṇavat karotu viśvakarmā viśvakṛd devaḥ . aniṣṭiduriṣṭinivāraṇasāmarthyaṃ śobhanatvam iṣṭeḥ . avayā iti . 'ave yajaḥ' (pā 3,2,72) iti ṇvini kṛte 'avayāḥ śvetavāḥ' (pā 8,2,67 ) iti nipātitaḥ . duriṣṭiriti . pratyayāntaviśeṣaṇatve duro gatitvābhāvād avyayapūrvapadaprakṛtisvaratvam . dhātvarthaviśeṣaṇatve gatitvāt 'tādau ca niti0' (pā 6,2,50) iti prakṛtisvaratvam . sviṣṭiśabdepyevam . soḥ prakṛtisvaratve 'udāttasvaritayoryaṇaḥ' (pā 8,2,4) iti saṃhitāyāṃ tataḥ para ikāraḥ svaryate .
yajñapatimṛṣayaḥ enasāhurnirbhaktaṃ prajā anutapyamānam .
mathavyāntstokān apa yān rarādha saṃ naṣṭebhiḥ sṛjatu viśvakarmā ..2..

2.35.5_5

yajña'patim . ṛṣayaḥ . enasā . āhuḥ . niḥ'bhaktam . prajāḥ . anu'tapyamānam .
mathavyān . stokān . apa. yān . rarādha . sam. naḥ. tebhiḥ . sṛjatu . viśva'karmā ..2..

2.35.5_6

ṛṣayaḥ atīndriyārthadarśinaḥ yajñapatim yajamānam enasā. itthaṃbhāve tṛtīyā . yuktam enasvinam āhuḥ . kathaṃbhūtam . nirbhaktam nirbhāgaṃ daurgatyayuktam prajāḥ asya yāgavaikalyanimittena enasā paritapyamānāḥ prajā anu svayaṃ tapyamānam evaṃbhūtaṃ yajñapatim enasā yuktam āhuḥ . kiñca madhavyān . madhurasaḥ somo madhuḥ. tadvikārabhūtān yān stokān bindūn apa rarādha aparāddhavān . antaritān kṛtavān ityarthaḥ. tebhistaiḥ stokaiḥ naḥ asmadīyaṃ yajñapatiṃ saṃ sṛjatu saṃyojayatu viśvakarmā viśvaṃ karma karaṇīyaṃ yasya sa prajāpatiḥ . yajñapatim . 'patyāvaiśvarye' (pā 6,2,18) iti pūrvapadaprakṛtisvaratvam . madhavyān iti . 'maye ca' . 'madhoḥ' (pā 4,4,138; 139 ) iti vikāre yatpratyayaḥ.
adānyāntsomapān manyamāno yajñasya vidvāntsamaye na dhīraḥ .
yadenaścakṛvān baddha eṣa taṃ viśvakarman pra muñcā svastaye ..3..

2.35.5_7

adānyān . soma'pān . manyamānaḥ . yajñasya . vidvān . sam'aye . na . dhīraḥ.
yat . enaḥ . cakṛ'vān . baddhaḥ . eṣaḥ . tam . viśva'karman . pra . muñca . svastaye .. 3 ..

2.35.5_8

yajñasya vaidikasya kriyākalāpasya . ‘kriyāgrahaṇaṃ kartavyam' ( pāvā 1,4,32) iti karmaṇaḥ saṃpradānatvāta caturthyarthe ṣaṣṭhī. yajñama vidvān jānan . yadvā yajñasya svarūpaṃ vidvān ahameva vidvāniti vidyāmadena mohitaḥ somapān . 'gāpoṣṭak' (pā 3,2,8 ) iti ṭak . svavyatiriktān kṛtasomayāgān paṇḍitānapi adānyān ajñatvāropeṇa dānānarhān manyamānaḥ . 'chandasi ca' (pā 5,1,67 ) iti yaḥ. tatra dṛṣṭāntaḥ -- samaye na dhīraḥ samayanti saṃgacchante yoddhāro'treti samayaḥ saṃgrāmaḥ tatra dhīra iva . sa yathā svabhujabalābhimānena pratibhaṭān tiraskāryān manute evam ahaṃkāreṇa baddha eṣaḥ yad enaścakṛvān tiraskāralakṣaṇaṃ yat pāpaṃ kṛtavān . karoterliṭaḥ kvasuḥ. he viśvakarman deva tam enoyuktaṃ svastaye avināśāya pra muñca tasmāt pāpāt pramocaya .
ghorā ṛṣayo namo astvebhyaścakṣuryadeṣāṃ manasaśca satyam .
bṛhaspataye mahiṣa dyumann namo viśvakarman namaste pāhyasmān ..4..

2.35.5_9

ghorāḥ . ṛṣayaḥ . namaḥ . astu . ebhyaḥ . cakṣuḥ . yat . eṣām . manasaḥ . ca . satyam .
bṛhaspataye . mahiṣa . dyu'mat . namaḥ . viśva'karman . namaḥ . te . pāhi . asmān .. 4 ..

2.35.5_10

ye ghorāḥ krūrā ṛṣayaḥ prāṇāścakṣurādyāḥ . śrūyate hi-- 'ke te ṛṣaya iti . prāṇā vā ṛṣayaḥ' (bṛu 2,2,3) iti . ebhyaḥ prāṇebhyo namo'stu . eṣāṃ prāṇānāṃ manasaḥ antaḥkaraṇasya ca madhye yat satyam yathārthadarśi cakṣuḥ tasmā api namo'stu . atra ṛṣiśabdena sāmānyena upāttasyāpi cakṣuṣaḥ pṛthag upadeśaḥ prādhānyadyotanāya . ata eva dṛṣṭidoṣanivāraṇakarmaṇi asya viniyoga upapannaḥ. tathā bṛhaspataye bṛhatāṃ devānāṃ patye devāya mahi mahat prabhūtaṃ sat śobhanaṃ dyumat dīptimat . anena viśeṣaṇatrayeṇa karaṇatrayasyāpi tadekatānatvam uktam . uktalakṣaṇaṃ namo'stu . tathā he viśvakarman te tubhyaṃ namo'stu . krūracakṣurjanyadoṣādiparihāreṇa asmān pāhi pālaya . yadvā nama ityannanāma . bhujyamānam annam indriyādhiṣṭhātṛdevebhyo'stu . bṛhatām uktānām indriyāṇāṃ patiḥ pālako niyantā antarātmā bṛhaspatiḥ. tasmai mahattvādyuktaguṇaviśiṣṭaṃ namo'stu . tathā he viśvakarman viśvaṃ karma karaṇīyaṃ yasya sa tādṛgrūpa paramātman te namo'stu . anena bahujanadṛṣṭyupahatasyāpi annasya uktaprakāreṇa devatārthatvād bhoktustadbhojananimittadṛṣṭidoṣādikaṃ na bhavatītyarthaḥ.
yajñasya cakṣuḥ prabhṛtirmukhaṃ ca vācā śrotreṇa manasā juhomi .
imaṃ yajñaṃ vitataṃ viśvakarmaṇā devā yantu sumanasyamānāḥ ..5..

2.35.5_11

yajñasya . cakṣuḥ . pra'bhṛtiḥ . mukham . ca . vācā . śrotreṇa . manasā . juhomi .
imam . yajñam . vi'tatam . viśva'karmaṇā . ā . devāḥ . yantu . su'manasyamānāḥ .. 5..

2.35.5_12

yajñasya yāgasya cakṣuḥ cakṣurindriyavat pradarśakaḥ . tadadhīnatvād yajñasiddheḥ . yaddhā yajñādhidevatāyāścakṣurindriyam ayam agniḥ. tathā ca mantravarṇaḥ-– 'agninā yajñaścakṣuṣmān' (āpaśrau 4,9,11) iti . tathā prabhṛtiḥ yajñasya ādibhūtaḥ . agnisthāpanapūrvakatvāt sarvayajñānām . mukhaṃ ca āsyamapi agnireva . tathā ca dāśatayyām āmnāyate-- 'tvāmagna ādityāsa āsyaṃ tvāṃ jihvāṃ śucayaścakrire kave' (ṛ 2,1,13) iti . yadvā mukham mukhamiva mukhyaḥ sarvadevatānāṃ prayājādiṣu prathamayaṣṭavyatvāt . 'agnirmukhaṃ prathamo devatānām' (aibrā 1,4) ityādiśruteḥ. yadvā ājyam ucyate yajñasya cakṣuḥ. cakṣuḥsaṃstutājyabhāganiṣpādakatvāt . prabhṛtiḥ ādibhūtaṃ prathamaṃ hūyamānatvāt . mukhaṃ ca mukhavat pradhānabhūtaṃ mukhyadravyam . 'taṃ devā abruvan . eṣa vāva yajño yad ājyamapyeva no'trāstu' (tai 2,6,3,1) ityādiśruteḥ . evaṃlakṣaṇam ājyaṃ vācā mantreṇa śrotreṇa śrotravatā . matvarthīyaḥ akāraḥ. upalakṣaṇam etat sarvendriyāṇām . ananyavyāpāraśrotrādiyuktena manasā antaḥkaraṇena yaṣṭavyadevatāṃ dhyāyan juhomi agnau prakṣipāmi . 'yasyai devatāyai havirgṛhītaṃ syāt tāṃ dhyāyed vaṣaṭkariṣyan' (aibrā 3,8) iti śruteḥ . agnipakṣe uktaguṇaviśiṣṭam agnim uddiśya juhomi . ājyam iti sāmarthyāt labhyate . tataḥ viśvakarmaṇā devena vitatam vistṛtam utpāditam imam anuṣṭhīyamānaṃ yajñaṃ devā indrādyā yaṣṭavyadevatāḥ sumanasyamānāḥ sumanasa iva ācarantaḥ anugrahabuddhyupetāḥ santaḥ ā yantu āgacchantu. sumanaḥśabdāt 'kartuḥ kyaṅ salopaśca' (pā 3,1,11) iti kyaṅ . tatra vāgrahaṇasya anuvṛttasya salopena abhisaṃbandhāt tasya ca vyavasthitavibhāṣātvād atra salopābhāvaḥ.
iti ṣaṣṭhe'nuvāke caturthaṃ sūktam .

Linked texts (2)