Atharvaveda 4.30: sūktaṃ 4.30
Atharvaveda 4.30
- Language
- Sanskrit
sūktaṃ 4.30
4.30.1
ahaṃ rudrebhirvasubhiścarāmyahamādityairuta viśvadevaiḥ .
ahaṃ mitrāvaruṇobhā bibharmyahamindrāgnī ahamaśvinobhā ..1..
4.30.2
ahaṃ rāṣṭrī saṃgamanī vasūnāṃ cikituṣī prathamā yajñiyānām .
tāṃ mā devā vyadadhuḥ purutrā bhūristhātrāṃ bhūryāveśayantaḥ ..2..
4.30.3
ahameva svayamidaṃ vadāmi juṣṭaṃ devānāmuta mānuṣāṇām .
yaṃ kāmaye tantamugraṃ kṛṇomi taṃ brahmāṇaṃ tamṛṣiṃ taṃ sumedhām ..3..
4.30.4
mayā so'nnamatti yo vipaśyati yaḥ prāṇati ya īṃ śṛṇotyuktam .
amantavo māṃ ta upa kṣiyanti śrudhi śruta śruddheyaṃ te vadāmi ..4..
4.30.5
ahaṃ rudrāya dhanurā tanomi brahmadviṣe śarave hantavā u .
ahaṃ janāya samadaṃ kṛṇomi ahaṃ dyāvāpṛthivī ā viveśa ..5..
4.30.6
ahaṃ somamāhanasaṃ bibharmyahaṃ tvaṣṭāramuta pūṣaṇaṃ bhagam .
ahaṃ dadhāmi draviṇā haviṣmate suprāvyā yajamānāya sunvate ..6..
4.30.7
ahaṃ suve pitaramasya mūrdhan mama yonirapsvantaḥ samudre .
tato vi tiṣṭhe bhuvanāni viśvotāmūṃ dyāṃ varṣmaṇopa spṛśāmi ..7..
4.30.8
ahameva vātaiva pra vāmyārabhamāṇā bhuvanāni viśvā .
paro divā para enā pṛthivyaitāvatī mahimnā saṃ babhūva ..8..
4.30.8_1
'ahaṃ rudrebhiḥ' iti sūktena jātakarmaṇi śaṅkhapuṣpikāgandhapuṣpike piṣṭvā abhi- mantrya hiraṇyaśakalena prāśayet .
tathā tatraiva karmaṇi anena sūktena śaṅkhanābhiṃ pippalīṃ ca piṣṭvā abhimantrya hiraṇyaśakalena prāśayet .
tathā medhājananārthaṃ prathamaṃ vāgvyavahāraṃ kurvataḥ śiśormāturutsaṅge vihitasya anena sūktena ājyaṃ hutvā tāluni saṃpātān ānayet .
tathā dadhimadhunī ekatra kṛtvā anena saṃpātya abhimantrya śiśuṃ prāśayet .
4.30.8_2
tathā upanayanakarmaṇi daṇḍapradānānantaram etat sūktaṃ māṇavakaṃ vācayet .
tathā āyuṣkāmopi śaṅkhapuṣpagandhapuṣpaprāśanādīnyuktāni pañca karmāṇi kuryāt . tathā ca kauśikaṃ sūtram - " "ahaṃ rudrebhiḥ' iti śuklapuṣpaharitapuṣpe kiṃstyanābhipippalyau jātarūpaśakalena prāk stanagrahāt prāśayati . prathamapravadasya māturupasthe tāluni saṃpātān ānayati . dadhimadhvāśayati . upanītaṃ vācayati vārṣaśatikaṃ karma” ( kausū 10,16-19 ) iti .
tathā upanayane anena sūktena ājyahomaṃ kuryāt . sūtritaṃ hi upanayanam prakramya - 'medhājananāyuṣyairjuhuyāta' (kausū 57, 31) iti.
tathā adhyāyotsarjanakarmaṇi anena sūktena ājyaṃ hutvā raseṣu saṃpātān ānayet . tathā ca kauśikaḥ utsarjanam prakramya - 'viśve devāḥ' (1,30), 'ahaṃ rudrebhiḥ', 'siṃhe vyāghre' ( a 6,38 ), 'yaśo haviḥ' (a 6,39) ityādi ( kausū 139,15 ) .
4.30.8_3
a॒haṃ ru॒drebhi॒rvasṷbhiścarāmya॒hamā̭di॒tyairu॒ta vi॒śvadḙvaiḥ.
a॒haṃ mi॒trāvarṷno॒bhā bi̭bharmya॒hami̭ndrā॒gnī a॒hama॒śvino॒bhā ..1..
4.30.8_4
a॒ham . ru॒drebhi̭ḥ . vasṷ'bhiḥ . carāmi॒ . a॒ham . ā॒di॒tyaiḥ . u॒ta . vi॒śva'dḙvaiḥ .
a॒ham . mi॒trāvarṷṇā . u॒bhā . bi॒bha॒rmi॒ . a॒ham . i॒ndrā॒gnī iti̭ . a॒ham . a॒śvinā̭ . u॒bhā .. 1 ..
4.30.8_5
sarvajagatkalpanāspadaṃ saccitsukhātmakaṃ paraṃ brahma svātmatvena viduṣī ambhṛṇā- khyasya maharṣerduhitā vāṅnāmnī brahmavādinī svātmānaṃ sarvātmabhāvena tuṣṭāva . tad uktaṃ dāśatayyanukramaṇikāyām - "aham' aṣṭau . vāg āmbhṛṇī tuṣṭāvātmānam” (ṛa 2,10,125) iti . viśuddhasattvapariṇāmarūpasya antaḥkaraṇasya vṛttiviśeṣaḥ abhimānātmakohaṃkāraḥ . tadupalakṣitānavacchinnātmikā ahaṃ rudrebhiḥ rudraiḥ ekādaśabhiḥ aṣṭabhirvasubhiḥ . itthaṃbhāve tṛtīyā . tattaddevātmanā carāmi . evam aham ādityaiḥ ityādāvapi yojyam . ādityā dvādaśasaṃkhyākā dhātrādayaḥ vasurudrādityavyatiriktā gaṇaśo vartamānāḥ viśvadevākhyāḥ ekasyaiva hi brahmaṇaḥ tattadupādhyavacchedena vasvādidevatārūpeṇa bhedāvabhāsāt . vastutastu aikyameveti tadanusaṃdhānā brahmavādinī evaṃ brūte . tathā mitrāvaruṇā . 'supāṃ suluk" (pā 7,1,39) iti dvitīyāyā ākāraḥ . mitrāvaruṇau devau ubhā ubhau ahameva parabrahmātmikā bibharmi dhārayāmi . indrāgnī api ahameva dhārayāmi . ubhā ubhau aśvinau api ahameva dhārayāmi . matsvarūpe advitīye brahmaṇi sarvaṃ jagat śuktau rajatamiva adhyastaṃ sat dṛśyate . māyā ca jagadākāreṇa vivartate . tadādhāratvena asaṅgasyāpi brahmaṇaḥ uktasya sarvasyopapattiḥ .
a॒haṃ rāṣṭrī̭ sa॒ṃgama̭nī॒ vasṷ̄nāṃ ciki॒tuṣī̭ pratha॒mā ya॒jñiyā̭nām.
tāṃ mā̭ de॒vā vya̭dadhuḥ puru॒trā bhūri̭sthātrā॒ṃ bhūryā̭ve॒śaya̭ntaḥ ..2..
4.30.8_6
a॒ham . rāṣṭrī̭ . sa॒ma॒'gama̭nī . vasṷ̄nām . ci̭ki॒tuṣī̭ . pratha॒mā . ya॒jñiyā̭nām .
tām . mā . de॒vāḥ . vi . a॒da॒dhuḥ . pu॒ru॒trā . bhūri̭'sthātrām . bhūri̭ . ā॒'ve॒śaya̭ntaḥ ..2..
4.30.8_7
advitīyabrahmātmikā ahaṃ rāṣṭrī . īśvaranāmaitat . kṛtsnasya dṛśyaprapañcasya rājñī niyantrī . ata eva vasūnām dhanānāṃ saṃgamanī saṃgamayitrī upāsakānāṃ phalasya prāpayitrī . cikituṣī yat sākṣātkartavyaṃ paraṃ brahma tat jñātavatī svātmatayā sākṣātkṛtavatī . kita jñāne ityasmāt liṭaḥ kvasuḥ . tadantāt 'ugitaśca' (pā 4, 1, 6) iti ṅīp . ata eva yajñiyānām yajñārhāṇāṃ devānāṃ prathamā mukhyā . 'yajñartvigbhyāṃ ghakhañau' ( pā 5, 1, 71 ) iti arhārthe ghapratyayaḥ . tām tādṛśīṃ mā māṃ bhūristhātrām bahubhāvena prapañcātmanā kṛtāvasthānāṃ bhūri bahulaṃ phalam āveśayantaḥ upāsakān prāpayanto devāḥ purutrā bahuṣu sthāneṣu vyadadhuḥ vidadhati kurvanti . 'devamanuṣyapuruṣapurumartyebhyaḥ" (5,4,56) iti saptamyarthe trāpratyayaḥ . uktaprakāreṇa vaiśvarūpyeṇa avasthānād yadyat kurvanti devāstat sarvaṃ māmeva kurvantītyarthaḥ .
a॒hame॒va sva॒yami॒daṃ va̭dāmi॒ juṣṭa̭ṃ de॒vānā̭mu॒ta mānṷṣāṇām.
yaṃ kā॒maye॒ tanta̭mu॒graṃ kṛ̭ṇomi॒ taṃ bra॒hmāṇa॒ṃ tamṛṣi॒ṃ taṃ sṷme॒dhām ..3..
4.30.8_8
a॒ham . e॒va . sva॒yam . i॒dam . va॒dāmi॒ . juṣṭa̭m . de॒vānā̭m . u॒ta . mānṷṣāṇām .
yam . kā॒mayḙ . tam'ta̭m . u॒gram . kṛ॒ṇo॒mi॒ . tam . bra॒hmāṇa̭m . tam . ṛṣi̭m . tam . su॒me॒dhām ..
4.30.8_9
ahaṃ svayameva ātmanaiva . evakāraḥ nānyosti mamopadeṣṭeti avadhāraṇārthaḥ . idam aparokṣyeṇa anubhūyamānaṃ brahmātmakaṃ vastu vadāmi lokahitārtham upadiśāmi . tad viśeṣyate – devānām indrādīnāṃ juṣṭam priyam uta mānuṣāṇām manuṣyāṇāmapi priyaṃ parānandarūpatvāt . ‘etasyaivānandasya anyāni bhūtāni mātrām upajīvanti' (bṛā 4,3,32) iti śruteḥ . yadvā devamanuṣyādibhiḥ sevitam idaṃ vakṣyamāṇaṃ madīyaṃ māhātmyam ahameva svayaṃ vadāmi . prakaṭayāmītyarthaḥ . kiṃ punastad ityāha - yam iti . yaṃ kāmaye . taṃtam iti pratinirdeśyasya vīpsitatvād atrāpi vīpsā draṣṭavyā . yaṃyaṃ puruṣaṃ rakṣitum ahaṃ vāñchāmi taṃtaṃ kṛtsnaṃ puruṣam ugraṃ kṛṇomi . sarvebhyodhikaṃ duṣpradharṣaṃ karomi . yadvā ugraḥ īśvaraḥ . jagannirmāṇasamartham īśvaraṃ karomi . tam eva brahmāṇam sraṣṭāraṃ karomi . tathā tam ṛṣim atīndriyārthadarśinaṃ karomi . tam eva sumedhām śobhanaprajñaṃ ca karomi . evaṃ sarvajaganniyantṛbrahmātmakatvaṃ svātmani āviṣkṛtam .
mayā॒ so 'nna̭matti॒ yo vi॒paśya̭ti॒ yaḥ prā॒ṇati॒ ya ī̭mśṛ॒ṇotyu॒ktam.
a̭ma॒ntavo॒ māṃ ta upa̭ kṣiyanti śru॒dhi śrṷta śru॒ddheya̭ṃ te vadāmi ..4..
4.30.8_10
mayā̭. saḥ. anna̭m. a॒tti॒ . yaḥ . vi॒'paśya̭ti . yaḥ . prā॒ṇati̭ . yaḥ . ī॒m . śṛ॒ṇoti̭ . u॒ktam .
a॒ma॒ntava̭ḥ . mām . te . upa̭ . kṣi॒yanti॒ . śru॒dhi . śruta॒ . śru॒t'dheya̭m . te॒ . va॒dā॒mi॒ .. 4 ..
4.30.8_11
yo bhoktṛjanaḥ annam atti sa bhoktṛśaktirūpayā mayā eva annam atti . yaśca jano vipaśyati vividhaṃ jagat cakṣuṣā sākṣātkaroti . yaśca prāṇiti śvāsocchvā- sādivyāpāraṃ karoti . ana prāṇane . adāditvāt śapo luk . 'rudādibhyaḥ sārva- dhātuke' ( pā 7,2,76 ) iti iḍāgamaḥ . 'anite:' ( pā 8,4,19) iti ṇatvam . īm idam uktam svarūpaṃ yaśca puruṣaḥ śṛṇoti śrotrendriyeṇa gṛhṇāti te sarvepi tatta- cchakttyātmanā avasthitayā mayaiva tattadvyāpāraṃ kurvantītyarthaḥ . śṛṇotīti . śru śravaṇe . 'śruvaḥ śṛ ca' ( pā 3,1,74 ) iti śnupratyayaḥ dhātoḥ śṛbhāvaśca. ye īdṛśīm antaryāmirūpeṇa sthitāṃ māṃ na jānanti te mām amantavaḥ amanyamānāḥ ajānānāḥ madviṣayajñānarahitāḥ upa kṣiyanti upakṣīṇāḥ saṃsāreṇa nihīnā bhavanti . amantava iti . manerauṇādikastupratyayaḥ . nañsamāsena (?) antodāttatvam . yadvā bhāve tupratyayaḥ . tato bahuvrīhau 'nañsubhyām' (pā 6,2,172 ) iti uttarapadāntodāttatvam . he śruta viśruta he sakhe śrudhi mayā uktaṃ śṛṇu . chāndaso vikaraṇasya luk . 'śruśṛṇupṝkṛvṛbhyaḥ” ( pā 6,4,102 ) iti herdhibhāvaḥ . ahaṃ te tubhyaṃ śraddheyam śraddhātavyam . śraddhā bhaktiḥ . tayā prāpyaṃ paratattvasvarūpaṃ vadāmi upadiśāmi . śraddheyam iti . 'aco yat' ( pā 3,1,97 ) iti dhāño yatpratyayaḥ . ' īdyati' ( pā 6,4,65 ) iti īkāraḥ .
a॒haṃ ru॒drāya॒ dhanu॒rā ta̭nomi brahma॒dviṣe॒ śara̭ve॒ hanta॒vā ṷ.
a॒haṃ janā̭ya sa॒mada̭ṃ kṛṇomi a॒hamdyāvā̭pṛthi॒vī ā vi̭veśa ..5..
4.30.8_12
a॒ham . ru॒drāya̭ . dhanṷḥ . ā . ta॒nomi॒ . bra॒hma॒'dviṣḙ . śara̭ve . hanta॒vai . ū॒ṃ iti̭ .
a॒ham . janā̭ya . sa॒'mada̭m . kṛ॒ṇo॒mi॒ . a॒ham . dyāvā̭pṛthi॒vī iti̭ . ā . vi॒ve॒śa॒ .. 5 ..
4.30.8_13
purā tripuravijayasamaye rudrāya . ṣaṣṭhyarthe caturthī . rudrasya mahādevasya dhanuḥ aham ā tanomi ātatajyaṃ karomi . kimartham . brahmadviṣe brāhmaṇānāṃ dveṣṭre śarave . śṝ hiṃsāyām 'śṝsvṛsnihitrapyasi' ( pāu 1,10 ) ityādinā upratyayaḥ . hiṃsakāya . ubhayatra 'kriyāgrahaṇaṃ kartavyam' ( pāvā 1,4,32 ) iti karmaṇaḥ saṃpradānatvāt caturthī . brahmadviṣaṃ śaruṃ 'tripuranivāsinam asuragaṇaṃ hantavai hantuṃ hiṃsitum . hanteḥ 'tumarthe sesen” ( pā 3,4,9 ) iti tavaipratyayaḥ . 'antaśca tavai yugapat' ( pā 6,1,200 ) iti ādyantayoryugapad udāttatvam . uśabdaḥ pūraṇaḥ . ahameva janāya stotṛjanārthaṃ samadam . samānaṃ mādyantyasminniti samat saṃgrāmaḥ . taṃ kṛṇomi karomi . tathā dyāvāpṛthivī dyāvāpṛthivyau aham ā viveśa antaryāmitvena praviṣṭavatī .
a॒haṃ soma̭māha॒nasa̭ṃ bibharmya॒haṃ tvaṣṭā̭ramu॒ta pū॒ṣaṇa॒ṃ bhaga̭m.
a॒haṃ da̭dhāmi॒ dravi̭ṇā ha॒viṣma̭te suprā॒vyā̭3 yaja̭mānāya sunva॒te ..6..
4.30.8_14
a॒ham . soma̭m . ā॒ha॒nasa̭m . bi॒bharmi॒ . a॒ham . tvaṣṭā̭ram . u॒ta . pū॒ṣaṇa̭m . bhaga̭m .
a॒ham . da॒dhāmi॒ . dravi̭ṇā . ha॒viṣma̭te . supra॒'a॒vyā̭ḥ . yaja̭mānāya . sunva॒te .. 6 ..
4.30.8_15
āhanasam āhantavyam abhiṣotavyaṃ somam yadvā śatrūṇām āhantāraṃ divi vartamānaṃ devatātmānaṃ somam aham eva bibharmi dhārayāmi poṣayāmi vā . tathā tvaṣṭāram uta api ca pūṣaṇaṃ bhagaṃ ca etatsaṃjñān devān ahameva bibharmi . tathā haviṣmate havirbhiryuktāya suprāvye śobhanahavirbhirdevānāṃ prāvitre tarpayitre . avatestarpaṇārthāt 'avitṛstṛtantribhya ī: ' ( pāu 3, 158 ) iti īkārapratyayaḥ . caturthyaikavacane yaṇi 'udāttasvaritayoryaṇaḥ svaritonudāttasya' (pā 8,2,4 ) iti anudāttasya supaḥ svaritatvam . sunvate somābhiṣavaṃ kurvate . 'śaturanumaḥ' ( pā 6,1,173 ) iti vibhaktyudāttatvam . īdṛśāya yajamānāya draviṇam dhanaṃ yāgaphalarūpam ahameva dadhāmi prayacchāmi . 'phalam ata upapatteḥ' ( brasū 3,2,39) iti nyāyena parabrahmaṇaḥ phaladātṛtvasya nirṇītatvāt .
a॒haṃ sṷve pi॒tara̭masya mū॒rdhanmama॒ yoni̭ra॒psva̭1ntaḥ sa̭mu॒dre.
tato॒ vi ti̭ṣṭhe॒ bhuva̭nāni॒ viśvo॒tāmūṃ dyāṃ va॒rṣmaṇopa̭ spṛśāmi ..7..
4.30.8_16
a॒ham . su॒ve॒ . pi॒tara̭m . a॒sya॒ . mū॒rdhan . mama̭ . yoni̭ḥ . a॒psu . a॒ntaḥ . sa॒mu॒dre .
tata̭ḥ. vi. ti॒ṣṭhe. bhuva̭nāni. viśvā̭ . u॒ta . a॒mūm . dyām . va॒rṣmaṇā̭ . upa̭ . spṛ॒śā॒mi॒ .. 7 ..
4.30.8_17
asya dṛśyamānasya prapañcasya mūrdhan mūrdhani uparibhāge satyaloke pitaram prapañcasya janakaṃ vidhātāram ahaṃ suve janayāmi . ṣūṅ prāṇigarbhavimocane . adāditvāt śapo luk . sraṣṭṛsahitasya jagataḥ kāraṇabhūtāyā mama yoniḥ kāraṇaṃ samudre . samud dravanti asmād bhūtajātānīti samudraḥ paramātmā . 'samudra evāsya bandhuḥ samudro yoniḥ' (māśa 10,6,4,1) iti vājasaneyakaśrutyā samudraśabdavācyatvaṃ paramātmano darśitam . tasmin paramātmani apsu vyāpanaśīlāsu dhīvṛttiṣu antaḥ madhye yad brahmacaitanyaṃ tat mama kāraṇam ityarthaḥ . yadvā samudre jaladhau apsu udakeṣu antaḥ madhye vāḍavavaidyutarūpeṇa yat tejo vartate tadeva mādhyamikavāgrūpāyā mama yoniḥ kāraṇam . tataḥ tejaḥkāraṇakatvāddhetoḥ viśvā viśvāni sarvāṇi bhuvanāni bhūtajātāni vi caṣṭe prakāśayāmi . uta api ca amūṃ dyām viprakṛṣṭāṃ divam . upalakṣaṇam etat . etadupalakṣitaṃ kṛtsnaṃ brahmaṇi adhyastaṃ vikārajātaṃ varṣmaṇā dehena kāraṇabhūtamāyātmakena upa spṛśāmi . yadvā asya bhūlokasya mūrdhan mūrdhani upari pitaram ākāśam . 'dyauḥ pitā pṛthivī mātā' ( taibrā 3, 7,5,5 ) iti śruteḥ . suve prerayāmi . tathā samudre antarikṣe apsu abvikāreṣu devaśarīreṣu mama kāraṇabhūtaṃ brahma vyāpya vartata ityarthaḥ . śeṣaṃ pūrvavat .
a॒hame॒va vātai̭va॒ pra vā̭myā॒rabha̭māṇā॒ bhuva̭nāni॒ viśvā̭.
pa॒ro di॒vā pa॒ra e॒nā pṛ̭thi॒vyaitāva̭tī mahi॒mnā saṃ ba̭bhūva ..8..
4.30.8_18
a॒ham . e॒va . vāta̭:'iva . pra . vā॒mi॒ . ā॒'rabha̭māṇā . bhuva̭nāni . viśvā̭ .
pa॒raḥ . di॒vā . pa॒raḥ . e॒nā . pṛthi॒vyā . e॒tāva̭tī . ma॒hi॒mnā . sam . ba॒bhū॒va .. 8 ..
4.30.8_19
viśvā viśvāni sarvāṇi bhuvanāni bhūtajātāni kāryāṇi ārabhamāṇā kāryarūpeṇa utpādayantī ahameva ananyasahāyā pra vāmi pravarte . vā gatigandhanayoḥ . adāditvāt śapo luk . tatra dṛṣṭāntaḥ - vāta iva . yathā vāyuḥ pareṇa apreritaḥ svecchayaiva pravāti tadvad ityarthaḥ . uktaṃ sārvātmyaṃ nigamayati uttarārdhena – paro divā . paras iti sakārāntaṃ parastāt ityarthe vartate . yathā adha iti adhastādarthe . tadyoge ca tṛtīyā sarvatra dṛśyate . divā ākāśasya parastāt enā pṛthivyā . 'dvitīyāṭaussvenaḥ' ( pā 2,4,34 ) iti idama enādeśaḥ . 'supāṃ suluk' ( pā 7,1,39 ) iti tṛtīyāyā āc ādeśaḥ . asyāḥ pṛthivyāḥ paraḥ parastāt . dyāvāpṛthivyorupādānam upalakṣaṇam . etadupalakṣitāt sarvasmād vikārajātāt parastād vartamānā asaṅgodāsīnakūṭasthabrahmacaitanyarūpā ahaṃ mahimnā māhātmyena etāvatī saṃ babhūva . etatparimāṇā udīritasakalajagadātmanā saṃbhūtāsmi . etacchabdāt 'yattadetebhyaḥ " ( pā 5,2,39) iti vatup . 'ā sarvanāmnaḥ ' ( pā 6, 3,91 ) iti ātvam .