Atharvaveda 9.5

Language: Sanskrit

9.5.1

ā nayaitamā rabhasva sukṛtāṃ lokamapi gacchatu prajānan .
tīrtvā tamāṃsi bahudhā mahāntyajo nākamā kramatāṃ tṛtīyam ..1..

9.5.2

indrāya bhāgaṃ pari tvā nayāmyasmin yajñe yajamānāya sūrim .
ye no dviṣantyanu tān rabhasvānāgaso yajamānasya vīrāḥ ..2..

9.5.3

pra pado'va nenigdhi duścaritaṃ yaccacāra śuddhaiḥ śaphairā kramatāṃ prajānan .
tīrtvā tamāṃsi bahudhā vipaśyann ajo nākamā kramatāṃ tṛtīyam ..3..

9.5.4

anuchya śyāmena tvacametāṃ viśastaryathāparvasinā mābhi maṃsthāḥ .
mābhi druhaḥ paruśaḥ kalpayainaṃ tṛtīye nāke adhi vi śrayainam ..4..

9.5.5

ṛcā kumbhīmadhyagnau śrayāmyā siñcodakamava dhehyenam .
paryādhattāgninā śamitāraḥ śṛto gacchatu sukṛtāṃ yatra lokaḥ ..5..

9.5.6

utkrāmātaḥ pari cedataptastaptāccaroradhi nākaṃ tṛtīyam .
agneragniradhi saṃ babhūvitha jyotiṣmantamabhi lokaṃ jayaitam ..6..

9.5.7

ajo agnirajamu jyotirāhurajaṃ jīvatā brahmaṇe deyamāhuḥ .
ajastamāṃsyapa hanti dūramasmiṃlloke śraddadhānena dattaḥ ..7..

9.5.8

pañcaudanaḥ pañcadhā vi kramatāmākraṃsyamānastrīṇi jyotīṃṣi .
ījānānāṃ sukṛtāṃ prehi madhyaṃ tṛtīye nāke adhi vi śrayasva ..8..

9.5.9

ajā roha sukṛtāṃ yatra lokaḥ śarabho na catto'ti durgānyeṣaḥ .
pañcaudano brahmaṇe dīyamānaḥ sa dātāraṃ tṛptyā tarpayāti ..9..

9.5.10

ajastrināke tridive tripṛṣṭhe nākasya pṛṣṭhe dadivāṃsaṃ dadhāti .
pañcaudano brahmaṇe dīyamāno viśvarūpā dhenuḥ kāmadughāsyekā ..10..

9.5.11

etadvo jyotiḥ pitarastṛtīyaṃ pañcaudanaṃ brahmaṇe'jaṃ dadāti .
ajastamāṃsyapa hanti dūramasmiṃlloke śraddadhānena dattaḥ ..11..

9.5.12

ījānānāṃ sukṛtāṃ lokamīpsan pañcaudanaṃ brahmaṇe'jaṃ dadāti .
sa vyāptimabhi lokaṃ jayaitaṃ śivo'smabhyaṃ pratigṛhīto astu ..12..

9.5.13

ajo hyagnerajaniṣṭa śokādvipro viprasya sahaso vipaścit.
iṣṭaṃ pūrtamabhipūrtaṃ vaṣaṭkṛtaṃ taddevā ṛtuśaḥ kalpayantu ..13..

9.5.14

amotaṃ vāso dadyāddhiraṇyamapi dakṣiṇām .
tathā lokāntsamāpnoti ye divyā ye ca pārthivāḥ ..14..

9.5.15

etāstvājopa yantu dhārāḥ somyā devīrghṛtapṛṣṭhā madhuścutaḥ .
stabhān pṛthivīmuta dyāṃ nākasya pṛṣṭhe'dhi saptaraśmau ..15..

9.5.16

ajo'syaja svargo'si tvayā lokamaṅgirasaḥ prājānan .
taṃ lokaṃ puṇyaṃ pra jñeṣam ..16..

9.5.17

yenā sahasraṃ vahasi yenāgne sarvavedasam .
tenemaṃ yajñaṃ no vaha svardeveṣu gantave ..17..

9.5.18

ajaḥ pakvaḥ svarge loke dadhāti pañcaudano nirṛtiṃ bādhamānaḥ .
tena lokāntsūryavato jayema ..18..

9.5.19

yaṃ brāhmaṇe nidadhe yaṃ ca vikṣu yā vipruṣa odanānāmajasya .
sarvaṃ tadagne sukṛtasya loke jānītān naḥ saṃgamane pathīnām ..19..

9.5.20

ajo vā idamagne vyakramata tasyora iyamabhavaddyauḥ pṛṣṭiham .
antarikṣaṃ madhyaṃ diśaḥ pārśve samudrau kukṣī ..20..

9.5.21

satyaṃ cartaṃ ca cakṣuṣī viśvaṃ satyaṃ śraddhā prāṇo virāṭ śiraḥ .
eṣa vā aparimito yajño yadajaḥ pañcaudanaḥ ..21..

9.5.22

aparimitameva yajñamāpnotyaparimitaṃ lokamava runddhe .
yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti ..22..

9.5.23

nāsyāsthīni bhindyān na majjño nirdhayet.
sarvamenaṃ samādāyedamidaṃ pra veśayet..23..

9.5.24

idamidamevāsya rūpaṃ bhavati tenainaṃ saṃ gamayati .
iṣaṃ maha ūrjamasmai duhe yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti ..24..

9.5.25

pañca rukmā pañca navāni vastrā pañcāsmai dhenavaḥ kāmadughā bhavanti .
yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti ..25..

9.5.26

pañca rukmā jyotirasmai bhavanti varma vāsāṃsi tanve bhavanti .
svargaṃ lokamaśnute yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti ..26..

9.5.27

yā pūrvaṃ patiṃ vittvā'thānyaṃ vindate'param .
pañcaudanaṃ ca tāvajaṃ dadāto na vi yoṣataḥ ..27..

9.5.28

samānaloko bhavati punarbhuvāparaḥ patiḥ .
yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti ..28..

9.5.29

anupūrvavatsāṃ dhenumanaḍvāhamupabarhaṇam .
vāso hiraṇyaṃ dattvā te yanti divamuttamām ..29..

9.5.30

ātmānaṃ pitaraṃ putraṃ pautraṃ pitāmaham .
jāyāṃ janitrīṃ mātaraṃ ye priyāstān upa hvaye ..30..

9.5.31

yo vai naidāghaṃ nāmartuṃ veda .
eṣa vai naidāgho nāmarturyadajaḥ pañcaudanaḥ .
nirevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyaṃ dahati bhavatyātmanā .
yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti ..31..

yo vai kurvantaṃ nāmartuṃ veda .
kurvatīṃkurvatīmevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyamā datte .
eṣa vai kurvan nāmarturyadajaḥ pañcaudanaḥ .
nirevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyaṃ dahati bhavatyātmanā .
yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti ..32..

9.5.33

yo vai saṃyantaṃ nāmartuṃ veda .
saṃyatīṃsaṃyatīmevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyamā datte .
eṣa vai saṃyan nāmarturyadajaḥ pañcaudanaḥ .
nirevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyaṃ dahati bhavatyātmanā .
yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti ..33..

9.5.34

yo vai pinvantaṃ nāmartuṃ veda .
pinvatīṃpinvatīmevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyamā datte .
eṣa vai pinvan nāmarturyadajaḥ pañcaudanaḥ .
nirevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyaṃ dahati bhavatyātmanā .
yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti ..34..

9.5.35

yo vā udyantaṃ nāmartuṃ veda .
udyatīmudyatīmevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyamā datte .
eṣa vā udyannāmarturyadajaḥ pañcaudanaḥ .
nirevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyaṃ dahati bhavatyātmanā .
yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti ..35..

9.5.36

yo vā abhibhuvaṃ nāmartuṃ veda .
abhibhavantīmabhibhavantīmevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyamā datte .
eṣa vā abhibhūrnāmarturyadajaḥ pañcaudanaḥ .
nirevāpriyasya bhrātṛvyasya śriyaṃ dahati bhavatyātmanā .
yo'jaṃ pañcaudanaṃ dakṣiṇājyotiṣaṃ dadāti ..36..

9.5.37

ajaṃ ca pacata pañca caudanān .
sarvā diśaḥ saṃmanasaḥ sadhrīcīḥ sāntardeśāḥ prati gṛhṇantu ta etam ..37..

9.5.38

tāste rakṣantu tava tubhyametaṃ tābhya ājyaṃ haviridaṃ juhomi ..38..

9.5.38_1

(svāmī gaṅgeśvarānanda udāsīnaḥ)

9.5.38_2

viniyogaḥ--atra sāmpradāyikā pañcaudanasave 'ā nayaitam" ityarthasūktasya viniyogamāhuḥ. etatsūktena niruptahavirabhimarśanaṃ saṃpātaṃ dātṛvācanaṃ dānaṃ ca kuryāt . tathā ca sūtram -"ā nayaitam" ityaparājitād ajamānīyamānamanumantrayate' ityādi . “ā nayaitam' iti sūktena saṃpātavantam . āñjanāntam" (kau0 sū0 64, 6-28) ityantam iti . evaṃ paśau anena sūktena aparājitād ānīyamānam ajamanumantrayeta . taduktaṃ vaitāne– “ā nayaitam ityādyāñjānāntam" (vaitā0 śrau0 10.14) iti . tathaiva agnicayane punaścitau 'yenā sahasram' ityanayā gārhapatye cīyamānā iṣṭakā brahmā anumantrayeta . taduktaṃ vaitāne -- gārhapatya uktam . 'ayamagniḥ satpatiḥ' (atharva0 7.64) 'yenā sahasram' (atharva0 9.5.17) iti” (vaitāna0 śrau0 29.9) iti . evameva tatraiva vaiśvakarmaṇaḥ homānumantraṇe tasyā eva viniyogaḥ . taduktaṃ vaitāne --"ye bhakṣayantaḥ' (atharva0 2.35), 'etaṃ sadhasthāḥ (a0 6.123) iti dve. 'yenā sahasram' (a0 9.5.17) iti 'vaiśvakarmaṇa homān" (vaitāna0 śrau0 29.23) iti ..

9.5.38_3

ā na̭yai॒tamā ra̭bhasva su॒kṛtā̭ṃ lo॒kamapi̭ gacchatu prajā॒nan.
tī॒rtvā tamā̭ṃsi bahu॒dhā ma॒hāntya॒jo nāka॒mā kra̭matāṃ tṛ॒tīya̭m ..1..
ā. naya . etam . ā . rabhasva . su'kṛtām . lokam . api . gacchatu . pra'jānan .
tīrtvā . tamāṃsi . bahu'dhā . mahānti . ajaḥ . nākam . ā . kramatām . tṛtīyam .. 1..

9.5.38_4

etam ajam ajanmānaṃ jīvātmānaṃ ānaya gṛhāṇa, svamanasi nidehi, dhyāyet . 'dhyai cintāyām' (908 bhvā0 para0) dhyātvā ca ārabhasva yajñaṃ kuru yena yajñena sadudyogabalena vā prajānan saṃprabuddho bhūtvā sukṛtāṃ sukarmiṇāṃ puṇyaśālināṃ lokam api gantavyaṃ sthānamapi gacchatu yātu . ayam ajaḥ ajanmā jīvātmā bahudhā naikaiḥ prakāraiḥ mahānti tamāṃsi niviḍāndhakārapracurāṇi nīcoccajanmāni mṛtyurūpāṇi tīrtvā tṛtīyaṃ nākam avidyamānaduḥkhaṃ parabrahmaṇo lokam ākramatām ārohatu. ajaḥ na jāyate yaḥ saḥ, jīvātmā. nañpūrvakāt janerḍa: pratyayaḥ .. 1 ..

9.5.38_5

indrā̭ya bhā॒gaṃ pari̭ tvā nayāmya॒sminya॒jñe yaja̭mānāya sū॒rim.
ye no̭ dvi॒ṣantyanu॒ tānra̭bha॒svānā̭gaso॒ yaja̭mānasya vī॒rāḥ ..2..
indrāya . bhāgam . pari. tvā . nayāmi . asmin . yajñe . yajamānāya . sūrim .
ye . naḥ . dviṣanti . anu . tān . rabhasva . anāgasaḥ. yajamānasya . vīrāḥ ..2..

9.5.38_6

asmin yajñe prakṛte nākaprāptiphalake yajñe indrāya ṣaṣṭhyarthe caturthī, indrasya paramātmanaḥ bhāgaṃ bhāgarūpam aṃśarūpaṃ sūrim jñāninaṃ tvā tvāṃ yajamānāya yajamānasamīpe pari nayāmi prāpayāmi. ye naḥ dviṣanti ye'smākaṃ śatravaḥ duṣkarmādayaḥ, tān anu rabhasva anusṛtya ākramya ca tadvināśodyogaṃ kuru . yato hi yajamānasya vīrāḥ vīraputrā: anāgasaḥ niṣpāpāḥ santi . niṣpāpe satyeva duṣkarmādiśatrūṇāṃ vināśodyogaḥ kriyate janaiḥ .. 2..

9.5.38_7

pra pa॒do 'va̭ nenigdhi॒ duśca̭rita॒ṃ yacca॒cāra̭ śu॒ddhaiḥ śa॒phairā kra̭matāṃ prajā॒nan.
tī॒rtvā tamā̭ṃsi bahu॒dhā vi॒paśya̭nna॒jo nāka॒mā kra̭matāṃ tṛ॒tīya̭m ..3..
pra . padaḥ . ava . nenigdhi . duḥ'caritam . yat . cacāra. śuddhaiḥ . śaphaiḥ. ā. kramatām . prajānan .
tīrtvā . tamāṃsi . bahu'dhā . vi'paśyan . ajaḥ . nākam . ā . kramatām . tṛtīyam .. 3 ..

9.5.38_8

he jīvātman ! tvaṃ yat yataḥ niṣiddhasthaleṣu viharaṇena malādisaṃlagnatārūpaṃ duścaritaṃ pāpācaraṇaṃ cacāra vihitavān, ataḥ padaḥ pādān ava nenigdhi prakṛṣṭatayā saṃmārjaya 'ṇijir śaucapoṣaṇayoḥ', loṭ . tātparyametat yad duṣṭamārgānusaraṇaṃ tvayā na vidhātavyamiti . anyacca, prajānan samyaktayā vijñāya vicārya vā śuddhaiḥ śaphaiḥ pādaiḥ ākramatām pādasaṃcaraṇaṃ vidhīyatām . nindyaṃ panthānaṃ parityajya praśastena pathā gantavyamiti tātparyam . ajaḥ janmamaraṇarahito'yaṃ jīvātmā bahudhā naikaiḥ prakāraiḥ vipaśyan saṃsṛtisulabhān doṣān kaṣṭāni ca vilokayan tamāṃsi duṣṭakarmāṇi tīrtvā vihāya, teṣāṃ pāramāsādya tṛtīyaṃ nākaṃ svargalokam ākramatām prāpnuyāditi .. 3 ..

9.5.38_9

anṷchya śyā॒mena॒ tvaca̭me॒tāṃ vi̭śastaryathāpa॒rva̭1sinā॒ mābhi ma̭ṃsthāḥ.
mābhi drṷhaḥ paru॒śaḥ ka̭lpayainaṃ tṛ॒tīye॒ nāke॒ adhi॒ vi śra̭yainam ..4..
anu . chya . śyāmena . tvacam . etām . vi'śastaḥ. yathā'paru . asinā . mā. abhi. maṃsthāḥ .
mā. abhi . druhaḥ . paru'śaḥ . kalpaya . enam . tṛtīye . nāke . adhi . vi . śraya . enam .. 4..

9.5.38_10

viśastaḥ śiṣyavargeṣu saṃśliṣṭadoṣāṇāṃ vicchedaka guro ! tvaṃ etām ahaṅkārādi-doṣajanitāṃ tvacaṃ tvacamiva ācchādikām avidyāṃ pāpavṛttiṃ vā śyāmena śyāmavarṇavat bhayajanakena asinā dṛḍha śāsanarūpavajreṇa yathāparu yathāparva anucchya anukramaṃ chindhi . he guro ! mā abhimaṃsthāḥ śiṣyasaṃśodhanakārye'smin abhimānaṃ mā kuru. tathā mā abhidruhaḥ drohaṃ mā kuru . enaṃ śiṣyaṃ paruśaḥ aṅgādīnāṃ pratisandhimādāya kalpaya samarthaṃ kuru . tena ca enaṃ tṛtīye nāke duḥkharahite svarge adhi viśraya saṃsthāpaya . viśastaḥ - vipūrvāt 'śasu hiṃsāyām' ityasmāt tṛc, 'grasitaskabhita0' (pā0 7.2.34) ityanena iḍabhāvaḥ . śyāmena -śyāyate dūraṃ gacchati mano'smāt, ‘śyaiṅ gatau' (bhvādi0) ityasmāt makpratyayaḥ .
anye tvevaṃ vyācakṣate-viśastaḥ he garvabharitavacobhiḥ parahiṃsaka jīva ! etāṃ tvacam svakīyābhimānasya uparitanaṃ bhāgaṃ śyāmena asinā yathāparu anuchya jñānarūpeṇa kṛpāṇāgreṇa aṅgam aṅgaṃ chindhi . mā abhimaṃsthāḥ sāṃsārikeṣu padārthaṣu abhimānaṃ mā kuru. enam paruśaḥ kalpaya ahaṅkṛterasyāḥ khaṇḍa khaṇḍaṃ vidhehi . enaṃ tṛtīye nāke adhi viśraya tata itthaṃ jīvātmānaṃ sarvocce viśrāmasthāne upaveśayeti .. 4 ..

9.5.38_11

ṛ॒cā ku॒mbhīmadhya॒gnau śra̭yā॒myā si̭ñcoda॒kamava̭ dhehyenam.
pa॒ryādha̭ttā॒gninā̭ śamitāraḥ śṛ॒to ga̭cchatu su॒kṛtā॒ṃ yatra̭ lo॒kaḥ ..5..
ṛcā . kumbhīm . adhi . agnau . śrayāmi . ā. siñca . udakam . ava . dhehi . enam .
pari'ādhatta . agninā . śamitāraḥ . śṛtaḥ . gacchatu . su'kṛtām . yatra . lokaḥ ..5..

9.5.38_12

ṛcā vedavāṇyā kumbhīm śirodravabharitamukhām ukhām agnau brahmāgnau vāgagnau tapo'gnau vā, adhiśrayāmi saṃsthāpayāmi. 'brahma hyagniḥ' (śata0 brā0 1.5.1.11), 'tapo vā agniḥ ' (śata0 brā0 3.4.3.2) 'dīkṣāyai ca tvā tapasaśca tejase juhomi' (tai0 saṃ0 3.3.1.1) 'agnirvai vāk' (kā0 śrau0 18.19) . gurorājñayā śiṣyaḥ dīkṣāmādāya ugraṃ tapaścarati, vedañca adhīte . gurustu vedādhyāpanena tasya śirasi samagraṃ jñānavijñānādikaṃ sandhārayati . tadeva kumbhīpātrarūpasya śiraso'gnau'dhiśrayaṇaṃ nāmeti vivekaḥ . tasyām ukhāyām udakaṃ somarasādikaṃ ā siñca . yadvā dattāvadhāno bhūtvā rakṣa. enaṃ śiṣyaṃ avadhehi atra sthāpaya . śamitāraḥ śamadamādiguṇānāṃ prāpakā:, yadvā doṣāṇāṃ śamayitāraḥ yūyaṃ guravaḥ enam agninā pari ādhatta ācchādayata . evaṃ śṛtaḥ jñānāgnidvārā paripakkaḥ sana eṣa sukṛtāṃ puṇyaśālināṃ yatra lokaḥ tatra gacchatu yātviti bhāvaḥ .. 5 ..

9.5.38_13

utkā॒māta॒ḥ pari̭ ce॒data̭ptasta॒ptācca॒roradhi॒ nāka̭ṃ tṛ॒tīya̭m.
a॒gnera॒gniradhi॒ saṃ ba̭bhūvitha॒ jyoti̭ṣmantama॒bhi lo॒kaṃ ja̭yai॒tam ..6..
ut . krāma . ataḥ . pari. ca . it . ataptaḥ . taptāt . caroḥ . adhi. nākam. tṛtīyam .
agneḥ. agniḥ . adhi. sam . babhūvitha . jyotiṣmantam . abhi . lokam . jaya . etam ..6..

9.5.38_14

cet yadi tvaṃ ataptaḥ 'tap-dhātoḥ laṅi rūpam bhṛśaṃ tapto'bhavaḥ, ataḥ asmāt taptāt caroḥ pacanādhārabhūtāt mṛtpātrāt pari sarvataḥ tṛtīyaṃ nākaṃ svargam adhi lakṣyīkṛtya utkrāma utpata, udgaccha . carurmṛtpātrama, 'carurmṛccayo bhavati . caratervā samuccarantyasmādāpaḥ' (niru0 3.6) . agniḥ agnirūpaḥ tvaṃ he śiṣya ! agneḥ agnirūpāt guroḥ sakāśāt agnirūpaṃ adhi adhikṛtya saṃbabhūvitha jajñiṣe. ittham etaṃ jyotiṣmantaṃ dedīpyamānaṃ lokaṃ svargalokaṃ jaya tatra adhitiṣṭheti bhāvaḥ .. 6..

9.5.38_15

a॒jo a॒gnira॒jamu॒ jyoti̭rāhura॒jaṃ jīva̭tā bra॒hmaṇe॒ deya̭māhuḥ.
a॒jastamā॒ṃsyapa̭ hanti dū॒rama॒smiṃllo॒ke śra॒ddadhā̭nena da॒ttaḥ ..7..
ajaḥ . agniḥ . ajam . ūṃ iti . jyotiḥ. āhuḥ . ajam . jīvatā . brahmaṇe. deyam . āhuḥ.
ajaḥ . tamāṃsi . apa . hanti . dūram . asmin . loke. śrat'dadhānena . dattaḥ ..7..

9.5.38_16

ajaḥ ajanmā jīvātmā agniḥ agnirūpo bhavati . tam enam ajaṃ jīvātmānam u niścayena vidvāṃsaḥ jyotiḥ jyotiṣmantaṃ jñānavijñānādibhiḥ prakāśitaṃ āhuḥ. etādṛśam enam ajaṃ jīvatā sajīvarūpeṇa, na tu mṛtarūpeṇa brahmaṇe paramapuruṣāya paramātmane, gurave vā vedādhigamāya deyaṃ dātavyam āhuḥ vadanti vivekinaḥ . asmin loke manuṣyasamudāye ca śraddadhānena śraddhāvatā guruṇā pitrā vā dattaḥ pradattaḥ samarpitaḥ ayaṃ ajaḥ lokānāṃ tamāṃsi ajñānāndhakārān dūram apahanti sarvathā vināśayati ..7..

9.5.38_17

pañcaṷdanaḥ pañca॒dhā vi kra̭matāmākra॒ṃsyamā̭na॒strīṇi॒ jyotī̭ṃṣi.
ī̭jā॒nānā̭ṃ su॒kṛtā॒ṃ prehi॒ madhya̭ṃ tṛ॒tīye॒ nāke॒ adhi॒ vi śra̭yasva ..8..
pañca'odanaḥ . pañca'dhā. vi . kramatām . ā'kraṃsyamānaḥ . trīṇi . jyotīṃṣi .
ījānānām . su'kṛtām . pra . ihi . madhyam . tṛtīye. nāke. adhi. vi. śrayasva .. 8 ..

9.5.38_18

pañcaudanaḥ pañcamahābhūtānyeva odanarūpāṇi yasyeti, tatrāpratihatagatikaḥ . pañcadhā vibhaktamodanaṃ yasyeti kecit . pañcajanebhyo ( pañcajanā: catvāro varṇāḥ niṣādapañcamaḥ, tebhyo) dīyamāna: odano yasyeti anye . pañcendriyaviṣayāḥ śabdasparśarūparasagandhā eva odanaṃ yasyeti apare. vrīhi-yava-godhūma-māṣa-tilākhyāni pañcapramukhānnāni eva odanaṃ yasyeti, vātādipoṣakapadārthapañcakena saṃyuktam odanaṃ yasyeti vā kecana . 'pañcaraṅgī' iti bhāṣāyām. pañca prapañcaḥ odanaṃ bhakṣyo yasya sa pañcaudanaḥ . pañcaśabdo na saṃkhyāvācī, kiṃ tarhi prapañcavācī. yathāha śrīharṣaḥ-pañcāsyavat 'pañcaśarasya nāmni prapañcavācī khalu pañcaśabdaḥ' iti pare . evam 'undī kledane' (1458 rudhā0 para0) ityasmāt 'undernalopaśca' (uṇā0 2.76) ityanena yuc, unatti kledayati miśrayati annādīnīti odanam . etādṛśo'yam ajaḥ gatiśīlo jīvātmā trīṇi jyotīṃṣi indriyamano-buddhisambandhīni jyotīṃṣi ākraṃsyamānaḥ prāptumicchan āṅpūrvakāt 'kramu pādavikṣepe' (473 bhvā0) ityasmāt lṛṭa: śānac . pañcadhāḥ adhastanīṃ vihāya pañcasu dikṣu pañcaprakāreṇa vikramatāṃ pādavikṣepaṃ karotu. he aja! ījānānāṃ yajanaśīlānām, yajdhāto: 'liṭa: kānajvā' (pā0 3.2.106) ityanena kānac, 'vacisvapi0' (pā0 6.1.15) ityanena samprasāraṇam, liṭtvāt dvirvacane dīrghaḥ . sukṛtāṃ sukarmiṇāṃ madhye prehi gaccha, tatra vasa . tadanantaraṃ dehapātakāle tṛtīye nāke svarge adhi viśrayasva viśrāmaṃ kuru .. 8 ..

9.5.38_19

ajā ro̭ha su॒kṛtā॒ṃ yatra̭ lo॒kaḥ śa̭ra॒bho na ca॒tto 'ti̭ du॒rgāṇyḙṣaḥ.
pañcaṷdano bra॒hmaṇḙ dī॒yamā̭na॒ḥ sa dā॒tāra॒ṃ tṛptyā̭ tarpayāti ..9..
aja . ā. roha. su'kṛtām . yatra . lokaḥ. śarabhaḥ . na . cattaḥ . ati . duḥ'gāni . eṣaḥ .
pañca'odanaḥ . brahmaṇe . dīyamānaḥ . saḥ . dātāram . tṛptyā . tarpayāti ..9..

9.5.38_20

aja he ajanman ! tvaṃ sukṛtāṃ puṇyaśālināṃ yatra lokaḥ tatra āroha udgaccha . eṣaḥ ajaḥ cattaḥ dhāvamānaḥ, 'catatīti gatikarmasu paṭhitam' (nidha0 2.14) . śarabhaḥ na śarabha iva arthāt śarabhanāmakahiṃsrapaśuviśeṣa iva ityarthaḥ . śṛṇāti ' śṛ hiṃsāyām' (kryā0) ityasmāt 'kṛś śali0' (uṇā0 3.112) ityanena abhac . 'aṣṭāpade ca karabhe śarabha: syānmṛgāntare' iti medinī (107.21). durgāṇi durgamanāni duḥkhena gantuṃ śakyān mārgān ati atikramyaṃ, gacchatīti śeṣaḥ . eṣa pañcaudanaḥ gatamantroktapañcavidhodanabhoktā ajo jīvaḥ brahmaṇe brahmaprāptyai vedādhyayanāya vā dīyamānaḥ samarpyamāṇa: saḥ ajo dātāraṃ samarpayitāraṃ mātāpitryādikaṃ tṛptyā tarpayāti sukhena ānandena ca prīṇayati ..9..

9.5.38_21

a॒jastri̭nā॒ke tri̭di॒ve tri̭pṛ॒ṣṭhe nāka̭sya pṛ॒ṣṭhe da̭di॒vāṃsa̭ṃ dadhāti.
pañcaṷdano bra॒hmaṇḙ dī॒yamā̭no vi॒śvarṷ̄pā dhe॒nuḥ kā̭ma॒dughā॒syekā̭ ..10..
ajaḥ . tri'nāke . tri'dive . tri'pṛṣṭhe . nākasya . pṛṣṭhe . dadi'vāṃsam . dadhāti .
pañca'odanaḥ. brahmaṇe. dīyamānaḥ. viśva'rūpā . dhenuḥ . kāma'dughā . asi . ekā ..10..

9.5.38_22

ajaḥ ajanmā jīvātmā dadivāṃsaṃ samarpayitāraṃ svātmānam . yadvā ajaḥ paramātmā dadivāṃsaṃ svātmānaṃ samarpayitāraṃ jīvaṃ trināke trividhaduḥkharahite tridive agnividyudādityaistribhiḥ jyotibhiḥ yukte tripṛṣṭhe pṛṣṭhatrayayukte 'tisraḥ dyauḥ' iti śrutibalāt nākasya pṛṣṭhe svargalokasya pṛṣṭhabhāge dadhāti dhārayati . brahmaṇe brahmārthaṃ dīyamānaḥ samarpyamāṇo'yaṃ pañcaudanaḥ ajaḥ svayaṃ ekā advitīyā kāmadughā kāmānāṃ dogdhrī pradātrīti viśvarūpā viśvarūpadhāriṇī dhenuḥ asi puruṣavyatyayaḥ. dhenusadṛśo'stīti bhāvaḥ .. 10 ..

9.5.38_23

e॒tadvo॒ jyoti̭ḥ pitarastṛ॒tīya॒ṃ pañcaṷdanaṃ bra॒hmaṇe॒ 'jaṃ da̭dāti.
a॒jastamā॒ṃsyapa̭ hanti dū॒rama॒smiṃllo॒ke śra॒ddadhā̭nena da॒ttaḥ ..11..
etat . vaḥ . jyotiḥ . pitaraḥ . tṛtīyam . pañca'odanam . brahmaṇe . ajam . dadāti .
ajaḥ . tamāṃsi . apa . hanti . dūram . asmin . loke . śrat'dadhānena . dattaḥ .. 11..

9.5.38_24

pitaraḥ he mātāpitarau ! vaḥ yuṣmākaṃ etat putrātmanā tṛtīyaṃ jyotiḥ mātāpitryanantaraṃ putraḥ tṛtīyasthāne bhavati, yat asau pañcaudanam pañcaudanātmakam ajam ajanmānaṃ svātmānaṃ brahmaṇe parabrahmaṇe dadāti samarpayati, brahmārpaṇaṃ karotītyarthaḥ . śiṣṭaṃ saptamamantravat .. 11 ..

9.5.38_25

ī̭jā॒nānā̭ṃ su॒kṛtā̭ṃ lo॒kamīpsa॒npañcaṷdanaṃ bra॒hmaṇe॒ 'jaṃ da̭dāti.
sa vyā̭ptima॒bhi lo॒kaṃ ja̭yai॒taṃ śi॒vo̭3 'smabhya॒ṃ prati̭gṛhīto astu ..12..
ijānānām . su'kṛtām . lokam . īpsan . pañca'odanam . brahmaṇe . ajam. dadāti .
saḥ . vi'āptim . abhi . lokam . jaya . etam . śivaḥ . asmabhyam . prati'gṛhītaḥ . astu .. 12..

9.5.38_26

he jīvātman ! ījānānāṃ yajñakartṝṇāṃ yājakānāṃ sukṛtāṃ śobhanakarmakṛtāṃ lokama īpsan prāptumicchan puruṣaḥ pañcaudanam ajam svātmānaṃ brahmaṇe parabrahmaṇe dadāti brahmārpaṇaṃ karoti . saḥ tvaṃ vyāptim sarvakṣetreṣu svīyāṃ vyāptim abhi abhilakṣya etaṃ svargābhidhaṃ tṛtīyaṃ lokaṃ jaya. etādṛśaḥ pratigṛhītaḥ gururūpeṇa asmābhiḥ svīkṛtastvam asmabhyaṃ śivaḥ astu kalyāṇakārī bhūyā: .. 12 ..

9.5.38_27

a॒jo hya̭1gneraja̭niṣṭa॒ śokā॒dvipro॒ vipra̭sya॒ saha̭so vipa॒ścit.
i॒ṣṭaṃ pū॒rtama॒bhipṷ̄rta॒ṃ vaṣa̭ṭkṛta॒ṃ tadde॒vā ṛ̭tu॒śaḥ ka̭lpayantu ..13..
ajaḥ . hi . agneḥ . ajaniṣṭa . śokāt . vipraḥ . viprasya . sahasaḥ . vipaḥ'cit .
iṣṭam . pūrtam . abhi'pūrtam . vaṣaṭ'kṛtam . tat . de॒vāḥ . ṛtu'śaḥ . kalpayantu .. 13 ..

9.5.38_28

vipraḥ medhāvī vipaścit vipaṃ buddhiṃ cinotīti, buddheścayanakartā ayam ajaḥ ajanmā jīvātmā sahasaḥ balavata: viprasya medhāvinaḥ agneḥ agnyātmanaḥ parameśvarasya śokāt tejasā ajaniṣṭa āvirbabhūva . etādṛśāya ajarūpāya jīvātmane devāḥ indrādayo devāḥ iṣṭaṃ yajñayāgādikam pūrtam vāpīkūpataḍāgādikañca abhipūrtam pūrtisādhanaṃ vaṣaṭkṛtaṃ svāhādibhiḥ yajñārthaṃ pradattaṃ etat sarvaṃ ṛtuśaḥ ṛtvanusāraṃ ṛtau ṛtau 'saṃkhyaikavacanācca vīpsāyām' (pā0 5.4.43) ityanena ṛtuśabdāt śas . prathamacaraṇasāmyāt atraiva anyatra (atharva0 saṃ0 4.14.1) punaruktavadābhāsaḥ .. 13 ..

9.5.38_29

a̭mo॒taṃ vāso̭ dadyā॒ddhira̭ṇya॒mapi॒ dakṣi̭ṇām.
tathā̭ lo॒kāntsamā̭pnoti॒ ye di॒vyā ye ca॒ pārthi̭vāḥ ..14..
amā'utam . vāsaḥ . dadyāt . hiraṇyam . api . dakṣiṇām .
tathā . lokān . sam . āpnoti . ye. divyāḥ . ye. ca . pārthivāḥ..14..

9.5.38_30

amotam amā utam gṛhe nirmitam, amā gṛhanāma (nigha0 3.4) utam 'veñ tantusantāne' (1006 bhvā0) ktaḥ, samprasāraṇam . vāsaḥ vastraṃ dadyāt dānaṃ kuryāt . dakṣiṇām dakṣiṇāyām saptamyarthe dvitīyā . hiraṇyamapi suvarṇamapi yathāśakti dadātu . tathā tathākaraṇena dātā tān lokān ye divyāḥ divi bhavāḥ ca ye pārthivāḥ bhaumāḥ, samāpnoti adhigacchati .. 14 ..

9.5.38_31

e॒tāstvā॒jopa̭ yantu॒ dhārā̭ḥ so॒myā de॒vīrghṛ॒tapṛ̭ṣṭhā madhu॒ścuta̭ḥ.
sta̭bhānpṛthi॒vīmu॒ta dyāṃ nāka̭sya pṛ॒ṣṭhe 'dhi̭ sa॒ptara̭śmau ..15..
etāḥ . tvā . aja . upa . yantu . dhārāḥ . somyāḥ. devīḥ . ghṛta'pṛṣṭhāḥ. madhu'ścutaḥ .
stabhāna . pṛthivīm . uta . dyām . nākasya . pṛṣṭhe . adhi . sapta'raśmau .. 15..

9.5.38_32

aja he jīvātman ! etāḥ iṣṭāpūrtādipuṇyaprabhavā: ghṛtapṛṣṭhāḥ ghṛtaṃ pṛṣṭhe yāsāṃ tā:, ghṛtabharitāḥ madhuścutaḥ madhu madhurasaṃ cyāvayanti tāḥ, madhusrāviṇyaḥ devīḥ divyaśaktisampannāḥ somyāḥ somarasasambandhinyaḥ dhārāḥ tvā tvām upayantu prāpnuvantu . adhi saptaraśmau sūryasya upari bhāge nākasya svargalokasya pṛṣṭhe sthitaḥ san tvaṃ pṛthivīm bhūlokam uta api ca dyām dyulokaṃ stabhāna stambhaya dhāraya, dṛḍhīkuru .. 15 ..

9.5.38_33

a॒jo 'syaja̭ sva॒rgo 'si॒ tvayā̭ lo॒kamaṅgi̭rasa॒ḥ prājā̭nan.
taṃ lo॒kaṃ puṇya॒ṃ pra jñḙṣam ..16..
ajaḥ . asi . aja . svaḥ'gaḥ . asi . tvayā . lokam . aṅgirasaḥ. pra . ajānan .
tam . lokam . puṇyam . pra . jñeṣam ..16..

9.5.38_34

he aja ! tvaṃ ajaḥ vastuta: janivikārarahitaḥ paramātmaiva asi . svargaḥ svargaprāptisādhanāt tvam svargaḥ nāka: asi . tvayā tvatsāhāyyena aṅgirasaḥ aṅgirāgotrotpannā: maharṣayaḥ lokaṃ svargalokaṃ prājānan jñātavantaḥ . ahamapi taṃ puṇyaṃ lokam puṇyaśīlaiḥ prāpyaṃ pavitraṃ svargalokaṃ prajñeṣam jānīyām. pra-upasargapūrvāt jānāterleṭi 'sibbahulaṃ leṭi' (pā0 3.1.34) ityanena sipīṭicaḥ rūpam .. 16 ..

9.5.38_35

yenā̭ sa॒hasra॒ṃ vaha̭si॒ yenā̭gne sarvaveda॒sam.
tene॒maṃ ya॒jñaṃ no̭ vaha॒ sva̭rde॒veṣu॒ ganta̭ve ..17..
yena . sahasram . vahasi . yena . agne . sarva'vedasam .
tena . imam . yajñam . naḥ . vaha . svaḥ. deveṣu . gantave ..17..

9.5.38_36

agne ! agnivat tejasvin paramātmasvarūpa aja ! yena prayatnena tvaṃ sahasraṃ aparimitasaṃkhyākaṃ jñānaśaktyādikaṃ vahasi dhārayasi yena ca sarvavedasam sarvāṇi vedāṃsi labhyāni yasmin tam. sakalopalabdhirūpaṃ yajñādikaṃ prāpnoṣi tena prayatnena deveṣu devānāṃ madhye svargantave svargaprāptyai naḥ imaṃ yajñaṃ vaha dhāraya .. 17 ..

9.5.38_37

a॒jaḥ pa॒kvaḥ sva॒rge lo॒ke da̭dhāti॒ pañcaṷdano॒ nirṛ̭ti॒ṃ bādha̭mānaḥ.
tena̭ lo॒kāntsūrya̭vato jayema ..18..
ajaḥ . pakvaḥ . svaḥ'ge. loke . dadhāti . pañca'odanaḥ . niḥ'ṛtim . bādhamānaḥ .
tena . lokān . sūrya'vataḥ . jayema .. 18..

9.5.38_38

pakvaḥ pariṇatabuddhiḥ, sarvataḥ tapaścaraṇādinā vaidikakarmopāsanākalāpena brahmāgnau paritaptaḥ, vinaṣṭamalavikṣepaḥ, śuddhāntaḥkaraṇaḥ san pañcaudanaḥ ajaḥ ajanmā jīvātmā ayaṃ nirṛtim apamṛtyuṃ pāpadevatāṃ vā bādhamānaḥ apavārayan svarge loke tṛtīye nāke svātmānaṃ dadhāti prāpayati . vayamapi tena tenaiva mārgeṇa sūryavataḥ lokān sūryasambandhino lokān jayema vijitya prāpnuyāma .. 18 ..

9.5.38_39

yaṃ brā̭hma॒ṇe ni̭da॒dhe yaṃ ca̭ vi॒kṣu yā vi॒pruṣa̭ oda॒nānā̭ma॒jasya̭.
sarva॒ṃ tada̭gne sukṛ॒tasya̭ lo॒ke jā̭nī॒tānna̭ḥ sa॒ṃgama̭ne pathī॒nām ..19..
yam . brāhmaṇe . ni'dadhe . yam . ca . vikṣu . yāḥ . vi'pruṣaḥ . odanānām . ajasya .
sarvam . tat . agne. su'kṛtasya . loke . jānītāt . naḥ . sam'gamane . pathīnām .. 19 ..

9.5.38_40

yaṃ yajñaṃ brāhmaṇe brahmavidi yajñaśīle vipre asau ajanmā devaḥ nidadhe nihitavān, ca yaṃ niyamādikaṃ vikṣu sāmānyaprajāsu sthāpitavān, ajasya ajasambandhinaḥ odanānāṃ pṛthivyādipañcaudanānāṃ yāḥ vipruṣaḥ svalpāḥ kaṇā: atra patitāḥ . agne ! agnisvarūpa paramātman pathīnāṃ 'pathi gatau' (1576 curā0) ityasmāt 'sārvadhātubhyaḥ in (uṇā0 4.118) ityanena in . saṃgamane sarvavidhamārgāṇāṃ saṃgamasthale sukṛtasya puṇyaśālinaḥ asmin loke svargaloke naḥ asmākaṃ tat sarvaṃ jānītāt tvaṃ jānīhi .. 19..

9.5.38_41

a॒jo vā i॒dama̭gne॒ vya̭kramata॒ tasyora̭ i॒yama̭bhava॒ddyauḥ pṛ̭ṣṭi॒ham.
a॒ntari̭kṣa॒ṃ madhya॒mdiśa̭ḥ pā॒rśve sa̭mu॒drau ku॒kṣī ..20..
ajaḥ . vai . idam . agre. vi . akramata . tasya . uraḥ. iyam . abhavat . dyauḥ . pṛṣṭham .
antarikṣam . madhyam . diśaḥ. pārśve iti . samudrau . kukṣī iti .. 20 ..

9.5.38_42

ajaḥ ajanmā paramātmā vai niścayena agre sṛṣṭyādau idam carācarātmakaṃ jagat vyakramata vyacarat . iyaṃ pṛthivī tasya ajasya uraḥ vakṣa:sthānīyā abhavat . dyauḥ dyulokaḥ pṛṣṭham dehasya pṛṣṭhabhāgaḥ, antarikṣaṃ madhyaṃ madhyadehaḥ kaṭibhāgaḥ, diśaḥ pūrvādaya: diśaḥ pārśve madhyadehasya dakṣiṇottarabhāgau, kukṣī kukṣidvayaṃ samudrau, ūrdhvādhobhāgavibhaktaṃ pṛthivyākāśasthānadvayavibhaktasamudradvayam abhavat .. 20 ..

9.5.38_43

sa॒tyaṃ ca॒rtaṃ ca॒ cakṣṷṣī॒ viśva̭ṃ sa॒tyaṃ śra॒ddhā prā॒ṇo vi॒rāṭśira̭ḥ.
e॒ṣa vā apa̭rimito ya॒jño yada॒jaḥ pañcaṷdanaḥ ..21..
satyam . ca . ṛtam . ca . cakṣuṣī iti . viśvam . satyam . śraddhā . prāṇaḥ. virāṭ . śiraḥ. eṣaḥ . vai . apari'mitaḥ. yajñaḥ . yat . ajaḥ . pañca'odanaḥ .. 21 ..

9.5.38_44

bhagavataḥ paramapuruṣasyābhīddhāt tapasaḥ samutpannam ṛtaṃ ca satyaṃ ca ete dve ajasya paramātmanastasya cakṣuṣī netre viśvaṃ jagat tasya satyaṃ sattātmakam, 'as sattāyām' (1065 adā0 ) śatṛ, sate hitaṃ yat satyaṃ yathārthasvarūpama, tasya prakaṭo dehaḥ . śraddhā śrat satyaṃ dadhātīti śraddhā, prāṇaḥ. virāṭ vividhaṃ prakāśamānā prakṛtistasya śiraḥ śiro bhavati . yat pañcaudanaḥ ajaḥ pañcabhūtādyātmakasya odanasya bhoktā ajanmā sa vai eṣa aparimitaḥ asīmaḥ yajñaḥ eva, 'vidvadbhiḥ parikīrtitaḥ' iti śeṣaḥ .. 21 ..

9.5.38_45

apa̭rimitame॒va ya॒jñamā॒pnotyapa̭rimitaṃ lo॒kamava̭runddhe.
yo̭3 'jaṃ pañcaṷdana॒ṃ dakṣi̭ṇājyotiṣa॒ṃ dadā̭ti ..22..
apari'mitam . eva . yajñam . āpnoti . apari'mitam . lokam . ava . runddhe .
yaḥ. ajam . pañca'odanam . dakṣiṇā'jyotiṣam . dadāti .. 22 ..

9.5.38_46

yaḥ puruṣaḥ ajam ajanmānaṃ pañcaudanaṃ pañcabhūtasecakaṃ paramātmānaṃ nimittīkṛtya dakṣiṇājyotiṣaṃ dakṣiṇādāne jyotiṣaṃ dedīpyamānaṃ svarṇarajatādikaṃ dadāti prayacchati sa aparimitameva asīma eva anantameva yajñaṃ yajñaphalam āpnoti prāpnoti tathā aparimitam anantaṃ lokaṃ lokān avarundhe svāyattīkurute .. 22 ..

9.5.38_47

nāsyāsthī̭ni bhindyā॒nna ma॒jjño nirdha̭yet.
sarva̭menaṃ samā॒dāye॒dami̭da॒ṃ pra vḙśayet ..23..
na . asya . asthīni . bhindyāt . na . majjñaḥ . niḥ . dhayet .
sarvam . enam . sam'ādāya . idam'idam . pra. veśayet .. 23 ..

9.5.38_48

pañcaudane ajasya utsargākhye'smin kratau utsṛjyamānasya asya ajasya asthīni na bhindyāt na vidārayet, punaḥ asya majjñaḥ asthigatadhātuviśeṣān na nirdhayet na nitarāṃ pibet, na samāpayedityarthaḥ . etena ṛtāvasmin ajahiṃsāpakṣa: sarvathā nirasyate. sarvaṃ sarvāṅgaparipūrṇaṃ jīvantam enam ajam samādāya gṛhītvā idam idam iti kṛtvā asthisārādikān pratyekaṃ saṃspṛśya divyatāmāpādya ca tasmin aje paramātmani bhāvanayā praveśayet samarpayet, samarpya ca ajamutsṛjediti tātparyam .. 23 ..

9.5.38_49

i॒dami̭dame॒vāsya̭ rū॒paṃ bha̭vati॒ tenai̭na॒ṃ saṃ ga̭mayati.
iṣa॒ṃ maha॒ ūrja̭masmai duhe॒ yo̭3 'jaṃ pañcaṷdana॒mdakṣi̭ṇājyotiṣa॒ṃ dadā̭ti ..24..
idam'idam . eva . asya . rūpam . bhavati . tena . enam . sam . gamayati .
iṣam . mahaḥ . ūrjam . asmai . duhe. yaḥ. ajam . pañca'odanam . dakṣiṇā'jyotiṣam . dadāti .. 24 ..

9.5.38_50

asya ajasya paramātmanaḥ idam idam iti akṣataṃ parokṣaṃ rūpaṃ svarūpaṃ yata yogigamyaṃ devairvā pratyakṣaṃ bhavati, tena rūpeṇa enam ajaṃ saṃgamayati sammelayati. yaḥ puruṣaḥ ajaṃ pañcaudanaṃ nimittīkṛtya dakṣiṇājyotiṣam rūpyakahiraṇyādikaṃ dakṣiṇātvena dadāti, asmai dakṣiṇādātrai iṣam annaṃ mahaḥ tejaḥ ūrjaṃ balaṃ duhe prayacchati, pañcaudano'jarūpaḥ paramātmetyarthaḥ .. 24 ..

9.5.38_51

pañca̭ ru॒kmā pañca॒ navā̭ni॒ vastrā॒ pañcā̭smai dhe॒nava̭ḥ kāma॒dughā̭ bhavanti.
yo̭3 'jaṃ pañcaṷdana॒ṃ dakṣi̭ṇājyotiṣa॒ṃ dadā̭ti ..25..
pañca . rukmā . pañca . navāni . vastrā . pañca . asmai . dhenavaḥ. kāma'dughāḥ . bhavanti .
yaḥ . ajam . pañca'odanam . dakṣiṇā'jyotiṣam . dadāti .. 25 ..

9.5.38_52

pañcaudana-yajñasya pañcasaṃkhyāmadhikṛtyaiva rukmādayo'pi dakṣiṇādātāraṃ prāpnuvantīti asmin mantre pratipādyate-pañca rukmā pañca svarṇābharaṇāni pañca navāni nūtanāni vastrāṇi pañca kāmadughā kāmānāṃ dogdhrīḥ, prapūrayitrīḥ dhenavaḥgāḥ asmai asau, prathamārthe caturthī bhavanti bhavati, labhate . chāndasaṃ bahuvacanam, prāptivacanasya caurādikasya bhūdhātoridarūpam, ṇicaḥ abhāvapakṣe. api vā tumarthe yoge caturthyeṣā, asmai imaṃ puruṣaṃ upakartuṃ ete rukmādayaḥ bhavanti utpadyante .. 25 ..

9.5.38_53

pañca̭ ru॒kmā jyoti̭rasmai bhavanti॒ varma॒ vāsā̭ṃsi ta॒nvḙ bhavanti.
sva॒rgaṃ lo॒kama̭śnute॒ yo̭3 'jaṃ pañcaṷdana॒ṃ dakṣi̭ṇājyotiṣa॒ṃ dadā̭ti ..26..
pañca . rukmā . jyotiḥ . asmai . bhavanti . varma . vāsāṃsi . tanve . bhavanti .
svaḥ'gam . lokam . aśnute . yaḥ . ajam . pañca'odanam . dakṣiṇā'jyotiṣam . dadāti ..26..

9.5.38_54

yaḥ puruṣaḥ ajam ajanmānaṃ paramātmānaṃ pañcaudanaṃ lakṣyīkṛtya dakṣiṇājyotiṣaṃ rūpyakasuvarṇādikaṃ dakṣiṇāyāṃ dadāti saḥ svargaṃ lokaṃ nākalokam aśnute prāpnoti . asmai jyotiḥ bhāsvanti pañca rukmā pañca saṃkhyakāni suvarṇābharaṇāni bhavanti, varma kavacaṃ vāsāṃsi vastrāṇi ca tanve śarīrāya bhavanti .. 26 ..

9.5.38_55

yā pūrva॒ṃ pati̭ṃ vi॒ttvā 'thā॒nyaṃ vi॒ndate 'pa̭ram.
pañcaṷdanaṃ ca॒ tāva॒jaṃ dadā̭to॒ na vi yo̭ṣataḥ ..27..
yā . pūrvam . patim . vittvā . atha . anyam . vindate . aparam .
pañca'odanam . ca . tau . ajam . dadātaḥ . na . vi . yoṣataḥ .. 27 ..

9.5.38_56

yā vāgdattā strī pūrvaṃ patiṃ vittvā vacanamātreṇa labdhvā atha paścāt kenāpi kāraṇena yathāha parāśaraḥ-'naṣṭe mṛte pravrajite' ityādi (4.30), pūrvaṃ patiṃ vihāya anyam aparaṃ dvitīyaṃ patiṃ vindate kurute tadā tau dampatī svātmānam ajam ajanmānaṃ pañcaudanaṃ bhakṣyarūpeṇa pañcabhūtātmakaṃ jagadidaṃ dhārayantaṃ prabhuṃ dadātaḥ samarpayataḥ, tadā tau na viyoṣataḥ na kadāpi viyuktau bhavataḥ .. 27 ..

9.5.38_57

sa̭mā॒nalo̭ko bhavati puna॒rbhuvāpa̭ra॒ḥ pati̭ḥ.
yo̭3 'jaṃ pañcaṷdana॒ṃ dakṣi̭ṇājyotiṣa॒ṃ dadā̭ti ..28..
samāna'lokaḥ . bhavati. punaḥ'bhuvā . aparaḥ. patiḥ.
yaḥ. ajam . pañca'odanam . dakṣiṇā'jyotiṣam . dadāti .. 28 ..

9.5.38_58

apara: dvitīyaḥ patiḥ punarbhuvā dvirūḍhayā patnyā saha punaḥpūrvāt, 'bhū sattāyām' (bhvā0) kvip, 'punarbhūrdidhiṣūrūḍhā dvistasyā didhiṣaḥ patiḥ' ityamaraḥ (amarakoṣa 2.6.23) samānalokaḥ samānalokavāstavyo bhavati, yaḥ ajam ityādi pūrvavat .. 28 ..

9.5.38_59

a̭nupū॒rvava̭tsāṃ dhe॒numa̭na॒ḍvāha̭mupa॒barha̭ṇam.
vāso॒ hira̭ṇyaṃ da॒ttvā te ya̭nti॒ diva̭mutta॒mām ..29..
anupūrvavatsām . dhenum . anaḍvāham . upa'barhaṇam .
vāsaḥ . hiraṇyam . dattvā.te. yanti . divam. ut'tamām ..29..

9.5.38_60

anupūrvavatsām yathākramaṃ yathāpūrvaṃ vā vatsapradātrīm, sadā prasravitrīṃ dhenuṃ gām anaḍvāhaṃ bhāravahanakṣamaṃ balīvardam ca upabarhaṇaṃ vāsaḥ prāvarakaṃ vastram, hiraṇyaṃ suvarṇam, tatsahitam, dattvā ye vedavide brāhmaṇāya dadati, tathā kṛtvā te dātāraḥ uttamāṃ divam sarvotkṛṣṭaṃ dyulokaṃ yanti prāpnuvanti .. 29..

9.5.38_61

ā॒tmāna̭ṃ pi॒tara̭ṃ pu॒traṃ pautra̭ṃ pitāma॒ham.
jā॒yāṃ jani̭trīṃ mā॒tara॒ṃ ye pri॒yāstānupa̭ hvaye ..30..
ātmānam . pitaram . putram . pautram . pitāmaham .
jāyām . janitrīm . mātaram . ye . priyāḥ . tān . upa . hvaye ..30..

9.5.38_62

bhoḥ bhoḥ sambandhinaḥ ! śṛṇuta, asmin dānayajñe aham ātmānam svakīyātmānam pitaram, pitāmaham, janitrīm janmapradāyinīṃ mātaram jāyām putram, pautram ye ca anye mama priyāḥ suhṛdādayaḥ, tān sarvān ahaṃ kratau asmin upahvaye āhvayāmi .. 30..

9.5.38_63

yo vai naidā̭gha॒ṃ nāma॒rtuṃ veda̭.
e॒ṣa vai naidā̭gho॒ nāma॒rturyada॒jaḥ pañcaṷdanaḥ.
nire॒vāpri̭yasya॒ bhrātṛ̭vyasya॒ śriya̭ṃ dahati॒ bhava̭tyā॒tmanā̭.
yo̭3 'jaṃ pañcaṷdana॒ṃ dakṣi̭ṇājyotiṣa॒ṃ dadā̭ti ..31..
yaḥ . vai. naidāgham . nāma . ṛtum . veda .
eṣaḥ . vai. naidāghaḥ . nāma . ṛtuḥ. yat . ajaḥ . pañca'odanaḥ.
niḥ . eva . apriyasya . bhrātṛvyasya . śriyam . dahati . bhavati . ātmanā .
yaḥ. ajam . pañca'odanam . dakṣiṇā'jyotiṣam . dadāti .. 31 ..

9.5.38_64

yaḥ puruṣaḥ vai niścayena naidāghaṃ nāma ṛtuṃ grīṣmartuṃ veda jānāti, ko'sau naidāgho nāma ? tadāha yad pañcaudanaḥ ajaḥ eṣaḥ vai niścayena, nūnaṃ sa pañcaudanaḥ, aja eva naidāghaḥ nāma ṛtuḥ jñeyaḥ . nitarāṃ dahyate'sminniti nidāgha: 'daha bhasmīkaraṇe' 'halaśca' ( ) iti ghañ nyaṅkavāditvāt ityanena kutvam . nidāghasyāyaṃ naidāghaḥ . ajanmā pañcaudano jīvātmā yadā sutapto bhavati, tapaścaraṇādinā bhṛśaṃ dahyate tadā sa 'naidāgha' ityucyate . sa pumān apriyasya apriyācaraṇakartuḥ bhrātṛvyasya śatroḥ śriyaṃ lakṣmīṃ nirdahati niḥśeṣeṇa bhasmasāt karoti tathā ātmanā bhavati ātmabalena śriyā saha tiṣṭhati yaḥ pañcaudanam ajam ityādi dvāviṃśatitamamantrasya uttarārdhavat .. 31..

9.5.38_65

yo vai ku॒rvanta॒ṃ nāma॒ rtuṃ veda̭.
kṷrva॒tīṃkṷrvatīme॒vāpri̭yasya॒ bhrātṛ̭vyasya॒ śriya॒ṃ ā da̭tte.
e॒ṣa vai ku॒rvannāma॒rturyada॒jaḥ pañcaṷdanaḥ.
nire॒vāpri̭yasya॒ bhrātṛ̭vyasya॒ śriya̭ṃ dahati॒ bhava̭tyā॒tmanā॒ yo̭3 'jaṃ pañcaṷdana॒ṃ dakṣi̭nājyotiṣa॒ṃ dadā̭ti ..32..
yaḥ . vai. kurvantam . nāma . ṛtum . veda.
kurvatīm'kurvatīm . eva . apriyasya . bhrātṛvyasya . śriyam . ā . datte .
eṣaḥ . vai . kurvan . nāma . .. 32..

9.5.38_66

yaḥ pumān vai niścayena kurvantaṃ nāma ṛtuṃ kartṛśaktimantaṃ kriyāśaktimantaṃ vā varṣartum kurvantamiti aparākhyayā veda jānāti, sa apriyasya ahitakāriṇaḥ bhrātṛvyasya śatroḥ kurvatīm kurvatīm pratyekāṃ racanāśaktiyutāṃ śriyaṃ lakṣmīṃ śobhāṃ vā ādatte gṛhṇāti, apaharati . eṣa vai 'kurvan' nāma ṛtuḥ, ityādi pūrvavat .. 32 ..

9.5.38_67

yo vai sa॒ṃyanta॒ṃ nāma॒rtuṃ veda̭.
sa̭ṃya॒tīṃsa̭ṃyatīme॒vāpri̭yasya॒ bhrātṛ̭vyasya॒ śriya॒ṃ ā da̭tte.
e॒ṣa vai sa॒ṃyannāma॒rturyada॒jaḥ pañcaṷdanaḥ.
nire॒vāpri̭yasya॒ bhrātṛ̭vyasya॒ śriya̭ṃ dahati॒ bhava̭tyā॒tmanā॒ yo̭3 'jaṃ pañcaṷdana॒ṃ dakṣi̭ṇājyotiṣa॒ṃ dadā̭ti ..33..
yaḥ. vai. samyantam . nāma . ṛtum . veda .
saṃyatīm'saṃyatīm . eva . 0 .

9.5.38_68

eṣaḥ . vai. sam'yan . nāma . 0..33..

9.5.38_69

yaḥ puruṣaḥ saṃyantam nāma 'saṃyan' nāmakaṃ śaradatvaṃparaparyāyam ṛtum veda jānāti, saḥ apriyasya bhrātṛvyasya saṃyatīṃ saṃyatīṃ saṃyamavatīṃ pratyekāṃ śriyam ādatte . eṣa vai ajaḥ pañcaudanaḥ saṃyat nāma ṛtu: nūnaṃ pañcaudanaḥ aja eva saṃyannāmakaḥ ityādi śiṣṭaṃ pūrvavat .. 33 ..

9.5.38_70

yo vai pi॒nvanta॒ṃ nāma॒rtuṃ veda̭.
pi̭nva॒tīṃpi̭nvatīme॒vāpri̭yasya॒ bhrātṛ̭vyasya॒ śriya॒ṃ ā da̭tte.
e॒ṣa vai pi॒nvannāma॒rturyada॒jaḥ pañcaṷdanaḥ.
nire॒vāpri̭yasya॒ bhrātṛ̭vyasya॒ śriya̭ṃ dahati॒ bhava̭tyā॒tmanā॒ yo̭3 'jaṃ pañcaṷdana॒ṃ dakṣi̭nājyotiṣa॒ṃ dadā̭ti ..34..
yaḥ . vai . pinvantam . nāma . 0 .

9.5.38_71

pinvatīm'pinvatīm . eva . 0 .

9.5.38_72

eṣaḥ . vai. pinvan . nāma . 0 .. 34..

9.5.38_73

yaḥ pumān pinvantaṃ siñcantam atitarāṃ poṣayantaṃ vā hemantāparaparyāyam ṛtuṃ veda saḥ apriyasya bhrātṛvyasya pinvatīṃ pinvatīṃ subhṛśaṃ siñcantīṃ, poṣayantīṃ vā śriyam ādatte harati . eṣa vai pinvan nāma ityādi yathāpūrvam .. 34 ..

9.5.38_74

yo vā u॒dyanta॒ṃ nāma॒rtuṃ veda̭.
ṷdyatīṃudyatīme॒vāpri̭yasya॒ bhrātṛ̭vyasya॒ śriya॒ṃ ā da̭tte.
e॒ṣa vā u॒dyannnāma॒rturyada॒jaḥ pañcaṷdanaḥ.
nire॒vāpri̭yasya॒ bhrātṛ̭vyasya॒ śriya̭ṃ dahati॒ bhava̭tyā॒tmanā॒ yo̭3 'jaṃ pañcaṷdana॒ṃ daksi̭ṇājyotiṣa॒mdadā̭ti ..35..
yaḥ . vai. ut'yantam . nāma . 0 .

9.5.38_75

udyatīm'udyatīm . eva . 0 .

9.5.38_76

eṣaḥ . vai. ut'yan . nāma . 0 .. 35 ..

9.5.38_77

yaḥ vai udyantaṃ nāma udgacchantam uttarāyaṇagāmisūryakaṃ śiśirāpara paryāyam 'udyantaṃ' nāmānām ṛtuṃ veda amitrasya bhrātṛvyasya 'udyatīm udyatīm' atitarām udayaṃ prāpnuvatīṃ śriyam ityādi śiṣṭaṃ samānam .. 35..

9.5.38_78

yo vā a̭bhi॒bhuva॒ṃ nāma॒rtuṃ veda̭.
a̭bhi॒bhava̭ntīmabhibhavantīme॒vāpri̭yasya॒ bhrātṛ̭vyasya॒ śriya॒ṃ ā da̭tte.
e॒ṣa vā a̭bhi॒bhūrnāma॒rturyada॒jaḥ pañcaṷdanaḥ.
nire॒vāpri̭yasya॒ bhrātṛ̭vyasya॒ śriya̭ṃ dahati॒ bhava̭tyā॒tmanā̭.
yo̭3 'jaṃ pañcaṷdana॒ṃ dakṣi̭ṇājyotiṣa॒ṃ dadā̭ti ..36..
yaḥ . vai. abhi'bhuvam . nāma . ṛtum . veda.
abhibhavantīm'abhibhavantīm eva . apriyasya . bhrātṛvyasya . śriyam . ā. datte .
eṣaḥ . vai . abhi'bhūḥ . nāma . ṛtuḥ . yat . ajaḥ . pañca'odanaḥ.
niḥ . eva . apriyasya . bhrātṛvyasya . śriyam . dahati . bhavati . ātmanā .
yaḥ . ajam . pañca'odanam . dakṣiṇā'jyotiṣam . dadāti..36..

9.5.38_79

yaḥ abhibhuvaṃ nāma śītasya abhibhavitāraṃ 'vasantā'paraparyāyaṃ abhibhūnāmānam ṛtuṃ veda sa amitrasya bhrātṛvyasya abhibhavantīm abhibhavantīm bhūyobhūyaḥ paraparābhavakāriṇīṃ pratyekāṃ śriyam ādatte harati . yaḥ pañcaudanaḥ ajaḥ, eṣa vai abhibhūḥ nāma ṛtuḥ ityādi yathāpūrvam .. 36 ..

9.5.38_80

a॒jaṃ ca॒ paca̭ta॒ pañca̭ cauda॒nān.
sarvā॒ diśa॒ḥ saṃma̭nasaḥ sa॒dhrīcī॒ḥ sānta̭rdeśā॒ḥ prati̭ gṛ॒hṇantṷ ta e॒tam ..37..
ajam . ca . pacata . pañca . ca . odanān .
sarvāḥ . diśaḥ. sam'manasaḥ . sadhrīcīḥ . sa'antardeśāḥ. prati . gṛhṇantu . te . etam .. 37..

9.5.38_81

ajaṃ janmādiṣaḍvikārarahitaṃ paramātmānamuddiśya ajam ajanmānaṃ gatiśīlaṃ jīvātmānaṃ pacata paripakvaṃ kurute ca pañcaodanān jīvātmanastasya upabhogasādhanabhūtān pañcasaṃkhyakān odanān api sahaiva paripakvān kurute . sāntardeśāḥ upadiśābhiḥ sahitāḥ sarvā diśaḥ prācyādayaḥ sakalāḥ diśaḥ saṃmanasaḥ samānamanaskāḥ sadhrīcīḥ saha vartamānāḥ, saha gacchantīrvā te tubhyaṃ paramātmanaḥ kṛte etam ajaṃ jīvātmānaṃ pratigṛhṇantu svīkurvantu .. 37 ..

Linked texts (1)

Āpastambaśrautasūtra — Āpastamba, Sanskrit