Atharvaveda 7.27: sūktaṃ 7.027
Atharvaveda 7.27
- Language
- Sanskrit
sūktaṃ 7.027
7.27.1
viṣṇornu kaṃ prā vocaṃ vīryāṇi yaḥ pārthivāni vimame rajāṃsi .
yo askabhāyaduttaraṃ sadhasthaṃ vicakramāṇastredhorugāyaḥ ..1..
7.27.2
pra tadviṣṇu stavate vīryāṇi mṛgo na bhīmaḥ kucaro giriṣṭhāḥ .
parāvata ā jagamyātparasyāḥ ..2..
7.27.3
yasyoruṣu triṣu vikramaṇeṣvadhikṣiyanti bhuvanāni viśvā .
uru viṣṇo vi kramasvoru kṣayāya naskṛdhi .
ghṛtaṃ ghṛtayone piba prapra yajñapatiṃ tira ..3..
7.27.4
idaṃ viṣṇurvi cakrame tredhā ni dadhe padā .
samūḍhamasya paṃsure ..4..
7.27.5
trīṇi padā vi cakrame viṣṇurgopā adābhyaḥ .
ito dharmāṇi dhārayan ..5..
7.27.6
viṣṇoḥ karmāṇi paśyata yato vratāni paspaśe .
indrasya yujyaḥ sakhā ..6..
7.27.7
tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ sadā paśyanti sūrayaḥ .
divīva cakṣurātatam ..7..
7.27.8
divo viṣṇa uta vā pṛthivyā maho viṣṇa urorantarikṣāt.
hastau pṛṇasva bahubhirvasavyairāprayaccha dakṣiṇādota savyāt..8..
7.27.8_1
sarvasaṃpatkāmo 'viṣṇornu kam' (a 7,27), ityaṣṭarcena viṣṇuṃ yajeta upatiṣṭheta vā.
tad uktaṃ kauśikena-'yanna indraḥ' ( a 7,25), 'yayorojasā', 'viṣṇornu kam' (kausū 59,19) iti.
tathā 'vaiṣṇavīm annakāmasyānnakṣaye ca' (śāṃka 17,3) iti vihitāyāṃ vaiṣṇavyākhyāyāṃ mahāśāntau 'viṣṇornu kam' iti āvapet . tad uktaṃ śāntikalpe- 'viṣṇornu kam' iti vaiṣṇavyām” ( śāṃka 18,5) iti ..
ātithyeṣṭau 'viṣṇornu kam' iti vaiṣṇavaṃ havirabhimṛśet . tad uktaṃ vaitāne - "ātithyāyāṃ havirabhimṛśati 'yajñena yajñam' ( a 7,5 ) iti . vaiṣṇavaṃ 'viṣṇornu kam' iti" (vaitāśrau 3,13,14 ) iti.
tathā somayāge aupavasathyāhani havirdhānayoḥ upastabhyamānam upastambhanakāṣṭham anayā anumantrayeta . “'viṣṇornu kam' ityupastambhanam upastabhyamānam” (vaitāśrau 5,12) iti vaitānasūtrāt.
somayāge 'yasyoruṣu' (a 7,27,3) iti somakrayaṇārthaṃ niṣkrāmet . “ 'yasyoruṣu' iti niṣkramya' ( vaitāśrau 13,5) iti vaitānasūtrāt ..
paśuyāgāt prāk kriyamāṇāyām iṣṭau 'uru viṣṇo' (a 7,27,3) ityanayā vaiṣṇavaṃ pūrṇahomaṃ brahmā anumantrayeta . “atha paśuḥ . vaiṣṇavaṃ pūrṇahomam 'uru viṣṇo' iti" (vaitāśrau 10,1) iti hi vaitānam .
tathā adbhutaśāntau 'uru viṣṇo' ityanayā viṣṇuṃ yajeta . uktaṃ śāntikalpe --uru viṣṇo vikramasva iti viṣṇoḥ ( śāṃka 14,2 ) iti .
darśapūrṇamāsayoḥ praṇītāpraṇayanaprabhṛti haviṣkṛdudvādanād arvāk abhivadanaprāyaścittārtham ‘idaṃ viṣṇuḥ' iti japet . 'praṇītāsu praṇīyamānāsu vācaṃ yacchatyā havikṛta udvādanāt . yadi vaded vaiṣṇavīṃ japet' ( vaitāśrau 2,2,3 ) iti hi vaitānaṃ sūtram .
somayāge uttaravedyagnipraṇayanānantaraṃ dakṣiṇahavirdhānasya vartmahomam ‘idaṃ viṣṇuḥ' iti brahmā anumantrayeta.
tasminneva karmaṇi uttarahavirdhānasya vartmahomaṃ 'trīṇi padā' iti anumantrayeta . tad uktaṃ vaitāne - “dakṣiṇahavirdhānasya vartmābhihomam 'idaṃ viṣṇuḥ' (a 7,27,4) iti . uttarasya 'trīṇi padā' (a 7,27,5) iti" (vaitāśrau 15,10 ) iti .
tṛtīyasavane somayāgānantaram 'idaṃ viṣṇuḥ' ( a 7,27,4 ) iti camasān apsu prakṣipet . 'apsu somacamasān vaiṣṇavyarcā ninayati’ (vaitāśrau 23,14 ) iti vaitāne sūtritam .
tathā 'tvāṣṭrīṃ vastrakṣaye' (śāṃka 17,5) iti vihitāyāṃ tvāṣṭryākhyāyāṃ mahāśāntau 'idaṃ viṣṇuḥ' ityanayā trivṛnmaṇibandhanaṃ kuryāt . tad uktaṃ śāntikalpe- 'agniḥ sūryaḥ' ( a 5,28,2 ), 'idaṃ viṣṇuḥ' iti trivṛtaṃ tvāṣṭryām (śāṃka 19,7).
paśutantre avaṭe sthāpitaṃ yūpaṃ 'viṣṇoḥ karmāṇi' iti dvābhyām (a 7,27,6;7) ṛgbhyāṃ brahmā anumantrayeta . 'dhartā dhriyasva' (a 12,3,35) iti pādenāvaṭe nidhīyamānam. 'viṣṇoḥ karmāṇi' iti dvābhyām ucchritam ( vaitāśrau 10,9,10 ) iti vaitānaṃ sūtram ..
tathā agnicayane kūrmābhyañjanānantaram' ulūkhalamusalaṃ ca 'viṣṇoḥ karmāṇi' iti brahmā anumantrayeta . 'viṣṇoḥ karmāṇi' ityulūkhalamusalaṃ nidhīyamānam' (vaitāśrau 29,2) iti vaitāne sūtritatvāt .
7.27.8_2
viṣṇo॒rnu ka॒ṃ prā vo̭caṃ vī॒ryā̭ṇi॒ yaḥ pārthi̭vāni vima॒me rajā̭ṃsi.
yo aska̭bhāya॒dutta̭raṃ sa॒dhastha̭ṃ vicakramā॒ṇastre॒dhorṷgā॒yaḥ ..1..
viṣṇoḥ. 'nu . kam . pra . vocam . vīryāṇi . yaḥ . pārthivāni . vi'mame . rajāṃsi .
yaḥ. askabhāyat . ut'taram . sadha'stham . vi'cakramāṇaḥ . tredhā . uru'gāyaḥ .. 1..
7.27.8_3
viṣṇoḥ vyāpanaśīlasya devasya vīryāṇi vīrakarmāṇi nu kṣipraṃ prā vocam prakarṣeṇa bravīmi . chāndaso luṅ . kam iti pūraṇaḥ . viṣṇurviśeṣyate -yo devaḥ pārthivāni pṛthivīmayāni rajāṃsi lokān vimame nirmame . 'tisro bhūmīrdhārayan trīruta dyūn' (ṛ 2,27,8 ) iti mantravarṇe ekaikasya lokasya tritvasaṃkhyā śrūyate . yadvā 'trayo vā ime trivṛto lokāḥ' (aibrā 2,17) iti ekaikasya trivṛtkaraṇaśravaṇāt pārthivānītyatra pṛthivīśabdena pṛthivyantarikṣadyulokā ucyante . 'dvitīyasyāṃ pṛthivyāṃ tṛtīyasyāṃ pṛthivyām' (tu. tai 1,2,12,1) iti hi taittirīyaśrutiḥ . pṛthivīṣu bhavāni . pṛthivīśabdād bhavārthe añpratyayaḥ . rajāṃsi jyotīṃṣi agnividyutsūryātmakāni vimame nirmitavān . kiṃ ca yo viṣṇuḥ uttaram udgatataraṃ sadhasthaṃ sthānam . saha tiṣṭhantyasmin devā iti sadhastham svargam . 'sadha mādasthayośchandasi' (pā 6,3,96 ) iti sahasya sadhādeśaḥ . askabhāyat astabhnāt adhārayat . 'stanbhustunbhu' (pā 3,1,82) ityādinā skabheḥ śnāpratyaye 'śāyac chandasi sarvatra' (pāvā 3,1,84 ) iti śāyajādeśaḥ. kiṃ kurvan . tredhā tridhā pṛthivyām antarikṣe divi ca vicakramāṇaḥ pādaprakṣepaṃ kurvan urugāyaḥ urubhirmahātmabhirgīyamānaḥ stūyamānaḥ urugamano vā . tasya viṣṇorvīryāṇi prabravīmīti saṃbandhaḥ.
pra tadviṣṇṷ stavate vī॒ryā̭ṇi mṛ॒go na bhī॒maḥ kṷca॒ro gi̭ri॒ṣṭhāḥ.
pa̭rā॒vata॒ ā ja̭gamyā॒tpara̭syāḥ ..2..
pra . tat . viṣṇuḥ ! stavate . vīryāṇi . mṛgaḥ . na . bhīmaḥ . kucaraḥ. giri'sthāḥ .
parā'vataḥ . ā . jagamyāt . parasyāḥ .. 2 ..
7.27.8_4
tat. liṅgavyatyayaḥ . sa mahānubhāvo viṣṇuḥ vīryāṇi vīrakarmāṇi . uddiśyeti kriyādhyāhāraḥ . pra stavate prakarṣeṇa stūyate . stauteḥ karmaṇi vyatyayena śap . mṛgo na mṛga iva siṃha iva bhīmaḥ bhayānakaḥ kucaraḥ kutsitaṃ caran kau bhūmyāṃ vā caran giriṣṭhāḥ parvate tiṣṭhan bhūmau saṃcarannapi siṃhaḥ utplavanena parvatasthito bhavati . evaṃ sa viṣṇuḥ parasyāḥ parāvataḥ atidūrād deśādapi ā jagamyāt stutikarmatvena āgacchatu . gameśchāndasaḥ śapaḥ śluḥ. yasya viṣṇoḥ uruṣu vistīrṇeṣu triṣu vikramaṇeṣu pādanidhānasthāneṣu' viśvā viśvāni bhuvanāni bhūtāni adhikṣiyanti adhivasanti . kṣi nivāsagatyoḥ. prathame vikrame bhaumāni dvitīye antarikṣyāṇi tṛtīye divyāni bhūtāni vasantītyarthaḥ ..
7.27.8_5
yasyo॒ruṣṷ tri॒ṣu vi॒krama̭neṣvadhikṣi॒yanti॒ bhuva̭nāni॒ viśvā̭.
u॒ru vi̭ṣṇo॒ vi kra̭masvo॒ru kṣayā̭ya naskṛdhi.
ghṛ॒tamghṛ̭tayone piba॒ prapra̭ ya॒jñapa̭tiṃ tira ..3..
yasya . uruṣu . triṣu . vi'kramaṇeṣu . adhi'kṣiyanti . bhuvanāni . viśvā .
uru . viṣṇo iti . vi . kramasva . uru . kṣayāya . naḥ . kṛdhi .
ghṛtam . ghṛta'yone . piba . pra'pra . yajña'patim . tira .. 3 ..
7.27.8_6
he viṣṇo vyāpaka uru prabhūtaṃ vi kramasva lokatraye pādatrayaṃ kuru . kiṃ ca naḥ asmākaṃ kṣayāya nivāsāya . ṣaṣṭhyarthe caturthī . nivāsasya uru prabhūtaṃ dhanādikaṃ kṛdhi kuru . asmākaṃ nivāsaṃ bahudhanādiyuktaṃ kurvityarthaḥ . he ghṛtayone ghṛtasya yone kāraṇabhūta . ghṛtaṃ yoniryasyeti vā ghṛtayoniḥ . atra agnyātmanā viṣṇuḥ stūyate - he viṣṇo idaṃ hūyamānaṃ ghṛtam ājyaṃ piba . api ca yajñapatim yajamānaṃ prapra tira pravardhaya . prapūrvastiratirvardhanārthaḥ . 'prasamupodaḥ pādapūraṇe' (pā 8,1,6) iti praśabdasya dvirvacanam .
i॒daṃ viṣṇu॒rvi ca̭krame tre॒dhā ni da̭dhe pa॒dā.
samṷ̄ḍhamasya paṃsu॒re ..4..
idam . viṣṇu: . vi
cakrame . tredhā . ni . dadhe . padā .
sam'ūḍham . asya . pāṃsure ..
viṣṇuḥ vyāpī bhagavān idaṃ viśvaṃ vi cakrame vikrāntavān . katidhā vicakrame iti tad āha-tredhā tridhā padā padāni ni dadhe sthāpayāmāsa . 'pṛthivyām antarikṣe divi ca viṣṇurvāmano bhūtvemaॉllokāṃstribhiḥ kramairabhyajayat' (tu. tai 2,1,3,1) iti śruteḥ . asya vikramamāṇasya viṣṇoḥ pāṃsure pāṃsumati . ro matvarthīyaḥ . pāde lokatrayaṃ samūḍham samyag ūḍhaṃ samavasthāpitaṃ samākṛṣṭaṃ vā abhavat . atra 'viṣṇurviśatervā vyaśnotervā . xxx yad idaṃ kiṃ ca tad vikramate viṣṇuḥ . tridhā nidhatte padam . pṛthivyām antarikṣe divīti śākapūṇiḥ' (ni 12, 19) ityādi niruktam anusaṃdheyam .
7.27.8_7
trīṇi̭ pa॒dā vi ca̭krame॒ viṣṇṷrgo॒pā adā̭bhyaḥ.
i॒to dharmā̭ṇi dhā॒raya̭n ..5..
trīṇi . padā . vi . cakrame . viṣṇuḥ . gopāḥ . adābhyaḥ .
itaḥ . dharmāṇi . dhārayan ..
trīṇi padā padāni vi cakrame vikrāntavān . gopāḥ gopāyitā adābhyaḥ ahiṃsyaḥ parairanabhibhāvyo viṣṇuḥ . ataḥ asmāt lokāt . pṛthivyā ārabhya dharmāṇi karmāṇi agnihotrādīni dhārayan . api vā ataḥ ebhyastribhyaḥ padebhyo dharmāṇi bhūtadhārakāṇi rajāṃsi pṛthivyantarikṣadyulokarūpāṇi dhārayan . vicakrame iti saṃbandhaḥ .
7.27.8_8
viṣṇo॒ḥ karmā̭ṇi paśyata॒ yato̭ vra॒tāni̭ paspa॒śe.
indra̭sya॒ yujya॒ḥ sakhā̭ ..6..
viṣṇoḥ . karmāṇi . paśyata . yataḥ . vratāni . parapaśe .
indrasya . yujyaḥ . sakhā ..6..
7.27.8_9
viṣṇoḥ vyāpakasya devasya karmāṇi paśyata . he stotāra iti śeṣaḥ . yataḥ. 'itarābhyo'pi dṛśyante' (pā 5,3,14) iti tṛtīyārthe tasilpratyayaḥ . yaiḥ karmabhiḥ vratāni nānāvidhāni yuṣmadīyāni karmāṇi . paspaśe spṛśati badhnāti vā . spaśa 'bandhanasparśanayoḥ . svaritet . chāndaso liṭ . śarpūrvasya khayaḥ śeṣaḥ . punaḥ kīdṛśo viṣṇuḥ . indrasya devasya yujyaḥ yogyaḥ anuguṇaḥ sakhā samānakhyāno mitrabhūtaḥ . yujya iti . yujeḥ saṃpadādilakṣaṇe kvipi yug iti padaṃ bhavati. yuji yoge sādhuḥ. 'tatra sādhuḥ' (pā 4,4,98) iti yat.
iti tṛtīye'nuvāke prathamaṃ sūktam .
'tad viṣṇoḥ' iti dvitīyaṃ sūktam . tatra ādyayorṛcoḥ ( a 7,27,7,8 ) sarvasaṃpatkarmaṇi 'viṣṇornu kam' ityatra viniyogo'bhihitaḥ .
darśapūrṇamāsayoḥ 'vedaḥ svastiḥ' (a 7,29) iti vedaṃ vimuñcet . “ 'vedaḥ svastiḥ' iti vedaṃ vicṛtati" (vaitāśrau 4,12) iti vaitānasūtrāt .
7.27.8_10
tadviṣṇo̭ḥ para॒maṃ pa॒daṃ sadā̭ paśyanti sū॒raya̭ḥ.
di॒vīva॒ cakṣu॒rāta̭tam ..7..
tat . viṣṇoḥ . paramam . padam . sadā . paśyanti . sūrayaḥ .
divi'iva . cakṣuḥ. ā'tatam ..
tat prasiddhaṃ pūrvatroktaṃ vā viṣṇoḥ vyāpakasya devasya paramam utkṛṣṭaṃ pūrṇaṃ vā padam sthānam , padyate gamyata iti padaṃ jñātavyaṃ tattvaṃ vā sadā sarvadā sūrayaḥ medhāvinaḥ paśyanti sākṣātkurvanti . kīdṛśam . divi dyuloke cakṣuriva ātatam . sarveṣāṃ cakṣuḥsthānīyaṃ sūryamaṇḍalam iha cakṣuḥśabdenocyate . 'cakṣurmitrasya varuṇasyāgneḥ' (ṛ 1,115,1) iti hi nigamaḥ . ātatam samantād vistāritam . ‘gatiranantaraḥ' (pā 6,2,49) iti gateḥ prakṛtisvaratvam . sūryamaṇḍalamiva sarvatra prakāśasvarūpaṃ tattvaṃ paśyantītyanvayaḥ .
7.27.8_11
di॒vo vi̭ṣṇa u॒ta vā̭ pṛ̭thi॒vyā ma॒ho vi̭ṣṇa u॒rora॒ntari̭kṣāt.
hastaṷ pṛṇasva ba॒hubhi̭rvasa॒vyairā॒praya̭ccha॒ dakṣi̭ṇā॒dota sa॒vyāt ..8..
divaḥ . viṣṇo iti . uta . vā . pṛthivyāḥ. mahaḥ . viṣṇo iti . uroḥ . antarikṣāt .
hastau . pṛṇasva . bahu'bhiḥ . vasavyaiḥ . ā'prayaccha . dakṣiṇāt . ā . uta . savyāt .
he viṣṇo deva divaḥ dyulokāt uta vā api vā pṛthivyāḥ mahaḥ mahataḥ divaḥ pṛthivyāśca mahato'nyasmāt maharlokādeḥ . mahacchabdāt pañcamyekavacane ṭilopaśchāndasaḥ . mahatervā pūjārthāt kvibantāt pañcamyekavacanam . yadvā maha iti padam antarikṣasya viśeṣaṇam . he viṣṇo . punarāmantraṇam ādarārtham . uroḥ vistīrṇāt . bhāṣitapuṃskatvena numabhāvaḥ . antarikṣāt lokāt . ānītairiti śeṣaḥ . bahubhiḥ adhikaiḥ vasavyaiḥ vasūnāṃ samūhaiḥ . vasoḥ samūhe ca' ( pā 4,4,140 ) iti yatpratyayaḥ. hastau tvadīyau pṛṇasva pūraya . dyulokādibhyaḥ ānītairbahubhirdhanaistvadīyau hastau pūraya . prabhūtaṃ dhanarāśiṃ hastābhyāṃ gṛhāṇetyarthaḥ . tatastaṃ prabhūtaṃ dhanarāśiṃ dakṣiṇāt hastād āprayaccha ābhimukhyena asmabhyaṃ dehi . uta api ca savyāt vāmahastācca ā. prayacchetyanuṣaṅgaḥ . dāṇ dāne . 'pāghrā' (pā 7,3,78) ityādinā yacchādeśaḥ.
Linked texts (4)
- Baudhāyanaśrautasūtra — Baudhāyana, Sanskrit
- Vaitānaśrautasūtra — Sanskrit
- Ṛgvedasūkta — Sanskrit
- Vedasūktasaṅgraha — Sanskrit