Atharvaveda 3.29: sūktaṃ 3.29

Atharvaveda 3.29

Language: Sanskrit

sūktaṃ 3.29

3.29.1

yadrājāno vibhajanta iṣṭāpūrtasya ṣoḍaśaṃ yamasyāmī sabhāsadaḥ .
avistasmātpra muñcati dattaḥ śitipātsvadhā ..1..

3.29.2

sarvān kāmān pūrayatyābhavan prabhavan bhavan .
ākūtipro'virdattaḥ śitipānn nopa dasyati ..2..

3.29.3

yo dadāti śitipādamaviṃ lokena saṃmitam .
sa nākamabhyārohati yatra śulko na kriyate abalena balīyase ..3..

3.29.4

pañcāpūpaṃ śitipādamaviṃ lokena saṃmitam .
pradātopa jīvati pitṝṇāṃ loke'kṣitam ..4..

3.29.5

pañcāpūpaṃ śitipādamaviṃ lokena saṃmitam .
pradātopa jīvati sūryāmāsayorakṣitam ..5..

3.29.6

ireva nopa dasyati samudra iva payo mahat.
devau savāsināviva śitipān nopa dasyati ..6..

3.29.7

ka idaṃ kasmā adātkāmaḥ kāmāyādāt.
kāmo dātā kāmaḥ pratigrahītā kāmaḥ samudramā viveśa .
kāmena tvā prati gṛhṇāmi kāmaitatte ..7..

3.29.8

bhūmiṣṭvā prati gṛhṇātvantarikṣamidaṃ mahat.
māhaṃ prāṇena mātmanā mā prajayā pratigṛhya vi rādhiṣi ..8..

'yad rājānaḥ' iti pañcarcena odanasave karmaṇi paśvavayaveṣu pañcāpūpanidhānaṃ niruptahavirabhimarśanādikaṃ ca kuryāt . tathā ca sūtram - 'agnīn ādhāsyamānaḥ savān vā dāsyan iti prakramya 'yad rājānaḥ' ityavekṣati . padasnātasya pṛthakpādeṣvapūpān nidadhāti . nābhyāṃ pañcamam” (kausū 60,1-64,4) ityādi .
'ka idaṃ kasmai' iti dvābhyāṃ (7,8) duṣṭāduṣṭapratigrahe taddoṣaśāntyarthaṃ pratigrāhyaṃ padārtham abhimantrya gṛhṇīyāt . sūtritaṃ hi- 'ka idaṃ kasmā adāt' (7,8), 'kāmastadagre' (a 19,52), 'yad annam' ( a 6,71 ), 'punarmaitvindriyam' (a 7,67 ) iti pratigṛhṇāti" ( kausū 45,17) iti.
'bhūmiṣṭvā' (8) ityanayā bhūmiṃ pratigṛhṇīyāt .
grahayajñe 'yad rājānaḥ' ityanena budhasya havirājyayorhomam samidādhānam upasthānaṃ ca kuryāt . tad uktaṃ śāntikalpe- 'yad rājānaḥ' iti ‘somasyāṃśo yudhāṃ pate' (a 7,86,3) iti budhāya" (śāka 15) iti .

3.29.8_2

yad rājāno vibhajanta iṣṭāpūrtasya ṣoḍaśaṃ yamasyāmī sabhāsadaḥ .
avistasmāt pra muñcati dattaḥ śitipāt svadhā ..1..

3.29.8_3

yat . rājānaḥ . vi'bhajante . iṣṭāpūrtasya . ṣoḍaśam . yamasya . amī iti . sabhā'sadaḥ .
aviḥ . tasmāt . pra . muñcati . dattaḥ . śita'pāt . svadhā .. 1..

3.29.8_4

yamasya dharmarājasya amī dakṣiṇasyāṃ diśi dyuloke paridṛśyamānāḥ sabhāsadaḥ sabhāyām upaviṣṭā duṣṭanigrahe śiṣṭaparipālane ca niyuktā rājānaḥ rājamānāḥ īśvarā vā devāḥ iṣṭāpūrtasya . iṣṭaṃ śrutivihitaṃ yāgādi karma . pūrtaṃ smṛtivihitaṃ vāpīkūpataṭākādinirmāṇalakṣaṇaṃ karma . tasya ubhayavidhasya karmaṇaḥ ṣoḍaśam ṣoḍaśasaṃkhyāpūrakaṃ yat pāpaṃ vibhajante puṇyarāśervibhaktaṃ kurvanti . ayam arthaḥ-śrutismṛtivihitakarmasu anuṣṭhīyamāneṣu pramādālasyādinā kiyānapi pāpasya ṣoḍaśyā kalayā aṃśaḥ samupajāyata eva tad yamasya sabhyāḥ pariśodhayantīti . ṣoḍaśam iti . ṣoḍaśasaṃkhyāyāḥ pūrakaḥ . 'tasya pūraṇe ḍaṭ' (pā 5,2,48) . 'ṣaṣa utvaṃ datṛdaśadhāsūttarapadādeḥ ṣṭutvaṃ ca' (pāvā 6,3,109) iti utvaṣṭutve . tasmāt rājabhirvibhajya gṛhītāt pāpāt asmin savayajñe dattaḥ aviḥ asmān pramuñcatu. yadvā iṣṭāpūrtasya sādhakaṃ ṣoḍaśam . ṣoḍaśakalo vai puruṣaḥ' (taibrā 1,7,5,5) iti śruteḥ ṣoḍaśakalam ātmānaṃ yamasya sabhāsadaḥ amī rājānaḥ yat vibhajante paśuśarīrād vibhaktaṃ kurvanti aviḥ aviśarīrābhimānī ātmā tasmāt śarīraviyogajanitād duḥkhāt pramuñcatu pramukto bhavatu . śitipāt śvetapāt sa datto'viḥ svadhā . annanāmaitat . yamasaṃbandhibhyaḥ sabhāsadbhyaḥ annaṃ bhavatu . yadvā svadheti pitṝṇāṃ havirdāne . 'svadhākāro hi pitṝṇām' ( taibrā 3,3,6,4 ) iti śruteḥ . haviṣṭvena datto bhavatu.
sarvān kāmān pūrayatyābhavana prabhavana bhavan .
ākūtiprovirdattaḥ śitapānnopa dasyati .. 2..

3.29.8_5

sarvān . kāmān . pūrayati . ā'bhavan . pra'bhavan . bhavan .
ākūti'praḥ . aviḥ . dattaḥ. śiti'pāt . na . upa . dasyati ..2..

3.29.8_6

ābhavan ā samantād bhavan vyāpnuvan prabhavan phaladānāya samartho bhavan bhavan vardhiṣṇuḥ san kriyamāṇoyaṃ yajñaḥ asmadīyān sarvān kāmān putrapaśvādiviṣayān pūrayati saṃpūrṇān karoti . ākūtipraḥ idaṃ me syād idaṃ me syād iti ye saṃkalpāstā ākūtayaḥ . tān pūrayatīti ākūtipraḥ śitipāt śvetapād dattaḥ asmin yajñe prārpitoyam aviḥ nopa dasyati nopakṣīyate . api tu yathābhilāṣaṃ vardhata ityarthaḥ. dasu upakṣaye iti dhātuḥ.
yo dadāti śitipādamaviṃ lokena saṃmitam ..
sa nākamabhyārohati yatra śulko na kriyate abalena balīyase .. 3..

3.29.8_7

yaḥ . dadāti . śiti'pādam . avim . lokena . sam'mitam .
saḥ . nākam . abhi'ārohati . yatra . śulkaḥ . na . kriyate . abalena . balīyase .. 3 ..

3.29.8_8

yo yajamānaḥ śitipādam śvetapādaṃ lokena lokyamānena phalena saṃmitam samyakparicchinnam amoghaphalam . yadvā anena bhūlokena saṃmitam sadṛśam . bhūlokavat sarvaphalapradam ityarthaḥ. īdṛśam aviṃ dadāti prayacchati sa dātā nākam . kam sukham tadviparītam akaṃ duḥkham . na vidyatesmin akam iti nākaḥ svargaḥ. 'nabhrāṇnapāt' (pā 6,3,75 ) ityādinā nañaḥ prakṛtibhāvaḥ . uktaṃ hi -
'duḥkhena yanna saṃbhinnaṃ na ca grastam anantaram .
abhilāṣopanītaṃ ca sukhaṃ svargapadāspadam ..
īdṛśaṃ lokam abhyārohati abhiprāpnoti . taṃ lokaṃ viśinaṣṭi - yatreti . yatra yasmin loke abalena aparyāptabalena puruṣeṇa balīyase balavattarāya . balavacchabdād īyasuni ‘vinmatorluk' (pā 5,3,65 ) iti matorluk . tādṛśāya śulko na kriyate . śulko nāma adhikabalasya rājño nyūnabalena parisaravartinā anyena rājñā deyaḥ karaviśeṣaḥ. sa nāsti yasmin loka ityarthaḥ.

3.29.8_9

pañcāpūpaṃ śitipādamaviṃ lokena saṃmitam .
pradātopa jīvati pitṝṇāṃ lokekṣitam .. 4 ..

3.29.8_10

pañca'apūpam . śiti'pādam . avim . lokena . sam'mitam .
pra'dātā . upa . jīvati . pitṝṇām . loke . akṣitam ..4 ..

3.29.8_11

pañcasaṃkhyākā apūpā yasya paśoścaturṣu pādeṣu nābhyāṃ ca nihitā vartante taṃ pañcāpūpaṃ śitipādam śvetapādaṃ lokena pṛthivyādikena saṃmitam sadṛśam avasthitam aviṃ pradātā prakarṣeṇa dadat pitṝṇām vasvādirūpaṃ prāptānāṃ loke somalokākhye sthāne akṣitam kṣayarahitaṃ phalam upa jīvati upabhuṅkte . saṃmitaṃ pradāteti . tṛnnantatvāt 'na lokāvyaya (pā 2,3,69) iti karmaṇi ṣaṣṭhyā niṣedhe dvitīyaiva bhavati . akṣitam iti . kṣi kṣaye . bhāve niṣṭhā . 'niṣṭhāyāmaṇyadarthe (pā 6,4,60) iti paryudastatvād dīrghābhāvāt 'kṣiyo dīrghāt' (pā 8,2,46 ) iti dīrghopajīvino natvasyāpi abhāvaḥ ..

3.29.8_12

pañcāpūpaṃ śitipādamaviṃ lokena saṃmitam .
pradātopa jīvati sūryāmāsayorakṣitam .. 5 ..

3.29.8_13

pañca'apūpam. śiti'pādam . avim . lokena . sam'mitam .
pra'dātā . upa . jīvati . sūryāmāsayoḥ . akṣitam .. 5 ..

3.29.8_14

pādatrayasya sa evārthaḥ . [sūryāmāsayoḥ] masyate kṣayavṛddhibhyāṃ parimīyata iti māsaḥ candramāḥ . masī pariṇāme ityasmāt karmaṇi ghañ . sūryaśca māsaśca sūryāmāsau . ‘devatādvandve ca' ( pā 6,3,26 ) iti pūrvapadasya ānaṅ . sūryācandramasorloke akṣitam kṣayarahitaṃ phalam upabhuṅkta ityarthaḥ. anayoścaturthīpañcamyorīṣadbhedatvād ekatvābhiprāyeṇa pañcarcenetyuktam .
ireva nopa dasyati samudra iva payo mahat .
devau savāsināviva śitipānnopa dasyati .. 6..

3.29.8_15

irā'iva . na . upa. dasyati . samudraḥ'iva . payaḥ . mahat .
devau . savāsinau'iva . śiti'pāt . na . upa . dasyati ..6..

3.29.8_16

śitipāt śvetapādaḥ savayajñe dattaḥ aviḥ ireva bhūmiriva nopa dasyati nopakṣīyate . samudra iva samudro yathā na kṣīyate evaṃ mahat adhikaṃ payaḥ kṣīram . tadātmanā pariṇato bhavatītyarthaḥ . tathā savāsinau samānaṃ nivasantau aśvinau devāviva nopa dasyati . tau yathā khalu aśvinau devau sarvaphalapradatvena upajīvyete tathā ayam avirapi sarvaphalapradatvena nopakṣīyata ityarthaḥ.
ka idaṃ kasmā adāt kāmaḥ kāmāyādāt .
kāmo dātā kāmaḥ pratigrahītā kāmaḥ samudramā viveśa .
kāmena tvā prati gṛhṇāmi kāmaitat te.. 7..

3.29.8_17

kaḥ . idam . kasmai . adāt . kāmaḥ . kāmāya . adāt .
kāmaḥ . dātā . kāmaḥ . prati'grahītā. kāmaḥ . samudram . ā . viveśa .
kāmena . tvā . prati . gṛhṇāmi . kāma . e॒tat . te ..
-idam īdṛg iti aniruktarūpaḥ prajāpatiḥ kaśabdenocyate . arthasāmānyāt kiṃśabdopi tasyaiva vācakaḥ. kaśabdābhidheyaḥ prajāpatiḥ kasmai prajāpataye idam dakṣiṇātvena deyaṃ dravyam adāt dattavān . dātā ca pratigrahītā ca prajāpatireva . evam anusaṃdhānasya pratigrahadoṣo na jāyata ityarthaḥ. tathā ca taittirīyakam - ‘ka idaṃ kasmā adād ityāha . prajāpatirvai kaḥ sa prajāpataye dadāti' (taibrā 2,2,5,5) iti . tathā kāmaḥ phalaviṣayobhilāṣaḥ. āmuṣmikaphalābhilāṣī dātā. aihikaphalābhilāṣī pratigrahītā. ataḥ ubhāvapi kāmātmānau . tathā ca kāma eva kāmāya adāt dattavān nāhaṃ pratigṛhṇāmīti ātmānaṃ vyāvṛtya pratigrahe kṛte taddoṣo na saṃspṛśatītyarthaḥ . tathā ca taittirīyakam – 'ya evaṃ vidvān vyāvṛtya dakṣiṇāṃ pratigṛhṇāti. nainaṃ dakṣiṇā vlīnāti' ( taibrā 2,2,5,1) iti . uktam artham upapādayati - kāmo dātā kāmaḥ pratigrahītā iti . vyākhyātaprāyam etat . ukto devatārūpaḥ kāmaḥ samudram samudravanniravadhikaṃ rūpam ā viveśa prāptavān . 'samudra iva hi kāmaḥ neva hi kāmasyāntosti' (taibrā 2,2,5,6 ) iti hi taittirīyakam . tādṛśena kāmena he dakṣiṇādravya tvā tvāṃ pratigṛhṇāmi. nātmanetyarthaḥ. he kāma etat pratigṛhītaṃ dravyaṃ te tubhyaṃ tvadarthameva .

3.29.8_18

bhūmiṣṭvā prati gṛhṇātvantarikṣamidaṃ mahat .
māhaṃ prāṇena mātmanā mā prajayā pratigṛhya vi rādhiṣi .. 8 ..

3.29.8_19

bhūmiḥ . tvā . prati . gṛhṇātu . antarikṣam . idam . mahat .
mā . aham . prāṇena . mā . ātmanā . mā . pra'jayā . prati'gṛhya . vi . rādhiṣi ..8..

3.29.8_20

he deyadravya tvā tvāṃ bhūmiḥ bhūdevatā prati gṛhṇātu . tathā mahat adhikaṃ vistīrṇam idam antarikṣaṃ ca tvā tvāṃ prati gṛhṇātu . ataḥ ahaṃ pratigṛhya pratigrahaṃ kṛtvā tajjanitadoṣāt prāṇena mukhanāsikābhyāṃ saṃcaratā jīvāvasthitiliṅgena mā vi rādhiṣi virāddho varjito mā bhūvam . tathā ātmanā jīvena tadviśiṣṭaśarīreṇa vā mā vi rādhiṣi . tathā prajayā putrapautrādilakṣaṇayā mā vi rādhiṣi . māṅi luṅi uttamaikavacane rūpam.
iti ṣaṣṭhe'nuvāke caturthaṃ sūktam .

Linked texts (2)

Śaunakasaṃhitā — Sanskrit
Vaiyākaraṇasiddhāntakaumudī (another edition) — Sanskrit