Atharvaveda 9.4
Atharvaveda 9.4
- Language
- Sanskrit
9.4.1
sāhasrastveṣa ṛṣabhaḥ payasvān viśvā rūpāṇi vakṣaṇāsu bibhrat.
bhadraṃ dātre yajamānāya śīkṣan bārhaspatya usriyastantumātān ..1..
9.4.2
apāṃ yo agre pratimā babhūva prabhūḥ sarvasmai pṛthivīva devī .
pitā vatsānāṃ patiraghnyānāṃ sāhasre poṣe api naḥ kṛṇotu ..2..
9.4.3
pumān antarvāntsthaviraḥ payasvān vasoḥ kabandhamṛṣabho bibharti .
tamindrāya pathibhirdevayānairhutamagnirvahatu jātavedāḥ ..3..
9.4.4
pitā vatsānāṃ patiraghnyānāmatho pitā mahatāṃ gargarāṇām .
vatso jarāyu pratidhukpīyūṣa āmikṣā ghṛtaṃ tadvasya retaḥ ..4..
9.4.5
devānāṃ bhāga upanāha eṣo'pāṃ rasa oṣadhīnāṃ ghṛtasya .
somasya bhakṣamavṛṇīta śakro bṛhann adrirabhavadyaccharīram ..5..
9.4.6
somena pūrṇaṃ kalaśaṃ bibharṣi tvaṣṭā rūpāṇāṃ janitā paśūnām .
śivāste santu prajanva iha yā imā nyasmabhyaṃ svadhite yaccha yā amūḥ ..6..
9.4.7
ājyaṃ bibharti ghṛtamasya retaḥ sāhasraḥ poṣastamu yajñamāhuḥ .
indrasya rūpamṛṣabho vasānaḥ so asmān devāḥ śiva aitu dattaḥ ..7..
9.4.8
indrasyaujo varuṇasya bāhū aśvinoraṃsau marutāmiyaṃ kakut.
bṛhaspatiṃ saṃbhṛtametamāhurye dhīrāsaḥ kavayo ye manīṣiṇaḥ ..8..
9.4.9
daivīrviśaḥ payasvān ā tanoṣi tvāmindraṃ tvāṃ sarasvantamāhuḥ .
sahasraṃ sa ekamukhā dadāti yo brāhmaṇa ṛṣabhamājuhoti ..9..
9.4.10
bṛhaspatiḥ savitā te vayo dadhau tvaṣṭurvāyoḥ paryātmā ta ābhṛtaḥ .
antarikṣe manasā tvā juhomi barhiṣṭe dyāvāpṛthivī ubhe stām ..10..
9.4.11
ya indra iva deveṣu goṣveti vivāvadat.
tasya ṛṣabhasyāṅgāni brahmā saṃ stautu bhadrayā ..11..
9.4.12
pārśve āstāmanumatyā bhagasyāstāmanūvṛjau .
aṣṭhīvantāvabravīn mitro mamaitau kevalāviti ..12..
9.4.13
bhasadāsīdādityānāṃ śroṇī āstāṃ bṛhaspateḥ .
pucchaṃ vātasya devasya tena dhūnotyoṣadhīḥ ..13..
9.4.14
gudā āsantsinīvālyāḥ sūryāyāstvacamabruvan .
utthāturabruvan pada ṛṣabhaṃ yadakalpayan ..14..
9.4.15
kroḍa āsījjāmiśaṃsasya somasya klaśo dhṛtaḥ .
devāḥ saṃgatya yatsarva ṛṣabhaṃ vyakalpayan ..15..
9.4.16
te kuṣṭhikāḥ saramāyai kūrmebhyo adadhuḥ śaphān .
ūbadhyamasya kīṭebhyaḥ śvavartebhyo adhārayan ..16..
9.4.17
śṛṅgābhyāṃ rakṣa ṛṣatyavartiṃ hanti cakṣuṣā .
śṛṇoti bhadraṃ karṇābhyāṃ gavāṃ yaḥ patiraghnyaḥ ..17..
9.4.18
śatayājaṃ sa yajate nainaṃ dunvantyagnayaḥ .
jinvanti viśve taṃ devā yo brāhmaṇa ṛṣabhamājuhoti ..18..
9.4.19
brāhmaṇebhya ṛṣabhaṃ dattvā varīyaḥ kṛṇute manaḥ .
puṣṭiṃ so aghnyānāṃ sve goṣṭhe'va paśyate ..19..
9.4.20
gāvaḥ santu prajāḥ santvatho astu tanūbalam .
tatsarvamanu manyantāṃ devā ṛṣabhadāyine ..20..
9.4.21
ayaṃ pipāna indra idrayiṃ dadhātu cetanīm .
ayaṃ dhenuṃ sudughāṃ nityavatsāṃ vaśaṃ duhāṃ vipaścitaṃ paro divaḥ ..21..
9.4.22
piśaṅgarūpo nabhaso vayodhā aindraḥ śuṣmo viśvarūpo na āgan .
āyurasmabhyaṃ dadhatprajāṃ ca rāyaśca poṣairabhi naḥ sacatām ..22..
9.4.23
upehopaparcanāsmin goṣṭha upa pṛñca naḥ .
upa ṛṣabhasya yadreta upendra tava vīryam ..23..
9.4.24
etaṃ vo yuvānaṃ prati dadhmo atra tena krīḍantīścarata vaśāmanu .
mā no hāsiṣṭa januṣā subhāgā rāyaśca poṣairabhi naḥ sacadhvam ..24..
9.4.24_1
svāmī gaṅgeśvarānandakṛtaabhinavasāyaṇabhāṣyam
9.4.24_2
(1-24) ṛṣiḥ-ṛṣabhaḥ . devatā-brahmā . chandaḥ-1-5,7,9,22 triṣṭup ; 8 bhurik ; 6,10,24 jagatī; 11-17,19,20,23 anuṣṭup; 18 upariṣṭād bṛhatī 21 āstārapaṅaktiḥ .
viniyogaḥ–atra sāmpradāyikā:-vṛṣotsarge 'sāhasraḥ' ityarthasūktena ṛṣabhaṃ saṃpātya abhimantrya visṛjet, 'retodhāya' (kau0 sū0 24.20) ityetaiḥ ṣaḍbhiḥ sautramantraiḥ . 'etaṃ vo yuvānam' (atharva0 9.4.24) ityṛcā ca vatsasyābhimantraṇaṃ kṛtvā prokṣaṇaṃ kuryāt ..
9.4.24_3
pariśiṣṭe'pi vṛṣotsarge eva asya sūktasya viniyogaḥ kṛtaḥ . tathā coktam – “sāhasrastveṣaḥ iti ṛṣabhaṃ saṃpātavantaṃ kṛtvā” (atharvapari0 18.1.7) iti .
vayaṃ punarnirvicikitsamidaṃ brūmo yat sūktamidaṃ vṛṣabhotsarge eva viniyuktam . tatra govaṃśābhivṛddhyai hṛṣṭapuṣṭāṅgaḥ payasvān vṛṣabha utsṛjyate yajamānena. yadyapi utsarjanānantaramasyopari na kasyāpi svāmitvam; tathāpi bārhaspatyo'yamucyate . tatrāstyayaṃ hetu:-bṛhaspatiḥ bṛhatāṃ vedavācāṃ patiḥ brāhmaṇānāmādisrotaḥ vanasthānāṃ gurukulānāmadhyakṣaḥ ācāryapadabhāk bhavati . tatra kulagurorbrahmacāriṇāñca agnihotra-yajñayāgādiniṣpādanāya dogdhrīṇāṃ bahvīnāṃ dhenūnāmāvaśyakatā svābhāvikī. brahmacāriṇāṃ śarīrātmamanasāṃ paripuṣṭyai cāpi dugdhādyavāptaye tāsāmāvaśyakatā. ata eva utsṛṣṭo'pi bārhaspatyo vṛṣabhaḥ gurukulādhyakṣairdugdhapradāyinīnāṃ gavāṃ santativṛddhaye upayujyeta cet nātyantamanucitam . sūktasyāsya mantreṣvapi vṛṣotsargaḥ ucyate . yathā--"sahasraṃ sa ekamukhā dadāti yo brāhmaṇa ṛṣabhamājuhoti (atharva0 9.4.9) iti, 'brāhmaṇebhyaḥ ṛṣabhaṃ dattvā varīyaḥ kṛṇute manaḥ' (atharva0 9.4.19) iti .
sāhasrastveṣa ṛṣabhaḥ payasvān viśvā rūpāṇi vakṣaṇāsu bibhrat.
bhadraṃ dātre yajamānāya śīkṣan bārhaspatya usriyastantumātān ..1..
9.4.24_4
sāhasraḥ . tveṣaḥ . ṛṣabhaḥ . payasvān . viśvā . rūpāṇi . vakṣaṇāsu . bibhrat .
bhadram . dātre . yajamānāya . śikṣan . bārhaspatyaḥ . usriyaḥ . tantum . ā . atān .. 1 ..
9.4.24_5
sāhasraḥ sahasrabalaśālī, vīryavān tveṣaḥ kāntimān ṛṣabhaḥ vṛṣabhaḥ payasvān pracurapayaḥpradātṛretaskaḥ vakṣaṇāsu vakṣaḥsthaleṣu, kukṣiṣu viśvārūpāṇi virāḍātmanā samastarūpāṇi bibhrat dhārayan dātre vṛṣotsargaṃ kurvate yajamānāya bhadraṃ sarvavidhakalyāṇaṃ śikṣan dadat bārhaspatyaḥ bṛhaspatidevatāka: ayaṃ ustriyaḥ sarvaprakārakā: bhogā utsrāviṇo'smin etādṛśaḥ vṛṣabhaḥ tantum prajātantuṃ yajñatantuṃ vā . ā atān samantāt atānīt, vistāritavān . luṅi chāndasaṃ rūpam .. 1..
9.4.24_6
apāṃ yo agne pratimā babhūva prabhūḥ sarvasmai pṛthivīva devī .
pitā vatsānāṃ patiraghnyānāṃ sāhasre poṣe api naḥ kṛṇotu ..2..
9.4.24_7
apām . yaḥ . agre . prati'mā. babhūva . pra'bhūḥ . sarvasmai . pṛthivī'iva . ḍhevī.
pitā . vatsānām . patiḥ . aghnyānām . sāhasre . poṣe . api . naḥ. kṛṇotu ..2..
9.4.24_8
yaḥ vṛṣabhaḥ virāḍātmanā agre sṛṣṭayādau apāṃ retasāṃ pratimā pratirūpaḥ babhūva . 'āpo retaḥ prajananam' (tai0 4.3.10.3), 'vīryaṃ vā āpaḥ' (śata0 brā0 5.3.4.1, tāṃ0 brā0 8.7.9), 'āpo reta:' (śata0 brā0 3.8.4.11;5.1). yadvā-ayam apām annānām annādikasya kāraṇabhūtānāṃ jalānāṃ vā pratimā ākṛtirūpaḥ 'annaṃ vā āpaḥ' (śata0 brā0 2.1.1.3), (tai0 brā0 3.6.2.1) sūkṣmatamaṃ bhāgavatam āpastattvaṃ retorūpeṇa vṛṣabhadehātmanā pariṇatam. puna: yaḥ devī divyarūpā pṛthivī iva sarvasmai ṣaṣṭhyarthe caturthī, sarvasya prabhūḥ samarthaḥ pālakaḥ . goṣu retaso varṣaṇena karṣaṇakṣamānāṃ vatsānāṃ dugdhasampadaśca jananāt . sa vṛṣabhaḥ vatsānāṃ govatsānāṃ pitā janakaḥ, aghnyānāṃ dhenūnāṃ ca patiḥ nigadyate . etādṛśaḥ vṛṣabhaḥ naḥ asmān api sāhasre poṣe sahasrasaṃkhyāke poṣaṇe, naikavidhapuṣṭyai samarthān kṛṇotu karotu .. 2..
9.4.24_9
pumān antarvāntsthaviraḥ payasvān vasoḥ kabandhamṛṣabho bibharti .
tamindrāya pathibhirdevayānairhutamagnirvahatu jātavedāḥ ..3..
9.4.24_10
pumān . antaḥ'vān . sthaviraḥ . payasvān . vasoḥ. kabandham . ṛṣabhaḥ . bibharti .
tam . indrāya . pathi'bhiḥ . deva'yānaiḥ . hutam . agniḥ . vahatu . jāta'vedāḥ .. 3 ..
9.4.24_11
pumān puṃstvalakṣaṇavīryopetaḥ punaḥ antarvān sarve lokāḥ antarmadhye yasya tādṛśaḥ sarvalokān prāṇino vā svāntardadhāti, sthaviraḥ sthiraḥ, acala: . 'ṣṭhā gatinivṛttau' 'kirac ajiraḥ' (uṇā0 1.53), dhātorvuk hrasvatvaṃ ca . api ca, payasvān gavāṃ sarjanadvārā dugdhādijanakaḥ, evambhūto'yam ṛṣabhaḥ vasoḥ nivāsahetoḥ saṃsārasya kabandham kena vāyunā badhyate iti kabandham udaram bibharti dhārayati . ataḥ indrāya indrārtham aiśvaryaprāptyai vā 'idi paramaiśvarye' (63 bhvā0 para0), hutam dattam, utsargīkṛtam 'hu dānādānayoḥ' (1083 juho0 pa0) tam vṛṣabhaṃ jātavedāḥ jātāni kṛtāni vettīti jātavedāḥ agniḥ mṛtyoranantaraṃ devayānaiḥ pathibhiḥ devayānamārgaiḥ vahatu svargaṃ prāpayatviti ..3..
9.4.24_12
pitā vatsānāṃ patiraghnyānāmatho pitā mahatāṃ gargarāṇām .
vatso jarāyu pratidhukpīyūṣa āmikṣā ghṛtaṃ tadvasya retaḥ ..4..
9.4.24_13
pitā . vatsānām . patiḥ. aghnyānām . atho iti . pitā . mahatām . gargarāṇām .
vatsaḥ . jarāyu . prati'dhuk . pīyūṣaḥ . āmikṣā . ghṛtam . tat . ūm̐ iti . asya . retaḥ .. 4 ..
9.4.24_14
ayam ṛṣabhaḥ vatsānāṃ gośiśūnāṃ pitā janakaḥ aghnyānām ahantavyānāṃ dhenūnāṃ patiḥ atho api ca mahatāṃ viśālānāṃ gargarāṇām manthanīpātrāṇāṃ (amarakoṣa 2.9.34) pitā payaḥpradāne hetubhūtatvāt pitṛvat pālaka: asti . payo'ntarā dagdhno'saṃbhavāt dadhnā vinā ca navanītādeḥ śaśaviṣāṇāyitatvācca goṣu payasāmādhāyakasyāsya mathanīpātrapālakatvaṃ susthameveti bhāvaḥ . vatsaḥ gośiśuḥ jarāyuḥ ulbaṃ pratidhuk navaprasūtāyāḥ dugdhaṃ pīyūṣaḥ amṛtopamaṃ dugdham puṃvadbhāvaśchāndasaḥ . āmikṣā pakve kṣīre dadhiyogataḥ samutpanno dravapadārthaḥ, 'āmikṣā sā śṛtoṣṇe yā sīre syād dadhiyogataḥ' ityamaraḥ (1.7.23) . ghṛtam ājyaṃ tat u tadetat sarvameva asya ṛṣabhasya retaḥ vīryam, asya vīryeṇa jātatvāditi bhāvaḥ .. 4..
9.4.24_15
devānāṃ bhāga upanāha eṣo'pāṃ rasa oṣadhīnāṃ ghṛtasya .
somasya bhakṣamavṛṇīta śakro bṛhann adrirabhavadyaccharīram ..5..
9.4.24_16
devānām . bhāgaḥ . upa'nāhaḥ . eṣaḥ . apām . rasaḥ . oṣadhīnām . ghṛtasya .
somasya . bhakṣam . avṛṇīta . śakraḥ . bṛhan . adriḥ . abhavat . yat . śarīram .. 5..
9.4.24_17
devānām indrādīnāṃ bhāgaḥ bhajanīyaḥ, sevanīyaḥ, devā apyenaṃ bhajante sevante tasmāddhetoḥ . api ca upanāhaḥ devānāṃ bandhanahetuḥ āśrayabhūtaḥ sarve devā atra vṛṣabhe vasantīti smaraṇāt . eṣaḥ vṛṣabhaḥ apāṃ jalānāṃ retasāṃ vā, oṣadhīnām ghṛtasya ca rasaḥ sāraḥ sārabhūtaḥ asti. vṛṣotsargāvasare śakraḥ indraḥ somasya somātmakasya asya payasaḥ bhakṣam bhakṣaṇaṃ pānam, avṛṇīta svīkṛtavān . tasmāddhetoḥ yat yasmāt śakrasya śarīram dehaḥ bṛhan mahān parvatatulyaḥ abhavat .. 5 ..
9.4.24_18
somena pūrṇaṃ kalaśaṃ bibharṣi tvaṣṭā rūpāṇāṃ janitā paśūnām .
śivāste santu prajanva iha yā imā nyasmabhyaṃ svadhite yaccha yā amūḥ ..6..
9.4.24_19
somena . pūrṇam . kalaśam . bibharṣi . tvaṣṭā . rūpāṇām . janitā. paśūnām .
śivāḥ. te. santu . pra'janvaḥ iha . yāḥ. imāḥ . ni . asmabhyam . sva॒'dhite. yaccha . yāḥ. amūḥ.. 6..
9.4.24_20
he ṛṣabha ! tvaṃ somena vīryeṇa pūrṇaṃ bharitaṃ kalaśam aṇḍakośaṃ bibharṣi dhārayasi . 'retaḥ somaḥ' (kau0 sū0 13.7), 'somaṃ yajati reta eva tad dadhāti' (tai0 saṃ0 2.6.10) . he ṛṣabha ! tvameva rūpāṇām ākṛtīnāṃ tvaṣṭā viśvakarmā ca paśūnāṃ gavādīnāṃ janitā utpādakaḥ asi . te tava prajanvaḥ prajananaśaktayaḥ, gāvaḥ prapūrvakāt ‘janī prādurbhāve'
(1149 divā0 ā0) dhātoḥ 'kṛṣicamitani0 (uṇā0 1.80) ityanena ūḥ. śivāḥ kalyāṇakāriṇyaḥ santu . iha pṛthivyāma yā imāḥ pratyakṣadṛśyāḥ ca yāḥ amū: divi sthitāḥ dūravartinyaḥ śaktayaḥ santi, tāḥ sarvāḥ he svadhite ! svayaṃ dhāraṇakartaḥ, sveṣu ātmīyeṣu dhitiḥ dhāraṇaṃ poṣaṇaṃ yasya tatsambuddhau, asmabhyaṃ niyaccha pradehi ..6..
9.4.24_21
ājyaṃ bibharti ghṛtamasya retaḥ sāhasraḥ poṣastamu yajñamāhuḥ .
indrasya rūpamṛṣabho vasānaḥ so asmān devāḥ śiva aitu dattaḥ ..7..
9.4.24_22
ājyam . bibharti . ghṛtam . asya . retaḥ . sāhasraḥ. poṣaḥ . tam. ūṃ iti . yajñam . āhuḥ .
indrasya . rūpam . ṛṣabhaḥ. vasānaḥ. saḥ. asmān . devāḥ. śivaḥ. ā . etu . ḍhattaḥ .. 7..
9.4.24_23
sa ṛṣabhaḥ ājyam reta: bibharti dhārayati . asya ṛṣabhasya retaḥ eva ghṛtaṃ ghṛtarūpeṇa, pariṇamate . tathā ca śrutiḥ 'etadretaḥ yadājyam' (tai0 saṃ0 1.1.9.4, śata0 brā0 1.3.1.18) . yadvā-ghṛtotpattau kāraṇaṃ bhavati . kāraṇe kāryatvopacāraḥ . ayaṃ sāhasraḥ poṣaḥ sahasraguṇitapoṣaṇakṣamaḥ, bahupuṣṭikāraka: asti . tam etādṛśaṃ ṛṣabham u nūnaṃ yajñam āhuḥ. yajñasādhana-svaprasūta-gavādighṛtasādhanabhūtatvāt tasmin aupacārika: yajñatvāropaḥ . he devāḥ ! indrasya sarvaśaktimataḥ sarvaiśvaryavataḥ indrasya rūpaṃ vasānaḥ dhārayan dattaḥ utsargīkṛtaḥ saḥ ṛṣabhaḥ asmān śivaḥ maṅgalakārī bhūtvā ā etu prāpnotu .. 7 ..
9.4.24_24
indrasyaujo varuṇasya bāhū aśvinoraṃsau marutāmiyaṃ kakut.
bṛhaspatiṃ saṃbhṛtametamāhurye dhīrāsaḥ kavayo ye manīṣiṇaḥ ..8..
9.4.24_25
indrasya . ojaḥ . varuṇasya . bāhū iti . aśvinoḥ . aṃsau. marutām . iyam . kakut.
bṛhaspatim . sam'bhṛtam . etam . āhuḥ. ye . dhīrāsa: . kavayaḥ . ye. manīṣiṇaḥ..8..
9.4.24_26
asmin ṛṣabhe indrasya devendrasya ojaḥ aṣṭamo dhātuḥ asti . varuṇasya bāhū bhujau, ca aśvinoḥ aṃsau skandhau sta: . iyaṃ kakut skandhe viśālo māṃsapiṇḍa: marutāṃ devānāmasti . ye dhīrāsaḥ dhairyayuktāḥ kavayaḥ krāntadarśinaḥ ye manīṣiṇaḥ buddhimanta: asmin jagati vidyante, te etam ṛṣabhaṃ sambhṛtam ekatrībhūtaṃ bṛhaspatiṃ bṛhaspatidehātmanā jātam āhuḥ kathayanti .. 8..
9.4.24_27
daivīrviśaḥ payasvān ā tanoṣi tvāmindraṃ tvāṃ sarasvantamāhuḥ .
sahasraṃ sa ekamukhā dadāti yo brāhmaṇa ṛṣabhamājuhoti ..9..
9.4.24_28
daivīḥ . viśaḥ . payasvān . ā . tanoṣi . tvām . indram . tvām . sarasvantam . āhuḥ .
sahasram . saḥ . eka'mukhāḥ. dadāti . yaḥ . brāhmaṇe . ṛṣabham . ā'juhoti .. 9..
9.4.24_29
he ṛṣabha ! payasvān dugdhavāna, dugdhotpattau hetubhūtaḥ tvaṃ daivīḥ divyaguṇayuktā: viśaḥ mānavīyaprajāḥ ātanoṣi vistārayasi . vicakṣaṇāḥ tvām indraṃ devādhipatim ca, tvām sarasvantaṃ madhughṛtarasānāṃ sāgaram āhuḥ kathayanti . 'ye te sarasva ūrmayo madhumanto ghṛtaścutaḥ' iti taittirīye (tai0 saṃ0 2.1.11.3) . yaḥ yajamāna: brāhmaṇe brāhmaṇāya ṛṣabham ājuhoti utsṛjati, dadāti saḥ sahasraṃ bahvyaḥ ekamukhāḥ ekaṃ brāhmaṇaṃ prati mukhāni yāsāṃ tāḥ, gāḥ dadāti prayacchati .. 9 ..
9.4.24_30
bṛhaspatiḥ savitā te vayo dadhau tvaṣṭurvāyoḥ paryātmā ta ābhṛtaḥ .
antarikṣe manasā tvā juhomi barhiṣṭe dyāvāpṛthivī ubhe stām ..10..
9.4.24_31
bṛhaspatiḥ . savitā. te . vayaḥ . dadhau . tvaṣṭuḥ . vāyoḥ . pari . ātmā. te. ā'bhṛtaḥ .
antarikṣe . manasā .tvā . juhomi . barhiḥ . te . dyāvāpṛthivī iti . ubhe iti . stām .. 10..
9.4.24_32
bṛhaspatiḥ savitā devaśca te tubhyaṃ vayaḥ āyuṣyamannaṃ vā dadhau dattavān . te tava ātmā dehaḥ prāṇo vā tvaṣṭuḥ brahmaṇaḥ vāyoḥ ca ubhābhyāṃ devābhyāṃ pari paritaḥ ābhṛtaḥ sambhṛtaḥ . ahaṃ yajamāna: tvā tvām antarikṣe anāvṛte vistṛte pradeśe, vicaraṇāyeti śeṣaḥ . juhomi utsṛjāmi . ubhe dyāvāpṛthivī te tava barhiḥ āsanaṃ stām bhavetām .. 10 ..
9.4.24_33
ya indra iva deveṣu goṣveti vivāvadat.
tasya ṛṣabhasyāṅgāni brahmā saṃ stautu bhadrayā ..11..
9.4.24_34
yaḥ . indraḥ'iva . deveṣu . goṣu . eti . vi'vāvadat .
tasya . ṛṣabhasya . aṅgāni . brahmā . sam. stautu. bhadrayā ..11..
9.4.24_35
iva yathā indraḥ devarājaḥ deveṣu devānāṃ madhye virājate, evameva ṛṣabho'yaṃ vivāvadat bhṛśaṃ vinardan goṣu gosaṅgheṣu eti yāti . tasya ṛṣabhasya aṅgāni sarva devamayāni śarīrāṅgāni asmin autsargikayajñe brahmā caturvedavit bhadrayā suśobhanayā vācā saṃstautu samyaktayā praśaṃsatu .. 11 ..
9.4.24_36
pārśve āstāmanumatyā bhagasyāstāmanūvṛjau .
aṣṭhīvantāvabravīn mitro mamaitau kevalāviti ..12..
9.4.24_37
pārśve iti . āstām . anu'matyāḥ. bhagasya . āstām . anu'vṛjau .
aṣṭhīvantau . abravīt . mitraḥ . mama . etau . kevalau . iti .. 12..
9.4.24_38
ṛṣabhasya dve pārśve anumatyāḥ pūrṇimāyā adhiṣṭhātṛdevyā: āstām abhavatām . bhagasya bhagadevatāyāḥ anūvṛjau kukṣeḥ vāma-dakṣiṇabhāgau āstām . anu upasargapūrvāt 'vṛjī varjane ācchādane ca' (1813 curā0) ityasmāt kvip . aṣṭhīvantau etau dvau jānubhāgau kevalau mama nūnaṃ mamaiveti mitraḥ savitā devaḥ abravīt uccairjughoṣa .. 12 ..
9.4.24_39
bhasadāsīdādityānāṃ śroṇī āstāṃ bṛhaspateḥ .
pucchaṃ vātasya devasya tena dhūnotyoṣadhīḥ .. 13 ..
9.4.24_40
bhasadāsīdādityānāṃ śroṇī āstāṃ bṛhaspateḥ .
pucchaṃ vātasya devasya tena dhūnotyoṣadhīḥ ..13..
9.4.24_41
bhasat . āsīt . ādityānām . śroṇī iti . āstām . bṛhaspateḥ.
puccham . vātasya . devasya . tena . dhūnoti . oṣadhīḥ .. 13 ..
9.4.24_42
asya ṛṣabhasya bhasat nābhitalabhāgaḥ, guhyabhāgaḥ ādityānām dvādaśādityānām āsīt . śroṇī kaṭibhāgau bṛhaspateḥ bṛhatāṃ vedavācāṃ pate: devaguroḥ āstām abhavatām . vātasya devasya vāyudevasya pucchaṃ lāṅgūlam āsīta, tena ayamaharniśam oṣadhīḥ sasyādidhānyāni vanaspatyādīni ca dhūnoti kampayati . virāḍātmanaḥ vṛṣabhasya vividhāṅgeṣu sarvadevānāṃ vāsa iti bhāvaḥ .. 13 ..
9.4.24_43
gudā āsantsinīvālyāḥ sūryāyāstvacamabruvan .
utthāturabruvan pada ṛṣabhaṃ yadakalpayan ..14..
9.4.24_44
gudāḥ . āsan . sinīvālyāḥ . sūryāyāḥ. tvacam . abruvan .
utthātuḥ . abruvan . padaḥ. ṛṣabham . yat . akalpayan .. 14 ..
9.4.24_45
yat yadā devāḥ ṛṣabham akalpayan kalpitavantaḥ, tadā te asya gudāḥ gudāsthānīyā nāḍyaḥ sinīvālyāḥ caturdaśīyuktāyāḥ dṛṣṭendumatyā: amāyā: tadadhiṣṭhātrya: devyāḥ āsan iti abruvan . sinyā śuklayā candrakalayā valyate miśrayate sā sinīvālī. sinī + 'vala miśraṇe' ghañ ṅīṣ . 'sinīvālī kuhuriti devapatnyāviti nairuktāḥ. amāvāsye iti yājñikā: . yā pūrvāmāvasyā sā sinīvālī yottarā sā kuhūriti vijñāyate' (niru0 11.31) 'sā dṛṣṭenduḥ sinīvālī sā naṣṭendukalā kuhūḥ' ityamaraḥ (4.9.) . evameva te devāḥ ṛṣabhasya tvacaṃ sūryāyāḥ sūryaduhituḥ abruvan avadan . tathaiva tasya padaḥ pādān utthātuḥ utthānaśīlasya bhagavataḥ kālasya prāhuḥ . mantroktāni asya sarvāṇyaṅgāni devamayānīti tātparyam .. 14 ..
9.4.24_46
kroḍa āsījjāmiśaṃsasya somasya klaśo dhṛtaḥ .
devāḥ saṃgatya yatsarva ṛṣabhaṃ vyakalpayan ..15..
9.4.24_47
kroḍaḥ. āsīt . jāmi'śaṃsasya . somasya . kalaśaḥ. dhṛtaḥ.
devāḥ. sam'gatya . yat . sarve . ṛṣabham . vi'akalpayan .. 15..
9.4.24_48
yat yadā devāḥ sarve saṃgatya samitau militvā ṛṣabham sarvadevātmakaṃ vyakalpayan kalpitavantaḥ tadā asya kroḍaḥ aṅkaḥ jāmiśaṃsasya āsīt abhavat . jāmiṣu jñātṛṣu vidvatsu śaṃsā praśaṃsā yasya sa jāmiśaṃsaḥ, tasya 'jñā jñāne' mi, āderjatvam . 'śasu stutau' (728 bhvā0 para0) a-pratyayaḥ, ṭāp . evamasya kalaśaḥ aṇḍakośaḥ somasya dhṛtaḥ nirdhāritaḥ tairiti śeṣaḥ .. 15 ..
9.4.24_49
te kuṣṭhikāḥ saramāyai kūrmebhyo adadhuḥ śaphān .
ūbadhyamasya kīṭebhyaḥ śvavartebhyo adhārayan ..16..
9.4.24_50
te . kuṣṭhikāḥ . saramāyai . kūrmebhyaḥ . adadhuḥ . śaphān .
ūbadhyam . asya . kīṭebhyaḥ . śva'vartebhyaḥ . adhārayan ..16..
9.4.24_51
he ṛṣabha ! te tava kuṣṭhikāḥ (Dew Claws) śaphasyāgrabhāga: paścādbhāgo vā saramāyai saramānāmikāyai devaśunyai tathā te śaphān khurān kūrmebhyaḥ kacchapebhya: adadhuḥ ṛṣayo nihitavantaḥ, utsṛṣṭasya te maraṇottaramiti śeṣaḥ . asya ṛṣabhasya ūbadhyam ajīrṇamannam durbandhaṃ durbandhanīyam, duḥkhena pacanīyam, 'dur'-upasargapūrvāt 'badha bandhane' (973 bhvā0 pa0) ityasmāt pṛṣodarāditvāt yat, dakārasya lopaḥ, ūtvam, tat śvavartebhyaḥ kukkureṣu saṃlagnebhyaḥ kīṭebhyaḥ kṛmibhyaḥ adhārayan nirdhāritavantaḥ .. 16..
9.4.24_52
śṛṅgābhyāṃ rakṣa ṛṣatyavartiṃ hanti cakṣuṣā .
śṛṇoti bhadraṃ karṇābhyāṃ gavāṃ yaḥ patiraghnyaḥ ..17..
9.4.24_53
śṛṅgābhyām . rakṣaḥ. ṛṣati . avartim . hanti . cakṣuṣā .
śṛṇoti . bhadram . karṇābhyām . gavām . yaḥ. patiḥ . aghnyaḥ .. 17..
9.4.24_54
yaḥ aghnyaḥ avadhyaḥ gavāṃ patiḥ asti, sa vṛṣabhaḥ śṛṅgābhyāṃ svīyaśṛṅgābhyāṃ rakṣaḥ rākṣasādīn hiṃsakān ṛṣati dūrīkaroti, cakṣuṣā netrajyotiṣā avarti vṛttyabhāvaṃ jīvikābhāvaṃ vā hanti vināśayati ca. karṇābhyāṃ śrotrābhyāṃ bhadraṃ sarveṣāṃ kalyāṇakāriṇīṃ vācaṃ śṛṇoti ākarṇayati .. 17..
9.4.24_55
śatayājaṃ sa yajate nainaṃ dunvantyagnayaḥ .
jinvanti viśve taṃ devā yo brāhmaṇa ṛṣabhamājuhoti ..18..
9.4.24_56
śatayājam . saḥ. yajate . na . enam . dunvanti . agnayaḥ .
jinvanti . viśve. tam . de॒vāḥ . yaḥ. brāhmaṇe . ṛṣabham . ā'juhoti .. 18..
9.4.24_57
yaḥ yajamānaḥ brāhmaṇe brāhmaṇāya ṛṣabhaṃ vṛṣabhaṃ ājuhoti dadāti sa śatayājaṃ yajate śatasaṃkhyakān yajñān karoti . vṛṣotsargeṇa brāhmaṇāya ṛṣabhaṃ dadatā yajamānena śataṃ yajñānāṃ puṇyamāsāditamiti tātparyam . enam vṛṣotsargakāriṇaṃ yajamānam agnayaḥ agnihotrasambaddhāḥ trayaḥ pañca vā agnidevāḥ na dunvanti na upatāpayanti, kimu vaktavyaṃ laukiko'gnistaṃ prapīḍayediti . tam yajamānaṃ viśve devāḥ sarve devāḥ viśvedevanāmāno vā devāḥ jinvanti prīṇayanti, 'jinvati gatikarmā prītikarmā ca' ( niru0 6.22) .. 18..
9.4.24_58
brāhmaṇebhya ṛṣabhaṃ dattvā varīyaḥ kṛṇute manaḥ .
puṣṭiṃ so aghnyānāṃ sve goṣṭhe'va paśyate ..19..
9.4.24_59
brāhmaṇebhyaḥ . ṛṣabham . dattvā . varīyaḥ . kṛṇute . manaḥ.
puṣṭim . saḥ . aghnyānām . sve . go'sthe. ava . paśyate ..19..
9.4.24_60
brāhmaṇebhyaḥ ṛṣabhaṃ dattvā yajamānaḥ manaḥ svīyaṃ manaḥ, antaḥkaraṇaṃ vā varīyaḥ atitarāṃ śreṣṭhaṃ kṛṇute karoti . tena ca sa sve goṣṭhe gośālāyām aghnyānām avadhyānāṃ dhenūnāṃ puṣṭiṃ poṣaṇaṃ samṛddhiṃ ca avapaśyate avalokate . tadīyaṃ goṣṭhaṃ kāmadugbhiḥ gobhiḥ sadaiva susamṛddhaṃ jāyata iti bhāvaḥ .. 19 ..
9.4.24_61
gāvaḥ santu prajāḥ santvatho astu tanūbalam .
tatsarvamanu manyantāṃ devā ṛṣabhadāyine ..20..
9.4.24_62
gāvaḥ . santu . pra'jāḥ . santu . atho iti . astu. tanū'balam .
tat . sarvam . anu . manyantām . devāḥ . ṛṣabha'dāyine ..20..
9.4.24_63
vṛṣotsargaṃ kurvato yajamānasya samīpe gāvaḥ bahvyo dhenavaḥ santu . prajāḥ santatyaḥ santu, santativistāro jāyatām . atha api ca tanūbalaṃ śārīrikabalaṃ astu vardhatāmityarthaḥ. ṛṣabhadāyine vaṣotsargakartre yajamānāya tat sarvaṃ pūrvoktaṃ śubhajātaṃ sarve devāḥ anu manyantām anumodantām .. 20 ..
9.4.24_64
ayaṃ pipāna indra idrayiṃ dadhātu cetanīm .
ayaṃ dhenuṃ sudughāṃ nityavatsāṃ vaśaṃ duhāṃ vipaścitaṃ paro divaḥ ..21..
9.4.24_65
ayam . pipānaḥ . indraḥ. it . rayim . dadhātu . cetanīm .
ayam . dhenum . su'dughām . nitya'vatsām . vaśam . duhām . vipaḥ'citam . paraḥ . divaḥ .. 21 ..
9.4.24_66
pipānaḥ pravṛddhaḥ, paripuṣṭaḥ 'o pyāyī vṛddhau kānac, chāndasaḥ yalopaḥ. indraḥ it paramaiśvaryavān indra eva ayam vṛṣotsarge dīyamāno vṛṣabhaḥ dātre yajamānāya cetanīṃ cetanāsampannāṃ rayiṃ gorūpāṃ lakṣmīṃ dadhātu dhārayatu, vardhayatvityarthaḥ . punaśca sudughāṃ suṣṭhu dogghrīm, nityavatsāṃ prativarṣaṃ vatsapradātrīṃ vaśaṃ duhāṃ dohanasamaye vaśavartinīṃ ca dhenum dadhātu iti pūrveṇānvayaḥ . anyacca, yajamānāya paraḥ diva 'divu parikūjane' (1707 curā0) hiṃsanāt parikūjanāt vā parastāt 'divu mardane' (1725 curā0) hiṃsā-parikūjanādivirahitam vipaścitam adhyātmavidyāvicakṣaṇam, karotu iti śeṣaḥ .. 21 ..
9.4.24_67
piśaṅgarūpo nabhaso vayodhā aindraḥ śuṣmo viśvarūpo na āgan .
āyurasmabhyaṃ dadhatprajāṃ ca rāyaśca poṣairabhi naḥ sacatām ..22..
9.4.24_68
piśaṅga'rūpaḥ . nabhasaḥ. vayaḥ'dhāḥ . aindraḥ . śuṣmaḥ . viśva'rūpaḥ . naḥ . ā . agan .
āyuḥ. asmabhyam . dadhat . prajām . ca . rāyaḥ. ca . poṣaiḥ . abhi . naḥ . sacatām .. 22..
9.4.24_69
piśaṅgarūpaḥ suvarṇābhaḥ vayodhāḥ jīvanapradaḥ, āyuṣyaprado vā. viśvarūpaḥ naikarūpaḥ aindraḥ indrasambandhi śuṣmaḥ balaṃ tejo vā tadrūpaḥ ayam ṛṣabhaḥ nabhasaḥ dyulokāt naḥ asmākaṃ purataḥ āgan samupasthitaḥ āste . so'yam asmabhyam āyuḥ cirajīvanaṃ prajāṃ santatiṃ ca dadhat dhārayan rāyaḥ aiśvaryasya poṣaiḥ puṣṭibhiḥ ca naḥ asmān abhisacatām samavetān karotu .. 22 ..
9.4.24_70
upehopaparcanāsmin goṣṭha upa pṛñca naḥ .
upa ṛṣabhasya yadreta upendra tava vīryam ..23..
9.4.24_71
upa . iha . upa'parcana . asmin . go'sthe . upa . pṛñca . naḥ .
upa . ṛṣabhasya . yat . retaḥ . upa . indra . tava . vīryam .. 23 ..
9.4.24_72
upaparcana he samīpasamparkakarta: ṛṣabha ! 'pṛcī samparke (1463 rudhā0 para0) . iha atra upa asmākaṃ samīpam āgaccha . naḥ asmākaṃ asmin goṣṭhe asyāṃ gośālāyāṃ upapṛñca samīpastha eva sampṛkto bhava . ṛṣabhasya vṛṣabhasya upa samīpe yad retaḥ vīryamasti, he indra ! tat tava upa vīryam tvadīyaṃ tvatsamīpasthameva vīryaṃ vidyate, nānyasya kasyāpi iti bhāvaḥ .. 23 ..
9.4.24_73
etaṃ vo yuvānaṃ prati dadhmo atra tena krīḍantīścarata vaśāmanu .
mā no hāsiṣṭa januṣā subhāgā rāyaśca poṣairabhi naḥ sacadhvam ..24..
9.4.24_74
etam . vaḥ. yuvānam . prati . dadhmaḥ . atra . tena . krīḍantīḥ . carata . vaśān . anu .
mā . naḥ . hāsiṣṭa . januṣā . su'bhāgāḥ . rāyaḥ. ca . poṣaiḥ . abhi . naḥ . sacadhvam .. 24 ..
9.4.24_75
etāvatparyantaṃ naikaiḥ prakāraiḥ vṛṣabhaṃ saṃstutya upasaṃhāre tatpatnyo gāvaḥ saṃstutya prārthayante-- he gāvaḥ ! yuvānaṃ yauvanopetam etam amum vṛṣabham atra goṣṭhe vaḥ yuṣmākaṃ kṛte pratidadhmaḥ sthāpayāmaḥ . tena vṛṣabheṇa krīḍantīḥ krīḍāṃ kurvantīḥ, yūyaṃ vaśān anu yathecchaṃ carata itastataḥ vicarata . subhāgāḥ he saubhāgyaśālinyo gāvaḥ ! yūyaṃ naḥ asmān januṣā janmanā saha, yāvajjanma ityarthaḥ, mā hāsiṣṭa mā tyajata . ca rāyaḥ poṣaiḥ aiśvaryasya abhivṛddhibhiḥ naḥ asmān abhi sacadhvam paritaḥ sevadhvamiti .. 24 ..