Rigveda 15
Ṛgvedabhāṣya (Udgītha) 15
- Language
- Sanskrit
15.1
yajāmahe vayamindraṃ | kīdṛśaṃ | vajradakṣiṇaṃ satataṃ śatruvadhāya vajro dakṣiṇe haste yasya taṃ | vajreṇotsāhinaṃ vā | [ harīṇāṃ ] harisaṃjñānāṃ | kīdṛśānāṃ | vivratānāṃ ratha[va]hanameghahananādivividhakarmaṇāṃ svāminamiti śeṣaḥ | rathyaṃ rathasya ca netāramityarthaḥ | athavā harīṇāṃ vivratānāṃ | rathyaṃ īhayitāraṃ | yatreṣṭaṃ tatra gamayitāramityarthaḥ | ya indra śmaśrūṇi ? pra dodhuvat prakaṃpayatyakrayatyantābhirucyā ? somaṃ piban pracālayatītyarthaḥ | ya indra ūrdhvathā bhūt | ūrdhvetheti | thā'tra prakāravacanābhāvāt svārthe upamārthe vā | taṃ pratnatheti yathā | taṃ pratyavekṣaṇārthaṃ ūrdhvaśca bhavati | athavā yathā rājā kaścidyuddhakāle yodhdapratyavekṣaṇārthamūrdhvo bhavati | kadā| senābhirmarudādisvasenābhiḥ śatrūn| vi dayamano vividhaṃ hiṃsan| vira[ā]dhasā vyupasargaḥ śrutisāmarthyāddayamāna iti kriyāpadamanuvartya | rādhaseti dvitīyārthe tṛtīyā | rādhaḥ dhanaṃ ca | stotṛbhyo yaṣṭṛbhyaśca vi dayamāno vividhaṃ dadat | ādareṇordhvo bhavati ya indraḥ taṃ yajāmaha iti saṃbandhaḥ kāryaḥ ||
15.2
asyendrasya | tau yau | harī aśvau | nu kṣipraṃ | vide vindete labhete | vasu dhanamujīṣalakṣaṇaṃ | kva labhete | vane | vanyate saṃbhajyate upajīvyate sarveṇeti vanaṃ yajñaḥ | aṭavī vā | tatra yacchabdaśrutestacchabdo'dhyāhāryaḥ| tābhyāṃ tādṛśābhyāṃ haribhyāṃ vṛtrahananasādhanabhūtābhyāṃ | indraḥ maghairdhanaiḥ | maghavā dhanavān | vṛtrahā vṛtrasyāsurasya meghasya vā hantā | bhuvat bhavati | sabhā ? kiṃca | bhuvaḥ ṛbhuḥ uru bhātīndraḥ uru-
bhavati vā | rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūva—iti vacanāt | idaṃ vyākhyānaṃ ṛtena vodakena bhavati | vidyudrūpaḥ ? ṛtena saha bhavati vā | vājaśva indraḥ | kathaṃ | vājenānnena balena vā tadvān | vājaśabdaścāntarṇīta matvarthaḥ | athavā-ṛbhumantaṃ vājavantam†—iti vacanādṛbhumān vājavāṃścetyarthaḥ| ṛbhurvāja iti saudhanvānāmucyate|‡ ṛbhukṣāḥ mahakṣendraḥ ? | athavā urukṣayaṇaḥ | urāvantarikṣe kṣayati nivasatīti | kiṃca | patyate śavaḥ īṣṭe cendro mahato balasya | śatrornāmāpi namayanenenena nāmaśiraḥ tadapi | kimudāta anyadaṃgaṃ | athavā nāmāpi nirṇāśayāmīti kimuta śatruṃ | athavā'va kṣṇaumītyatra puruṣavyatyayaḥ kāryaḥ | ya īdṛśa indraḥ | sa avakṣṇauti dāsasya nāmāpīti pūrvavadyojyam ||
15.3
yadā yasmin kāle | vajraṃ hiraṇyaṃ hiraṇmayaṃ hiraṇyamaṇḍitaṃ vetyarthaḥ | śatrutrāṇānāṃ hartāraṃ vā | śatruvadhāya gṛhṇātīti śeṣaḥ | iditi padapūraṇaḥ | atha tadā | rathaṃ | kīdṛśaṃ | harī aśvau | yaṃ rathaṃ | asyendrasya svabhūtaṃ | vi vahataḥ yatreṣṭuṃ gantuṃ tatra viśeṣeṇa prāpayataḥ | taṃ rathaṃ sūribhiḥ stotṛbhiḥ kutsādibhiḥ saha | ā tiṣṭhati ārohati | maghavān dhanavān | sanaśrutaściraprakhyātaḥ | nisargata eva jagati vidita ityarthaḥ | indraḥ vājasyānnasya balasya | saudhanvasya vā | dīrghaśravaso mahākīrteḥ | patiḥ vā svāmī vā ||
15.4
so śabdassaśabdaparyāyaḥ | cidityupamārthe | nu iti kṣiprārthe | tacchabdaśruteryogyārthayukto yacchabdo'dhyāhāryaḥ | yā mahā§ vṛṣṭiḥ sa yathā kṣipraṃ sarve yugapatsiñcatyevaṃ | yūthyā yūthāni vṛndāni marudādidevagaṇalakṣaṇāni | svā svāni | sacā saha | indraḥ śmaśrūṇi ca svāni |
haritā haritavarṇena somenābhi pṛṣṇute| ābhimukhyena sthitvā kṣipraṃ siñcati somaṃ pāyayati | pibati vetyarthaḥ | kiñca | ava veti abhi gacchati | sukṣyaṃ śobhanaṃ yajñagṛhaṃ | gatvā ca | sute abhiṣute sati some | madhu somalakṣaṇaṃ pītvā mattassanniti śeṣaḥ | uddit udvūnoti utkaṃpayati | kiṃ | sāmarthyāccharīraṃ | kimiva | vāto yathā vanaṃ vṛkṣasaṃghātam ||
15.5
yaḥ indraḥ | vācā vāṅmātreṇa | huṃkāramātreṇetyarthaḥ | vivācaḥ pranaṣṭavācaḥ kṛtveti śeṣaḥ | mṛdhravāco mṛduvācaśca śatrūn kṛtveti śeṣaḥ | puru bahūni | sahasrā sahasrāṇi | aśivā asukhāni | sarvasyāsukhakāriṇītyarthaḥ | jaghāna hanti | yaścendraḥ piteva | uttaraḥ pādaḥ pūrvaṃ vyākhyāyate | yathā pitā putrasya taviṣīṃ balaṃ vardhayati annapānapradānena | evaṃ vṛṣṭipradānadvāreṇa sarvasya jagataśśavo balaṃ | vāvṛdhe varddhayati | tasyāsyendrasya svabhūtaṃ tattat pauṃsyaṃ balaṃ | yena yena balena śatrūn hanti | tattat balamityarthaḥ | gṛṇīmasi stumo vayaṃ ||
15.6
stomaṃ stutiviśeṣaṃ | kīdṛśaṃ | apūrvyaṃ apūrvyamanyairakṛtapūrvamuktamityarthaḥ | purutamaṃ bahutamaṃ | atiśayena bahuprakārayuktañcetyarthaḥ | he indra te tubhyaṃ | sudānave śobhanadānāya | vimadā ajījanat | pūrvvauttaravākyayorekavākyatāyai puruṣavyatyayo'tra kartavyaḥ | vimada[nā]māno vayaṃ janitavantaḥ | kṛtavantaḥ ityarthaḥ | tasmāt kṛtavantaṃ hirmaḥ ? indadyanaṃ ? prādhyakurma ? ityarthaḥ | kathaṃ kurmaḥ | paśuṃ na gopāḥ | yathā paśuṃ sāmarthyādgodhenuṃ | gopāḥ gopālaḥ | dohārthamāhvayannabhimukhaṃ karotyevaṃ ||
15.7
mākiḥ kecidīrṣyālavaḥ | naḥ asmākaṃ | dvayośca ityatra dvayorbahuvacanaṃ| he indra tava mama ca | vimadasya ṛṣeḥ | āvayoḥ etā etāni |† [sakhyā] sakhyāni stutyatvastotṛtvejyatvayaṣṭṛtvalakṣaṇāni | vi yauṣurvinimiśrayeyurviyojayeyuḥ | tava ca mama ca bhadraṃ kurvantassasanto dhanadānavyāghātakāraṇadvāreṇa mā'panayantvityarthaḥ | yasmādvijānīmo vayaṃ | te tava| pramatiṃ prakṛṣṭāṃ matimanugrāhikāṃ buddhiṃ | kimiva | jāmivat | jāsyatirekanāma bāliśasya vā | samānajātīyasya vā |‡ iti vacanādatra jāmiśabdena samānajātīya ucyate | yathā samānādekasmājjātasya bhrāturbhaginyāmiva prakṛṣṭāṃ buddhiṃ snehayuktāṃ janayati kaścidevaṃ| kasmā[t]| [yasmā] he deva | asmai asmākaṃ ca | te tava | mama ca | santu bhavantu | sakhyāni śivāni sukhāni | anapāyānītyarthaḥ ||
Linked texts (1)
- Ṛgvedasaṃhitā — Sanskrit