Atharvaveda 3.17: sūktaṃ 3.17

Atharvaveda 3.17

Language: Sanskrit

sūktaṃ 3.17

3.17.1

sīrā yuñjanti kavayo yugā vi tanvate pṛthak.
dhīrā deveṣu sumnayau ..1..

3.17.2

yunakta sīrā vi yugā tanota kṛte yonau vapateha bījam .
virājaḥ śnuṣṭiḥ sabharā asan no nedīya itsṛṇyaḥ pakvamā yavan ..2..

3.17.3

lāṅgalaṃ pavīravatsuśīmaṃ somasatsaru .
udidvapatu gāmaviṃ prasthāvadrathavāhanaṃ pībarīṃ ca prapharvyam ..3..

3.17.4

indraḥ sītāṃ ni gṛhṇātu tāṃ pūṣābhi rakṣatu .
sā naḥ payasvatī duhāmuttarāmuttarāṃ samām ..4..

3.17.5

śunaṃ suphālā vi tudantu bhūmiṃ śunaṃ kīnāśā anu yantu vāhān .
śunāsīrā haviṣā tośamānā supippalā oṣadhīḥ kartamasmai ..5..

3.17.6

śunaṃ vāhāḥ śunaṃ naraḥ śunaṃ kṛṣatu lāṅgalam .
śunaṃ varatrā badhyantāṃ śunamaṣṭrāmudiṅgaya ..6..

3.17.7

śunāsīreha sma me juṣethām .
yaddivi cakrathuḥ payastenemāmupa siñcatam ..7..

3.17.8

sīte vandāmahe tvārvācī subhage bhava .
yathā naḥ sumanā aso yathā naḥ suphalā bhuvaḥ ..8..

3.17.9

ghṛtena sītā madhunā samaktā viśvairdevairanumatā marudbhiḥ .
sā naḥ sīte payasābhyāvavṛtsvorjasvatī ghṛtavatpinvamānā ..9..

'sīrā yuñjanti' iti dvitīyasūktena kṛṣiniṣpattikarmaṇi kṣetraṃ gatvā yugalāṅgalaṃ badhnāti . anenaiva sūktena dakṣiṇam anaḍvāhaṃ yuge yunakti . tataḥ kartā anena sūktena prācīnaṃ kṛṣan sūktasamāptyanantaraṃ hālikāya halaṃ prayacchet . tena tisṛṣu sītāsu kṛṣṭāsu uttarasītānte agnim upasamādhāya anena sūktena puroḍāśena indram sthālīpākena aśvinau ca yajan uttarasyāṃ sītāyāṃ saṃpātān ānayet . .
tathā vṛṣalābhakarmaṇi sārūpavatse odane śakṛtpiṇḍaguggululavaṇāni prakṣipya anena sūktena saṃpātya abhimantrya aśnāti .
'sīte. vandāmahe' ityṛcā hālikena kṛṣyamāṇāstisraḥ sītāḥ kartā pratyekam anumantrayate . atra “ 'sīrā yuñjanti' iti yugalāṅgalaṃ pratanoti dakṣiṇam uṣṭāraṃ prathamaṃ yunakti" ityādi ‘anaḍutsāṃpadam' ( kausū 20,1-26 ) ityantaṃ kauśikasūtraṃ draṣṭavyam .
tathā adbhutaśāntau sītāmadhye lāṅgalasaṃsarge pucchasaṃsarge vā etat sūktaṃ śāntyudake anuyojanīyam. 'atha yatraitallāṅgale saṃsṛjataḥ' ityādi kauśikasūtram ‘śunāsīrāṇyanuyojayet' (106,1-8) ityantam .

3.17.9_2

yajñavāstusaṃskārakarmaṇi 'indraḥ sītāṃ ni gṛhṇātu' (4) iti navāgnisthāpanadeśe ullekhanaṃ kāryam . tatprakāraśca kauśikena darśitaḥ-- 'yathāvitānaṃ yajñavāstvadhyavasyet' iti prakramya “ 'devasya tvā savituḥ' (a 19,51,2) iti vimānakāṣṭhaṃ gṛhṇāti . yatrāgniṃ nidhāsyan bhavati tatra lakṣaṇaṃ karoti . 'indraḥ sītāṃ nigṛhṇātu' iti dakṣiṇata ārabhyottarata ālikhati" (kausū 137, 1-19) ityādinā.
agnicayanakarmaṇi agnikṣetrakarṣaṇāya yujyamānaṃ sīraṃ 'sīrā yuñjanti' iti brahmā anumantrayate . 'lāṅgalaṃ pavīravat' (3) iti karṣaṇāvasthasya lāṅgalasyānumantraṇam . 'kṛte yonau' (2) iti tasmin kṛṣṭakṣetre oṣadhīrāvapantam adhvaryum anumantrayeta . tathā ca vaitānaṃ sūtram -– “ sīrā yuñjanti' iti sīraṃ yujyamānam” (vaitāśrau 28,30) ityādi.
sīrā̭ yuñjanti ka॒vayo̭ yu॒gā vi ta̭nvate॒ pṛtha̭k.
dhīrā̭ de॒veṣṷ sumna॒yau ..1..

3.17.9_3

sīrā . yuñjanti . kavayaḥ . yugā. vi . tanvate . pṛthak .
dhīrāḥ . deveṣu . sumna'yau ..1..

3.17.9_4

kavayaḥ . medhāvināmaitat . medhāvino janāḥ sīrā sīrāṇi lāṅgalāni . 'śeśchandasi" (pā 6,1,70 ) iti śerlopaḥ. yuñjanti karṣaṇārthaṃ yojayanti . dhīrāḥ dhīmantaste yugā yugāni ca pṛthak vi tanvate balīvardānāṃ skandheṣu prasārayanti . kimartham . deveṣu devaviṣaye sumnayau sukhakarayajñecchau sati . yajamāne ityarthaḥ . 'yajño vai sumnaṃ dhīrā deveṣu yajñaṃ tanvānāḥ' (māśa 7,2,2,4 ) iti vājasaneyakam . 'chandasi parecchāyām' (pāvā 3,1,8) iti sumnaśabdāt kyac . 'na cchandasyaputrasya' ( pā 7,4,35 ) iti ītvadīrghayorniṣedhaḥ. 'kyācchandasi' (pā 3,2,170 ) iti upratyayaḥ. yadvā devaviṣaye sumnaṃ sukhakaraṃ havirlakṣaṇam annaṃ yātaḥ prāpayata iti sumnayau balīvardau . tau ca yuñjantīti saṃbandhaḥ . yāteḥ 'āto manin” (pā 3,2,74 ) iti vic .
yu॒nakta॒ sīrā॒ vi yu॒gā ta̭nota kṛ॒te yonaṷ vapate॒ha bīja̭m.
vi॒rāja॒ḥ śnuṣṭi॒ḥ sabha̭rā asanno॒ nedī̭ya॒ itsṛ॒ṇya̭ḥ pa॒kvamā ya̭van ..2..

3.17.9_5

yunakta . sīrā . vi . yugā . tanota . kṛte . yonau . vapata . iha . bījam .
vi'rājaḥ . śnuṣṭiḥ . sa'bharāḥ . asat . naḥ . nedīyaḥ . it . sṛṇyaḥ . pakkam . ā. yavan ..2..

3.17.9_6

he kṛṣīvalāḥ sīrā yunakta sīrāṇi lāṅgalāni yugaiḥ saha yojayata . tathā yugā vi tanota yugāni balīvardānāṃ skandheṣu prasārayata . api ca yonau aṅkurotpattiyogye iha asmin kṛte kṛṣṭakṣetre bījam vrīhiyavādikaṃ vapata . virājaḥ annasya vrīhiyavādirūpasya . 'annaṃ vai virāṭ' (taibrā 3,8,10,4) iti śruteḥ . śnuṣṭiḥ āśuprāpakaḥ stambaḥ sabharāḥ phalabhārasahitaḥ naḥ asmākam asat bhavatu . asterleṭi aḍāgamaḥ . saphalaṃ vrīhyādikaṃ nedīya it antikatamam alpenaiva kālena pakvam pariṇataphalopetaṃ sat sṛṇyaḥ. dvitīyārthe ṣaṣṭhī . sṛṇim aṅkuśaṃ lavanasādhanaṃ dātrādikam ā yavam āyautu prāpnotu . yauteśchāndase laṅi 'tiṅāṃ tiṅo bhavanti' (pāvā 7,1,39) iti tipo mip . 'yadā vā annaṃ pacyatetha tatsṛṇyopacaranti' (māśa 7,2,2,5) iti vājasaneyakam .
lāṅga̭laṃ pavī॒rava̭tsu॒śīma̭ṃ soma॒satsa̭ru.
udidva̭patu॒ gāmavi̭ṃ pra॒sthāva̭dratha॒vāha̭na॒ṃ pība̭rīṃ ca prapa॒rvya̭m ..3..

3.17.9_7

lāṅgalam . pavīra'vat . su'śīmam . somasat'saru .
ut . it . vapatu . gām . avim . prasthā'vat . ratha'vāhanam . pībarīm . ca . pra'pharvyam..3..

3.17.9_8

pavīravat pavīraṃ pavirvajram . svārthiko rapratyayaḥ . yad vajramiva niśitadhāraṃ lāṅgalāgre protaṃ sadayomayaṃ śalyaṃ bhūmiṃ vipāṭayati tatsahitam . paviśabdāt 'kṛdikārādaktinaḥ' (pāga 4,1,45) iti ṅīṣ . suśīmam karṣakasya sukhakaraṃ somasatsaru vrīhyādisaṃpādanadvārā somayāganiṣpādakaḥ tsaruḥ bhūmau pracchannagamanam karṣakahastagrāhyo'vayavaviśeṣo vā yasya tat tathoktam. tsara chadmagatau ityasmāt 'bhṛmṛśītṝcaritsari' (pāu 1,7) ityādinā upratyayaḥ . evaṃguṇaviśiṣṭaṃ lāṅgalam udid vapatu . id ityavadhāraṇe. uddharatu . saṃpādayatu ityarthaḥ. kiṃ tad ityāha-–gām aviṃ ca prasthāvat prasthānayuktaṃ gamanasamartham . prapūrvāt tiṣṭhateḥ 'ātaścopasarge' (pā 3,3,106) iti bhāve aṅ . rathavāhanam rathavāhanasamartham aśvabalīvardādikaṃ pīvarīm sthūlāṃ sarvakāmasamarthāṃ prapharvyam. prathamavayāḥ kanyā prapharvī tām . ‘vā chandasi' (pā 6,1,106) iti abhipūrvatvasya vikalpanād yaṇ . karṣaṇena dhānyādisamṛddhau satyām etadbhavādisamṛddhirbhavatīti bhāvaḥ.
indra॒ḥ sītā॒ṃ ni gṛ̭hṇātu॒ tāṃ pū॒ṣābhi ra̭kṣatu.
sā na॒ḥ paya̭svatī duhā॒mutta̭rāmuttarā॒ṃ samā̭m ..4..

3.17.9_9

indraḥ . sītām . ni . gṛhṇātu . tām . pūṣā . abhi . rakṣatu .
sā . naḥ . payasvatī . duhām . uttarām'uttarām . samām .. 4 ..

3.17.9_10

indro devaḥ sītām lāṅgalapaddhatiṃ ni gṛhṇātu nīcīnaṃ gṛhṇātu . tāṃ pūṣā poṣako devaḥ abhi rakṣatu sarvataḥ pālayatu . sā sītā naḥ asmabhyaṃ payasvatī. paya ityupalakṣitam abhimataphalama . tadyuktā satī uttarāmuttarāṃ samām uttarottaraṃ saṃvatsaram . atyantasaṃyoge dvitīyā . sarveṣvapi kāleṣu ityarthaḥ . duhām dugdhām . abhimataphalam iti śeṣaḥ . yadvā payasvatī udakavatī satī duhām vrīhiyavādisasyāni dugdhām uttarottaraṃ saṃvatsaram iti dvikarmakaḥ. 'akathitaṃ ca' (pā 1,4,51) iti karmasaṃjñā . duhām iti . 'lopasta ātmanepadeṣu' (pā 7,1,41) iti talopaḥ.
śu॒naṃ sṷpā॒lā vi tṷdantu॒ bhūmi̭ṃ śu॒naṃ kī॒nāśā॒ anṷ yantu vā॒hān.
śunā̭sīrā ha॒viṣā॒ tośa̭mānā supippa॒lā oṣa̭dhīḥ kartama॒smai ..5..

3.17.9_11

śunam . su'phālāḥ. vi. tudantu . bhūmim . śunam . kīnāśāḥ . anu . yantu . vāhān .
śunāsīrā . haviṣā . tośamānā . 'su'pippalāḥ . oṣadhīḥ . kartam . asmai ..5..

3.17.9_12

suphālāḥ śobhanāni lāṅgalamukhāni asmākaṃ śunam sukhaṃ yathā bhavati tathā bhūmiṃ vi tudantu vikṛṣantu . kīnāśāḥ karṣakāḥ śunaṃ yathā bhavati tathā vāhān balīvardān anu yantu anugacchantu . vāhyanta iti vāhāḥ . karmaṇi ghañ . 'karṣātvato ghañonta udāttaḥ' (pā 6,1,159) iti antodāttatvam . śunāsīrā he śunāsīrau vāyvādityau . 'śuno vāyuḥ sīra ādityaḥ' iti hi yāskaḥ ( ni 9,40). yadvā śunaḥ sukhakaro devaḥ . sīro lāṅgalābhimānī devaḥ . tau yuvāṃ haviṣā asmadīyena toṣamāṇā toṣamāṇau tuṣyantau asmai yajamānāya oṣadhīḥ vrīhiyavādyāḥ supippalāḥ śobhanaphalopetāḥ kartam kurutam .
śu॒naṃ vā॒hāḥ śu॒naṃ nara̭ḥ śu॒naṃ kṛ̭ṣatu॒ lāṅga̭lam.
śu॒naṃ va̭ra॒trā ba̭dhyantāṃ śu॒namaṣṭrā॒mudi̭ṅgaya ..6..

3.17.9_13

śunam . vāhāḥ . śunam . naraḥ . śunam . kṛṣatu . lāṅgalam .
śunam . varatrāḥ . badhyantām . śunam . aṣṭrām . ut . iṅgaya .. 6 ..

3.17.9_14

vāhāḥ balīvardāḥ śunam sukhaṃ kṛṣantu . naraḥ karṣakāḥ śunam sukhaṃ kṛṣantu . lāṅgalam halaṃ śunaṃ yathā bhavati tathā kṛṣatu. kṛṣa vilekhane. taudādikaḥ. varatrāḥ rajjavaḥ śunam sukhaṃ badhyantām . aṣṭrām pratodaṃ śunam sukhārtham udiṅgaya preraya . atra śunāsīrayormadhye śunaḥ saṃbodhyaḥ.
śunā̭sīre॒ha sma̭ me juṣethām.
yaddi॒vi ca॒krathu॒ḥ paya॒stenemāmupa̭ siñcatam ..7..

3.17.9_15

śunāsīrā . iha . sma . me. juṣethām .
yat . divi . cakrathuḥ . payaḥ . tena . mām . upa . siñcatam .. 7 ..

3.17.9_16

'śunāsīrā śunāsīrau devī iha sma iha khalu asmin kṣetre me madīyaṃ haviḥ "juṣetām sevetām . yat tau devau divi ākāśe payaḥ udakaṃ 'cakratuḥ kṛtavantau tena vṛṣṭijalena imām kṛṣyamāṇāṃ bhūmim upa 'siñcatām ārdrīṃkurutām .
sīte॒ vandā̭mahe tvā॒rvācī̭ subhage bhava.
yathā̭ naḥ su॒manā॒ aso॒ yathā̭ naḥ supa॒lā bhuva̭ḥ ..8..

3.17.9_17

sīte . vandāmahe . tvā . arvācī . su'bhage . bhava .
yathā . naḥ . su'manāḥ . asaḥ . yathā . naḥ . su'phalā . bhuvaḥ ..8..

3.17.9_18

he sīte tvā tvāṃ vandāmahe namaskurmaḥ. he subhage subhāgye sītābhimānidevate tvam arvācī asmadabhimukhī bhava . yathā yena prakāreṇa naḥ asmākaṃ sumanāḥ śobhanamanaskā asaḥ syāḥ. yathā yena prakāreṇa naḥ asmākaṃ suphalā śobhanaphalopetā bhuvaḥ bhaveḥ. tathā arvācī bhaveti saṃbandhaḥ . asterbhavateśca leṭi aḍāgamaḥ . śabluki 'bhūsuvostiṅi' (pā 7,3,88 ) iti guṇapratiṣedhe uvaṅ .
ghṛ॒tena॒ sītā॒ madhṷnā॒ sama̭ktā॒ viśvai̭rde॒vairanṷmatā ma॒rudbhi̭ḥ.
sā na̭ḥ sīte॒ paya̭sā॒bhyāva̭vṛ॒tsvorja̭svatī ghṛ॒tava॒tpinva̭mānā ..9..

3.17.9_19

ghṛtena . sītā . madhunā . sam'aktā . viśvaiḥ . devaiḥ . anu'matā . marut'bhiḥ.
sā . naḥ . sīte. payasā . abhi'āvavṛtsva . ūrjasvatī . ghṛta'vat . pinvamānā .. 9 ..

3.17.9_20

ghṛtena udakena madhunā madhurarasena samaktā samyag aktā siktā . ‘gatiranantaraḥ' (pā 6,2,49 ) iti gateḥ prakṛtisvaratvam . sā sītā viśvairdevaiḥ marudbhiḥ ca anumatā aṅgīkṛtā . he sīte sā tvaṃ payasā udakena naḥ asmān abhyāvavṛtsva abhimukham āvartasva . 'bahulaṃ chandasi' (pā 2,4,76 ) iti vṛteḥ śapaḥ śluḥ. kathaṃbhūtā. ūrjasvatī balopetā ghṛtavat ghṛtayuktam annaṃ pinvamānā siñcantī . pivi secane. vyatyayena ātmanepadam . adupadeśāllasārvadhātuka' (pā 6,1,186) iti anudāttatve dhātusvaraḥ.
iti caturthe'nuvāke dvitīyaṃ sūktam ..

Linked texts (2)

Śaunakasaṃhitā — Sanskrit
Maitrāyaṇīyaśākhā — Sanskrit