Rigveda 13
Ṛgvedabhāṣya (Udgītha) 13
- Language
- Sanskrit
13.1
he gāvaḥ āpo vā| yūyamanyato gacchantyaḥ ni vartadhvamasmān prati| mānu gāta svate'nānyaṃ puruṣaṃ| etanmayoktaṃ śrutvāsmāneva siṣakta vāhanadohanasnānapānādidvāreṇa sevata| he revatīḥ| vrīhyādidhanena dhanavatyaḥ vrīhyādidhanasahitāssevadhvamityarthaḥ| he agnīṣomau punarvasū| punaḥ punarvastārau stotṝṇāṃ yaṣṭṝṇāñcācchādayitārau yuvāmapi| asme asmāsu| dhārayataṃ sthāpayataṃ| rayiṃ dhanaṃ| golakṣaṇamanvalakṣaṇaṃ vā| vrīhyādidhanasahitamitisāmarthyāt pūrvavadyojyaṃ| evamatrārddharcai bṛhaddevatākārābhiprāyeṇāgnīṣomayorguṇabhāvaḥ pradhānabhāvo vā kalpyaḥ||
13.2
ātmanaivātmānaṃ saṃpreṣayati | he madīyāntarātman anyato gacchantīrenā gāḥ apo vā vṛṣṭilakṣaṇāḥ | punaḥ punarni vartaya mādāḥ | nivartya ca| punaḥ punarenāḥ | ni ā kuru niyatāḥ kuru | ātmāyattāḥ kuru | indraśca tava sahāyabhūtaḥ enā niyacchatu | tvadāyattāḥ karotu | agniśca enāḥ | upājatu upagamayatu | upakṣipatu vā | upayogyāḥ karotvityarthaḥ ||
13.3
punaḥ punaretā māṃ prati nivarttantāṃ mama bhavantvityarthaḥ | bhūtvā cāsmin mayi | gopatau gavāṃ sāsnādimatīnāmapāṃ vā vṛṣṭilakṣaṇānāṃ svāmini svatvena sthitvā nityaṃ | puṣyantu puṣṭā bhavantu | puṣṭāśca satīḥ | ihaivāsminneva mayi gopatau | he agne ni dhāraya niyamena sthāpaya | ihaiva mayi gopatau | yā rayiḥ yadapi dhanaṃ vrīhyādikañca vi(?) gosahitaṃ tiṣṭhatu ||
13.4
gavānniyānanniyamena yāntyatreti niyānaṃ sthānaṃ goṣṭhākhyaṃ | yacchabdayogāttacchabdo 'dhyāhāryaḥ | huva iti ca kriyāpadaṃ | sarvato 'nuṣaktavyaṃ | tadapi huve āhvayāmi | āhvānamabhimukhakaraṇaṃ | tena cātra tatpūrvikā prārthanā lakṣyate | gosahitaṃ prārthaya ityarthaḥ | ni ayanaṃ yadapi gavāñcaritraṃ gatānānniyamena gṛhaprāptilakṣaṇaṃ tadapi prārthaye | yadapi gavāṃ saṃjñānaṃ samyag jñāyate 'neneti saṃjñānaṃ | śabalādicihnamrāma vā | tadapi prārthaye | yadapi gavāṃ parāyaṇaṃ parāgamanañcaritraṃ vanaṃ pratigamanaṃ tadapi prārthaye | yadapi gavāmāvarttanaṃ vane caritumitaścetaśca pravarttanaṃ tadapi prārthaye | yadapi gavāṃścaritvā gṛhān prati nivarttanaṃ tadapi prārthaye | yo 'pi | gopāḥ gopālakaḥ | tamapi | huve prārthaye | sarvaguṇopetā gāḥ prārthaya ityarthaḥ ||
13.5
yo gopāḥ | ut | ānaṭ vyāpnoti | vi ayanaṃ vividha[gama]naṃ| gavāṃ naṣṭānāmanveṣaṇārthamitaścetaśca bhramaṇamityarthaḥ| yaśca gopālaḥ| udānaṭ vyāpnoti anubhavati | kiṃ | parāyaṇaṃ parāgamanaṃ | gobhissahārthavī praticāraṇāya gamanamityarthaḥ | yaśca gopāla āvartanamanubhavati | gobhiścarantībhiścetaśce[taśca] bhramaṇamityarthaḥ | yaścābhavoto† gobhissaha gṛhān pratinivartanamanubhavati | so'pi gopāḥ gopālo gobhissaha [vana]to gṛhān prati nivartatāṃ kṣemeṇāgacchatvityarthaḥ ||
13.6
ā nivarta ā nivartayaivārgārthe | arvāgasmadabhimukhannivartasva | tvaṃ he indra asmadabhimukho bhavetyarthaḥ | bhūtvā cānyato gacchantīrnivartayāsmadabhimukhaṃ kuru | kṛtvā ca | punaḥ paścāt | naḥ asmabhyaṃ | he indra gāḥ | dehi tvaṃ dattābhiśca gobhiḥ jīvābhiḥ cirajīvibhiḥ sarvajīvayantībhirvā | bhunajāmahai devapitṛmanuṣyānasmāṃśca saṃbhojayema | saṃ puṣṇīmetyāśāsmahe ||
13.7
vaḥ yuṣmākaṃ gavāṃ saṃbandhinā| ūrjā annena havirlakṣaṇena | ghṛtena ca | payasā ca kṣīreṇa ca | viśvataḥ viśvān sarvāndevapitṛmanuṣyān | paridadhe sandhārayāmi puṣṇāmi | nātmānameva kevalaṃ etajjñātvā ye ke ca devā yajñiyāḥ yajñasaṃpa[da] rhāste | rayyā dhanena golakṣaṇena | saṃ sṛjantu saṃyojayantu | na asmān | anugrahabuddhyā svamupanamantīṣu goṣu vyāghātaṃ mā kārṣurityarthaḥ ||
13.8
ākāro vartayetyanenākhyātena saṃbandhayitavyaḥ | he madīya karmātmābhimukhamā vartaya gāḥ | stutyā yāgena ca prasādyopanāmayetyarthaḥ | yūyamapi he gāvaḥ ! prasādyamānāḥ nivartanaṃ nivartadhvaṃ | prasādyopanamatetyarthaḥ | kiṃ ca | upagamya paścāt gopāstrlaṃbhanakarmakṣayāt apa gacchantīrgāḥ punarapi stutyā yāgena ca prasādya nivartaya | anivartamānāśca | yūyamapi he gāvaḥ ! nivartanaṃ nivartadhvaṃ punarapi prasādyopanamatetyarthaḥ | kuto nivartayāmi nivartāmahe ceti pṛṣṭa ucyate | bhūmyāḥ pṛthivyāssaṃbandhi nyāyāḥ | catasraḥ pradiśaḥ prakṛṣṭā diśaḥ prācyādyāḥ tābhyo digbhyaḥ | enā gāḥ sarvadikāḥ nivartaya nivartayadhvaṃ yūyamiti sāmarthyādadhyāhāryaṃ | abdevatāpakṣe'pi sūktārtho yathā ghaṭate tathā yojanā kartavyā ||
uttaraṃ sūktaṃ bhadranna iti daśākṣaramekapādyuktaṃ śāntyarthe mano daivataṃ śāntikarma | devaḥ prājāpatyo vā vimado dadarśa | anena sūktena śāntyarthaṃ yat karma kriyate japaheadlakṣaṇaṃ homaheadlakṣaṇaṃ vā taducyate ||
Linked texts (1)
- Ṛgvedasaṃhitā — Sanskrit