Atharvaveda 3.15: sūktaṃ 3.15

Atharvaveda 3.15

Language: Sanskrit

sūktaṃ 3.15

3.15.1

indramahaṃ vaṇijaṃ codayāmi sa na aitu puraetā no astu .
nudann arātiṃ paripanthinaṃ mṛgaṃ sa īśāno dhanadā astu mahyam ..1..

3.15.2

ye panthāno bahavo devayānā antarā dyāvāpṛthivī saṃcaranti .
te mā juṣantāṃ payasā ghṛtena yathā krītvā dhanamāharāṇi ..2..

3.15.3

idhmenāgna icchamāno ghṛtena juhomi havyaṃ tarase balāya .
yāvadīśe brahmaṇā vandamāna imāṃ dhiyaṃ śataseyāya devīm ..3..

3.15.4

imāmagne śaraṇiṃ mīmṛṣo no yamadhvānamagāma dūram .
śunaṃ no astu prapaṇo vikrayaśca pratipaṇaḥ phalinaṃ mā kṛṇotu .
idaṃ havyaṃ saṃvidānau juṣethāṃ śunaṃ no astu caritamutthitaṃ ca ..4..

3.15.5

yena dhanena prapaṇaṃ carāmi dhanena devā dhanamicchamānaḥ .
tan me bhūyo bhavatu mā kanīyo'gne sātaghno devān haviṣā ni ṣedha ..5..

3.15.6

yena dhanena prapaṇaṃ carāmi dhanena devā dhanamicchamānaḥ .
tasmin ma indro rucimā dadhātu prajāpatiḥ savitā somo agniḥ ..6..

3.15.7

upa tvā namasā vayaṃ hotarvaiśvānara stumaḥ .
sa naḥ prajāsvātmasu goṣu prāṇeṣu jāgṛhi ..7..

3.15.8

viśvāhā te sadamidbharemāśvāyeva tiṣṭhate jātavedaḥ .
rāyaspoṣeṇa samiṣā madanto mā te agne prativeśā riṣāma ..8..

'indram ahaṃ vaṇijam' iti vāṇijyalābhārthaṃ viniyujyate . vikrayārthaṃ paṇyāni vipaṇiṃ nayan vaṇik karma vāṇijyalābhārthaṃ kuryāt . tad yathā - 'indram aham' iti sūktena vajraṃ vastraṃ vā pūgīphalaṃ vā aśvān vā hastino vā ratnādi vā saṃpātya abhimantrya tata utthāpayati . sūtritaṃ hi -"'indram aham' iti paṇyaṃ saṃpātavad utthāpayati" (kausū 50,12) iti. tathā anenaiva sūktena paṇyakāmaḥ indraṃ yajate upatiṣṭhate vā . sūtritam . ‘indram aham' iti paṇyakāmaḥ” ( kausū 59,6) iti.
tathā kravyācchamane karmaṇi 'viśvāhā te' (8) iti ṛcā pūrṇāhutiṃ juhoti . sūtritaṃ ca-“ viśvāhā te' iti pūrṇāhutiṃ juhoti" (kausū 70,14) iti .
indra̭ma॒haṃ va॒ṇija̭ṃ codayāmi॒ sa na॒ aitṷ purae॒tā no̭ astu.
nu॒dannarā̭tiṃ paripa॒nthina̭ṃ mṛ॒gaṃ sa īśā̭no dhana॒dā a̭stu॒ mahya̭m ..1..

3.15.8_2

indram . aham . vaṇijam . codayāmi . saḥ . naḥ . ā . etu . puraḥ'etā . naḥ . astu .
nudan . arātim . pari'panthinam . mṛgam. saḥ. īśānaḥ . dhana'dāḥ . astu . mahyam ..1..

3.15.8_3

aham vyavahartā indram paramaiśvaryopetaṃ devaṃ vaṇijam vāṇijyakartāraṃ codayāmi prerayāmi pravartayāmi . ṇuda preraṇe . saḥ vaṇiktvena prerita indro naḥ asmān aitu āgacchatu . āgatya ca naḥ asmākaṃ puraetā purato gantā astu bhavatu . 'pūrvādharāvarāṇāmasi puradhavaścaiṣām' (pā 5,3,39) iti pūrvaśabdād asipratyayaḥ tatsaṃniyogena purādeśaśca . tṛjantena' samāse kṛduttarapadaprakṛtisvaratvam . kiṃ kurvan . arātim vāṇijyavighātakaṃ śatruṃ paripanthinam paryavasthātāraṃ mārganirodhakaṃ coram . 'chandasi paripanthiparipariṇau paryavasthātari' (pā 5,2,89) iti inipratyayānto nipātitaḥ. mṛgam vyāghrādikaṃ ca nudan hiṃsan īśānaḥ īśvaro niyantā sa indraḥ mahyam vaṇije dhanadāḥ vāṇijyalābharūpadhanapradātā astu bhavatu . īśāna iti . īśa aiśvarye . adāditvāt śapo luk . anudāttettvāt 'lasārvadhātuka' (pā 6,1,183 ) iti anudāttatve dhātusvaraḥ. dhanadāḥ. dadāteḥ 'āto manin” (pā 3,2,74) iti vicpratyayaḥ .
ye panthā̭no ba॒havo̭ deva॒yānā̭ anta॒rā dyāvā̭pṛthi॒vī sa॒ṃcara̭nti.
te mā̭ juṣantā॒ṃ paya̭sā ghṛ॒tena॒ yathā̭ krī॒tvā dhana̭mā॒harā̭ṇi ..2..

3.15.8_4

ye . panthānaḥ . bahavaḥ . deva'yānāḥ . antarā . dyāvāpṛthivī iti. sam'caranti .
te . mā. juṣantām . paya̭sā . ghṛtena . yathā . krītvā . dhanam . ā'harāṇi ..2..

3.15.8_5

te prasiddhā devayānāḥ devā yānti yeṣviti devayānāḥ . adhikaraṇe lyuṭ . 'devānukūlyayuktā ityarthaḥ. yadvā dīvyanti vyavaharantīti devā vaṇijaḥ . te yatra yānti te devayānāḥ . prahatā ityarthaḥ . īdṛśā bahavaḥ bahudeśasaṃbandhino ye panthānaḥ mārgāḥ dyāvāpṛthivī antarā dyāvāpṛthivyormadhye saṃcaranti vartante . dyauśca pṛthivī ca dyāvāpṛthivyau . 'divo dyāvā' 'divasaśca pṛthivyām' (pā 6,3,29,30) iti dyāvādeśaḥ . 'vā cchandasi' (pā 6,1,106) iti pūrvasavarṇadīrghaḥ . 'nottarapade'nudāttādau' (pā 6,2,142) iti pratiṣedhasya apṛthivīrudrapūṣamanthiṣu' iti paryudastatvād ‘devatādvandve ca' (pā 6,2,141) ityubhayapadaprakṛtisvaratvam . 'antarāntareṇa yukte' (pā 2,3,4) iti dvitīyā . te mārgāḥ payasā ghṛtena ca mā māṃ juṣantām sevantām . mārgaśramanivartakakṣīraghṛtopalakṣitānnapānopetā bhavantu ityarthaḥ . yathā yena prakāreṇa ahaṃ krītvā paṇyaṃ vikrīya dhanam lābhasahitaṃ mūlyadhanam āharāṇi svagṛhaṃ prāpayāṇi . tathā juṣantām iti saṃbandhaḥ . harateḥ prārthanāyāṃ loṭ .
i॒dhmenā̭gna i॒chamā̭no ghṛ॒tena̭ ju॒homi̭ ha॒vyaṃ tara̭se॒ balā̭ya.
yāva॒dīśe॒ brahma̭ṇā॒ vanda̭māna i॒māṃ dhiya̭ṃ śata॒seyā̭ya de॒vīm ..3..

3.15.8_6

idhmena . agne . icchamānaḥ . ghṛtena . juhomi . havyam . tarase . balāya .
yāvat . īśe . brahmaṇā . vandamānaḥ . imām . dhiyam . śata'seyāya . devīm .. 3 ..

3.15.8_7

he agne icchamānaḥ vāṇijyalābhaṃ kāmayamānaḥ . iṣu icchāyām . vyatyayena śānac . 'iṣugamiyamāṃ chaḥ' (pā 7, 3,77) iti chādeśaḥ. adupadeśāllasārvadhātuka' (pā 6,1, 186 ) iti anudāttatve 'śapratyayasvaraḥ . soham idhmena indhanasādhanena samitsamūhena ghṛtena ājyena ca saha havyam haviḥ juhomi . kimartham . tarase vegāya śīghragamanāya balāya śarīrasāmarthyāya ca . brahmaṇā mantreṇa stotrarūpeṇa vandamānaḥ tvāṃ stuvan devīm dyotamānāṃ vyavahārakuśalām imām madīyāṃ dhiyam buddhiṃ śataseyāya. śatam iti aparimitanāma . asaṃkhyātadhanalābhāya yāvad aham īśe śaknomi labdhum . tāvajjuhomīti saṃbandhaḥ . yadvā yāvad aham īśe īśvaro dhanāḍhyo bhavāmi tāvat stotreṇa stuvan dyotamānām imāṃ dhiyam. dhīriti karmanāma . idam vāṇijyalābhanimittaṃ homalakṣaṇaṃ karma. karomīti śeṣaḥ. īśa iti . īśa aiśvarye . laṭi uttamaikavacane anudāttetvāt lasārvadhātuka' (6,1,186) iti anudāttatve dhātusvaraḥ . ‘yāvadyathābhyām' (pā 8,1,36) iti nighātapratiṣedhaḥ . śataseyāyeti . ṣaṇu dāne . vyatyayena yatpratyaye 'ye vibhāṣā' (pā 6,4,43) ityātve 'īdyati' (pā 6,4,65) iti ītve guṇaḥ . 'yato'nāvaḥ' (pā 6,1,213 ) ityādyudāttatve dhātusvaraḥ. samāse kṛduttarapadaprakṛtisvaratvam . yadvā dhātūnām anekārthatvāt ṣo antakarmaṇi ityasmādeva yatpratyayaḥ .
i॒māma̭gne śa॒raṇi̭ṃ mīmṛṣo no॒ yamadhvā̭na॒magā̭ma dū॒ram.
śu॒naṃ no̭ astu prapa॒ṇo vi॒kraya̭śca pratipa॒ṇaḥ pa॒lina̭ṃ mā kṛṇotu.
i॒daṃ ha॒vyaṃ sa̭ṃvidā॒nau jṷṣethāṃ śu॒naṃ no̭ astu cari॒tamutthi̭taṃ ca ..4..

3.15.8_8

imām . agne . śaraṇim . mīmṛṣaḥ . naḥ . yam . adhvānam . agāma . dūram .
śunam . naḥ . astu . prapaṇaḥ . vi'krayaḥ . ca . prati'paṇaḥ . falinam . mā . kṛṇotu .
idam . havyam . sam'vidānau . juṣethām . śunam . naḥ . astu . caritam . utthitam . ca ..

3.15.8_9

he agne naḥ asmākam imāṃ śaraṇim pravāsanibandhanāṃ vratalopalakṣaṇāṃ hiṃsāṃ mīmṛṣaḥ kṣamasva . mṛṣa titikṣāyām. svārthiko ṇic . chandaso luṅ. yam adhvānam mārgaṃ dūram agāma gatavantaḥ smaḥ . tadadhvagamanajanitām imāṃ śaraṇim iti pūrvatrānvayaḥ . iṇ gatau . luṅi 'iṇo gā luṅi' (pā 2,4,45) iti gādeśaḥ. yadvā yam adhvānaṃ dūram agāma imāṃ śaraṇim . varṇavyatyayaḥ. imam adhvānam naḥ asmān mīmṛṣaḥ marṣaya titikṣa . tajjanitaduḥkhanivartane sahyaṃ kurvityarthaḥ . prapaṇaḥ . vyavahartuṃ paṇyadravyasya parimāṇakalpanam . vikrayaḥ tasyaiva salābhamūlyasvīkāreṇa pareṣāṃ pradānam . tad ubhayamapi naḥ asmākaṃ śunam sukhaṃ yathā bhavati tathā astu bhavatu . prapaṇa iti . paṇa vyavahāre ityasmāt 'nityaṃ paṇaḥ parimāṇe' (pā 3,3,66) iti acpratyayaḥ. vikraya iti . krīṇāteḥ ‘erac' (pā3,3,56 ) iti acpratyayaḥ . tathā pratipaṇaḥ . pratyānetuṃ paradravyasya parimāṇakalpanaṃ pratipaṇa ityucyate . sopi mā mām . phalinam prabhūtalābhopetaṃ kṛṇotu karotu.
indrāgnyoḥ prakṛtatvāt tāvevātra prayuktau prārthyate - he indrāgnī yuvāṃ saṃvidānau saṃjānānau aikamatyaṃ gatau . saṃpūrvād vetterakarmakāt 'samo gamādiṣu vidipracchi' (pāvā 1,3,29 ) ityātmanepadam . adāditvāt śapo luk . idam mayā hūyamānaṃ havyam haviḥ juṣethāṃ sevethām . yuvayoḥ prasādāt naḥ asmākaṃ caritam ācaritaṃ vikrayādikam utthitam tasmād vyavahārād utpannaṃ lābhayuktaṃ dhanaṃ ca śunam sukham astu .
yena॒ dhanḙna prapa॒ṇaṃ carā̭mi॒ dhanḙna devā॒ dhana̭mi॒chamā̭naḥ.
tanme॒ bhūyo̭ bhavatu॒ mā kanī॒yo 'gnḙ sāta॒ghno de॒vānha॒viṣā॒ ni ṣḙdha ..5..

3.15.8_10

yena . dhanena . pra'paṇam . carāmi . dhanena . devāḥ . dhanam . icchamānaḥ .
tat . me . bhūyaḥ . bhavatu . mā . kanīyaḥ . agne . sāta'ghnaḥ . de॒vān . haviṣā . ni . sedha ..5..

3.15.8_11

he devāḥ dhanena mūlyadhanena dhanam vṛddhiyuktaṃ dhanam icchamānaḥ kāmayamānohaṃ yena dhanena prapaṇam vyavahartuṃ parimāṇakalpanaṃ carāmi karomi . tadapi śunam astu iti pūrveṇa saṃbandhaḥ . he agne sātaghnaḥ sātaṃ lābhaḥ. ṣaṇu dāne ityasmād bhāve niṣṭhā . 'janasanakhanāṃ sañjhaloḥ' (pā 6,4,42) iti ātvam . sātaṃ lābhaṃ ghnantīti sātaghnaḥ. 'bahulaṃ chandasi' (pā 3,2,88) iti hanteḥ kvip. śasi “allopo'naḥ' (pā 6,4,134 ) ityupadhālopaḥ . 'ho hanteḥ” ( pā 7,3,54 ) iti ghatvam . lābhapratibandhakān devān haviṣā hūyamānena ni ṣedha paritoṣya nivāraya . ṣidhu gatyām . bhauvādikaḥ . 'upasargāt sunoti' (pā 8,3,65) ityādinā ṣatvam . he devāḥ yuṣmatprasādāt tanme madīyaṃ dhanaṃ bhūyaḥ bahutaraṃ bhavatu . kanīyaḥ alpataraṃ mā bhavatu . bhūya iti . bahuśabdād īyasuni ‘bahorlopo bhū ca bahoḥ' (pā 6,4,158) iti īyasa āderlopaḥ bahorbhūbhāvaśca . kanīya iti . 'yuvālpayoḥ kananyatarasyām' (pā 5,3,64 ) iti alpaśabdasya kan ādeśaḥ.
yena॒ dhanḙna prapa॒ṇaṃ carā̭mi॒ dhanḙna devā॒ dhana̭mi॒chamā̭naḥ.
tasmi̭nma॒ indro॒ ruci॒mā da̭dhātu pra॒jāpa̭tiḥ savi॒tā somo̭ a॒gniḥ ..6..

3.15.8_12

yena . dhanena . pra'paṇam . carāmi . dhanena . devāḥ . dhanam . icchamānaḥ .
tasmin . me . indraḥ . rucim . ā . dadhātu . prajāpatiḥ . savitā . somaḥ . agniḥ ..6..

3.15.8_13

yena dhanena ityādi pūrvavat . yeneti yat prakṛtaṃ dhanaṃ tasmin me madīye dhane rucim sarvajanaprītiṃ dhanapradānena ādānecchām indra ā dadhātu sthāpayatu . tathā prajāpatyādayaśca ruciṃ kurvantu.
upa̭ tvā॒ nama̭sā va॒yaṃ hota̭rvaiśvānara stu॒maḥ.
sa na̭ḥ pra॒jāsvā॒tmasu॒ goṣṷ prā॒ṇeṣṷ jāgṛhi ..7..

3.15.8_14

upa . tvā . namasā . vayam . hotaḥ . vaiśvānara . stumaḥ .
saḥ . naḥ . pra'jāsu . ātma'su . goṣu . prāṇeṣu . jāgṛhi .. 7 ..

3.15.8_15

he hotaḥ devānām āhvātaḥ vaiśvānara viśvanarahita agne tvā tvāṃ vayaṃ namasā havirlakṣaṇena annena saha upa stumaḥ upetya stotraṃ kurmaḥ . sa stutastvaṃ naḥ asmākaṃ prajāsu putrapautrādilakṣaṇāsu ātmasu asmāsu goṣu asmadīyeṣu paśuṣu prāṇeṣu ca jāgṛhi budhyasva . prajādiṣu duḥkhaleśopi yathā na prāpnoti tathā rakṣan avahito vartasvetyarthaḥ.
vi॒śvāhā̭ te॒ sada॒midbha̭re॒māśvā̭yeva॒ tiṣṭha̭te jātavedaḥ.
rā॒yaspoṣḙṇa॒ sami॒ṣā mada̭nto॒ mā tḙ agne॒ prati̭veśā riṣāma ..8..

3.15.8_16

viśvāhā . te . sadam . it . bharema . aśvāya'iva . tiṣṭhate . jāta'vedaḥ..

3.15.8_17

rāyaḥ . poṣeṇa . sam . iṣā . madantaḥ . mā . te . agne . prati'veśāḥ. riṣāma ..8..

3.15.8_18

he jātavedaḥ jātānāṃ veditaragne tiṣṭhate svagṛhe nityaṃ vartamānāya te tubhyaṃ viśvāhā sarvāṇyahāni. atyantasaṃyoge dvitīyā. sadamit sadaiva bharema harema . haviriti śeṣaḥ. tatra dṛṣṭāntaḥ - aśvāyeva svagṛhe vartamānāya aśvāya kālekāle yathā ghāsaḥ pradīyate tadvat . he agne te tava prativeśāḥ paricaraṇādinā pratyāsannā vayaṃ rāyaḥ dhanasya poṣeṇa samṛddhyā iṃṣā iṣyamāṇena annena ca saṃ madantaḥ saṃmādyanto hṛṣyantaḥ . vyatyayena śap . mā riṣāma vinaṣṭā mā bhūma . ruṣa riṣa hiṃsāyām . puṣāditvāt cleraṅādeśaḥ.
iti tṛtīyakāṇḍe tṛtīye'nuvāke pañcamaṃ sūktam .
samāptaśca tṛtīyo'nuvākaḥ.
isa “dhī' ko prāpta karane kā abhiprāya hai eka dūragāmī adhvā (mārga) para yātrā karanā, jahāṃ vaha prapaṇa, vikraya aura pratipaṇa ko samāviṣṭa karane vāle vāṇijya ke saphala hone kī kāmanā karatā hai aura cāhatā hai ki usakā gamana aura utthāna sukhamaya ho -

3.15.8_19

imāmagne śaraṇiṃ mīmṛṣo no yamadhvānamagāma dūram.
śunaṃ no astu prapaṇo vikrayaśca pratipaṇaḥ phalinaṃ mā kṛṇotu.
idaṃ havyaṃ saṃvidāno juṣethāṃ śunaṃ no astu caritamutthitaṃ ca ..-atha.3.15.4

3.15.8_20

isa mantra meṃ jina devoṃ se havya svīkāra karane ke lie gamana tathā utthāna ko sukhamaya karane ke lie prārthanā kī gaī hai ve ātmā ke jñānaparaka tathā kriyāparaka pakṣa haiṃ jinako kramaśaḥ agni tathā indra rūpa meṃ kalpita kiyā jātā hai. jisa dhana ke dvārā aura adhika dhana pāne ke lie prapaṇa (vāṇijya) kiyā jātā hai vaha dhana vahī brahmānaṃda-rasa-rūpa vāma hai. isalie prārthanā kī jātī hai ki indra,savitā, prajāpati, soma aura agni sādhaka ke isa vyāpāra meṃ ruci bar̤hāveṃ -

3.15.8_21

yena dhanena prapaṇaṃ carāmi dhanena devā dhanamicchamānaḥ .
tanme bhūyo bhavatu mā kanīyo'gne sātaghno devānhaviṣā ni ṣedha.. atha.3.15.5

3.15.8_22

yaha vāṇijya karma vastutaḥ eka ādhyātmika vyāpāra hai. isameṃ indra hī vaṇik hai jo ātmā ke kriyāparaka pakṣa kā pratīka hai aura "puraetā” (netā) hokara mārga ke śatruoṃ aura bādhāoṃ kā vināśa karatā huā ādhyātmika dhana ko dene vālā kahā jātā hai -

3.15.8_23

indramahaṃ vaṇijaṃ codayāmi sa na aitu puraetā no astu .
nudannarātiṃ paripanthinaṃ mṛgaṃ sa īśāno dhanadā astu mahyam.. atha.3.15.1

3.15.8_24

yaha vyāpāra una aneka devayāna mārgoṃ para hotā hai jo manuṣya ke āntarika jagat meṃ vidyamāna haiṃ aura jinase payas aura ghṛta (mānasika aura ati mānasika sukha) kī upalabdhi tathā vikraya karake ādhyātmika dhana ko saṃgṛhīta kiyā jā sakatā hai-

3.15.8_25

ye panthāno bahavo devayānā antarā dyāvāpṛthivī saṃcaranti.
te mā juṣantāṃ payasā ghṛtena yathā krītvā dhanamāharāṇi .. atha.3.15.2

3.15.8_26

isa vyāpāra ko karane vāle manuṣya ke ve prāṇa haiṃ jinako pahale 'viśaḥ āryāḥ" kahā gayā hai. yaha antarmukhī praveśa karane ke kāraṇa "viśaḥ' kahe jāte haiṃ aura śreṣṭha hone ke kāraṇa ārya . ina para ādhipatya rakhane vālā vaiśvānara agni hai jo ukta soma-yāga-rūpa vāṇijya kā svāmī “hotā” hai aura jisase prārthanā kī jātī hai ki vaha hamārī prajāoṃ (prakṛṣṭa icchāoṃ, vicāroṃ, kriyāoṃ ) ātmāoṃ,jñāna-śaktiyoṃ tathā prāṇoṃ meṃ jāgarūka rahe -

3.15.8_27

upa tvā namasā vayaṃ hotarvaiśvānara stumaḥ .
sa naḥ prajāsvātmasu goṣu prāṇeṣu jāgṛhi .. atha.3.15.7

3.15.8_28

“viśaḥ āryāḥ" dvārā hone vāle ukta vāṇijya ke atirikta eka anārya prāṇoṃ dvārā hone vāle vyāpāra kā bhī veda meṃ ullekha hai. ārya vyāpāra meṃ jahāṃ prapaṇana aura pratipaṇana hotā hai vahāṃ anāryavyāpāra ko paṇana kahā jātā hai aura usako karane vāle "paṇayaḥ ' kahe jāte haiṃ jo vastutaḥ anārya athavā āsurī prāṇoṃ ke pratīka haiṃ. ye paṇayaḥ ' nāmaka asura devoṃ kī gāyoṃ ko curāne vāle taskara haiṃ . - vedoṃ meṃ antarikṣa paryāyoṃ kā pratīkavāda (aruṇā śuklā)

Linked texts (1)

Śaunakasaṃhitā — Sanskrit