Atharvaveda 2.9: sūktaṃ 2.9

Atharvaveda 2.9

Language: Sanskrit

sūktaṃ 2.9

2.9.1

daśavṛkṣa muñcemaṃ rakṣaso grāhyā adhi yainaṃ jagrāha parvasu .
atho enaṃ vanaspate jīvānāṃ lokamun naya ..1..

2.9.2

āgādudagādayaṃ jīvānāṃ vrātamapyagāt.
abhūdu putrāṇāṃ pitā nṛṇāṃ ca bhagavattamaḥ ..2..

2.9.3

adhītīradhyagādayamadhi jīvapurā agān .
śataṃ hyasya bhiṣajaḥ sahasramuta vīrudhaḥ ..3..

2.9.4

devāste cītimavidan brahmāṇa uta vīrudhaḥ .
cītiṃ te viśve devā avidan bhūmyāmadhi ..4..

2.9.5

yaścakāra sa niṣkaratsa eva subhiṣaktamaḥ .
sa eva tubhyaṃ bheṣajāni kṛṇavadbhiṣajā śuciḥ ..5..

‘daśavṛkṣa' iti sūktena brahmagrahaśāntaye palāśodumbarajambūkāmpīlādiṣu sūtrokteṣu icchyā daśavṛkṣaśakalāni gṛhītvā tairlākṣāhiraṇyena veṣṭitaṃ maṇiṃ kṛtvā saṃpātya abhimantrya badhnīyāt .
tathaiva etat sūktaṃ daśa brāhmaṇāḥ brahmagrahagṛhītaṃ spṛśanto japeyuḥ .
tad uktaṃ saṃhitāvidhau . “daśavṛkṣa' iti śākalaḥ . daśa suhṛdo japanto'bhimṛśanti” (kausū 27,5;6) iti .
daśavṛkṣa muñcemaṃ rakṣaso grāhyā adhi yainaṃ jagrāha parvasu .

2.9.5_2

atho enaṃ vanaspate jīvānāṃ lokamun naya ..1..

2.9.5_3

daśa'vṛkṣa . muñca . imam . rakṣasaḥ . grāhyāḥ . adhi . yā . enam . jagrāha . parva'su .
atho iti . enam . vanaspate . jīvānām . lokam . ut . naya . .. 1..

2.9.5_4

he daśavṛkṣa palāśodumbarādidaśavṛkṣaśakalanirmita maṇe rakṣasaḥ brahmarākṣasāt grāhyāḥ gṛhṇātīti grāhiḥ rākṣasī. graharṇinpratyaya auṇādikaḥ . tasyāśca . adhiḥ pañcamyarthānuvādī . imam gṛhītaṃ puruṣaṃ muñca mocaya. daśavṛkṣeti. āmantritasya ca' (pā 6,1,198) iti ṣāṣṭhikam ādyudāttatvam . 'āmantritaṃ pūrvamavidyamānavat' (pā 8,1,72 ) iti tasya avidyamānavadbhāvāt padaparatvasya abhāvāt muñcetyasya 'tiṅṅatiṅaḥ' (pā 8,1,28 ) iti nighātābhāve vikaraṇasvareṇa antodāttatvam . yā grāhirbrahmarākṣasī parvasu śarīrasandhiṣu amāvāsyādiparvasu vā enam puruṣaṃ jagrāha gṛhītavatī . tasyāḥ sakāśānmocayeti pūrveṇa saṃbandhaḥ . amāvāsyāyāṃ rakṣasām utthānaṃ ca 'ye'māvāsyāṃ rātrim udasthurbhrājam atriṇaḥ' (a 1,16,1) iti prāg āmnātama . atho apica he vanaspate vanānāṃ patirvanaspatiḥ. pāraskarāditvāt suḍāgamaḥ . vanaspativikāra maṇe enam gṛhītaṃ puruṣaṃ jīvānām jīvatāṃ prāṇināṃ lokam sthānaṃ bhūlokam unnaya uddhṛtya prāpaya . grahāveśena mṛtaprāyaṃ punarjīvanayuktaṃ kuru iti bhāvaḥ . 'nīvahyorharateśca” ( pāvā 1,4,51 ) iti smaraṇād nayatirdvikarmakaḥ.
āgādudagādayaṃ jīvānāṃ vrātamapyagāt.
abhūdu putrāṇāṃ pitā nṛṇāṃ ca bhagavattamaḥ ..2..

2.9.5_5

ā . agāt . ut . agāt . ayam . jīvānām . vrātam . api . agāt . abhūt . ūṃ iti . putrāṇām . pitā . nṛṇām . ca . bhagavat'tamaḥ .. 2..

2.9.5_6

maṇiprabhāvaṃ vaktuṃ maṇibandhanasamanantarameva abhimataphalasiddhiṃ darśayati--he maṇe tvatprasādād ayam grahād vinirmukto labdhajīvanaḥ āgāt imaṃ lokam āgamat . udagāt udasthāt . saṃcārakṣamobhūdityarthaḥ . na kevalam utthānam , jīvānām jīvatāṃ janānāṃ vrātam samūhamapi agāt prāpat . bandhujanaiḥ saha vyavahāram akārṣīdityarthaḥ . u apica putrāṇām ātmīyānāṃ sutānāṃ pitā janako'bhūt . mṛtaprāyasya ātmano gataṃ pitṛtvaṃ punarjīvanena āgatam ityarthaḥ . yadvā janiṣyamāṇānāṃ putrāṇām utpādakobhūdityarthaḥ . kiñca nṛṇām manuṣyāṇāṃ madhye bhagavattamaḥ atiśayitabhāgyayuktaḥ saṃpannaḥ. 'nṛ ca' (pā 6,4,6 ) iti nāmi dīrghābhāvaḥ . 'nāmanyatarasyām' (pā 6,1,177 ) iti nāma udāttatvam . maṇibandhanasamanantarameva phalasiddhirbhavatīti adyatanabhūtārthavācino luṅaḥ sarvatra prayogaḥ . yadvā 'chandasi luṅlaṅliṭaḥ' ( pā 3,4,6) iti prārthanāyāṃ luṅ . āgād āgacchatu ityevamādi yojyam .
adhītīradhyagādayamadhi jīvapurā agān .
śataṃ hyasya bhiṣajaḥ sahasramuta vīrudhaḥ ..3..

2.9.5_7

adhi'itīḥ . adhi . agāt . ayam . adhi . jīva'purāḥ . agan .
śatam . hi . asya . bhiṣajaḥ . sahasram . uta . vīrudhaḥ .. 3 ..

2.9.5_8

ayam brahmagrahād vimuktaḥ puruṣaḥ adhītīḥ adhīyanta ityadhītayaḥ . iṅ adhyayane ik smaraṇe ityasmād vā karmaṇi ktin . prāgadhītān vedān smartavyān padārthān vā adhyagāt asmārṣīt smaratu vā . ik smaraṇe ityasmāt luṅi 'iṇvadika iti vaktavyam' ( pāvā 2,4,45) iti 'iṇo gā luṅi' ( pā 2,4,45) iti gādeśaḥ . iṅastvātmanepaditvāda naitad rūpam . iṅikāvadhyupasargaṃ na vyabhicarataḥ' iti adheḥ prayogaḥ . tathā jīvapurāḥ jīvānāṃ puraḥ bhogāyatanāni śarīrāṇi āvāsasthānāni grāmajanapadādīni vā jīvapurāḥ . 'ṛkpūrabdhūḥpathāmānakṣe' (pā 5,4,74) ityakāraḥ samāsāntaḥ . tāḥ adhyagan adhyagamat ajñāsīt jānātu vā. gamerluṅi ‘mantre ghasahvaraṇaśa' (pā 2 4,80) iti clerluki saṃyogāntalope 'mo no dhātoḥ' (pā 8,2,64) iti natvam . uktāyā avilambitaphalasiddherhetum āha - hi yasmāt kāraṇāt asya grahagṛhītasya śatam aparimitā bhiṣajaḥ . bhiṣajyanti cikitsāṃ kurvanti iti bhiṣajo vaidyāḥ . bahubhirvaidyaiḥ kriyamāṇam ekam auṣadhaṃ phalabhedāya na kalpata iti auṣadhānāmapi ānantyam āha -- sahasram iti . sahasram aparimitā vīrudhaḥ . virundhanti vināśayanti rogān iti vīrudhaḥ auṣadhāni . bahubhirvaidyairauṣadhaiśca yat phalaṃ bhavati tad etatsūktābhimantritamaṇibandhanasāmarthyena bhavatīti bhāvaḥ .
devāste cītimavidan brahmāṇa uta vīrudhaḥ .
cītiṃ te viśve devā avidan bhūmyāmadhi ..4..

2.9.5_9

devāḥ. te. cītima . avidan . brahmāṇaḥ . uta . vīrudhaḥ.
cītim . te . viśve . devāḥ . avidan . bhūmyām . adhi .. 4..

2.9.5_10

badhyamānamaṇeruktaṃ sāmarthyaṃ devādiprasiddham ityāha -- he maṇe te tava cītim grahavikārād rogiṇa ādānaṃ grahādeḥ saṃvaraṇaṃ chādanam abhibhavanaṃ vā devāḥ indrādyā avidan vidanti jānanti . cīvṛ ādānasaṃvaraṇayoḥ . asmād bhāve ktini 'titutra” (pā 7,2,9) iti iṭpratiṣedhe valilope cītiḥ iti rūpam . vetteśchāndase luṅi vyatyayena jusabhāvaḥ. tathā brahmāṇaḥ brāhmaṇāḥ . utaśabdaḥ apyarthe . vīrudhaḥ auṣadhāni ca. cītim avidanniti saṃbandhaḥ. viśve devāḥ etannāmāno varuṇamitrādayo gaṇadevāḥ bhūmyāṃ bhūloke . adhiḥ saptamyarthānuvādī . te tava cītim avidan . yadvā atra rugṇa eva saṃbodhyaḥ . he rugṇa te tava mūrchitasya cītim saṃjñānam . citī saṃjñāne ityasmād auṇādike kipratyaye upadhādīrghaśchāndasaḥ . bhūmyām adhi bhūloke devā avidan lambhayantu prāpayantu . vidlṛ lābhe. asmād antarṇītaṇyarthāt chāndase luṅi lṛditvād aṅ . evaṃ brahmāṇa ityādi yojyam . bhūmyām adhīti sarvaśeṣaḥ .
yaścakāra sa niṣkaratsa eva subhiṣaktamaḥ .
sa eva tubhyaṃ bheṣajāni kṛṇavadbhiṣajā śuciḥ ..5..

2.9.5_11

yaḥ . cakāra . saḥ . niḥ . karat . saḥ . eva . subhiṣaktamaḥ .
saḥ . eva . tubhyam . bheṣajāni . kṛṇavat . bhiṣā . śuciḥ .. 5 ..

2.9.5_12

yaḥ puruṣo vidhānajñaḥ atharvākhyo maharṣirvā cakāra etanmaṇibandhanaṃ kṛtavān sa niṣkarat niṣkṛtiṃ grahavikārasya śamanaṃ karotu . maṇibandhanakartā cikitsako mantrasiddhān purātanān vaidyāṃścintayediti bhāvaḥ. karoteḥ pañcamalakāre 'leṭo'ḍāṭau' (pā 3,4,94 ) ityaḍāgamaḥ. 'kaḥkaratkarati” (pā 8,3,50) iti nisaḥ ṣatvam . yadvā yaḥ parameśvaraścakāra idaṃ sarvaṃ jagat sṛṣṭavān sa eva niṣkarat grahavikārasya niṣkṛtiṃ karotu . sa eva ukta eva subhiṣaktamaḥ . nidānajñānapūrvakaṃ cikitsakāḥ subhiṣajaḥ tebhyo'yam utkṛṣṭaḥ ādivaidyaḥ . śrūyate hi--'adhyavocad adhivaktā prathamo daivyo bhiṣak' (tai 4,5,1,2) iti, 'bhiṣaktamaṃ tvā bhiṣajāṃ śṛṇomi' (ṛ 2,33,4) iti ca . sa eva īśvara eva he rugṇa tubhyaṃ bhiṣajā idānīṃtanabhiṣagrūpeṇa . itthaṃbhāve tṛtīyā . bheṣajāni kṛṇavat karota . śuciḥ nirmalajñānavān sa iti saṃbandhaḥ. yadvā tṛtīyāyāḥ suḥ . śucinā bhiṣajeti yojyam . tubhyam iti . 'yuṣmadasmadorṅasi' 'ṅayi ca' (pā 6,1,211; 212 ) ityādyudāttatvam . kṛvi hiṃsākaraṇayośca ityasmāt pañcamalakāre 'dhinvikṛṇvyora ca' (pā 3,1,80) iti upratyayaḥ akāraścāntādeśaḥ . 'leṭo'ḍāṭau' (pā 3,4,94 ) ityaḍāgamaḥ.
iti dvitīyakāṇḍe dvitīye'nuvāke caturthaṃ sūktam .