Pramāṇa · Search · About · API

Rigveda 17

Ṛgvedabhāṣya (Udgītha) 17

Language
Sanskrit

17.1

ha soma | bhadraṃ kalyāṇaṃ | śubhasaṅkalpalakṣaṇaṃ | naḥ asmāka sambandhinaḥ | vātaya gamanāya prāpaya | śubhasaṃkalpamasmākaṃ manaḥ kurvvityarthaḥ| api dakṣaṃ | dakṣa vṛddhau | asmākaṃ dakṣa vṛddhaṃ sarvvavyāpinamantarātmānamapi | bhadraṃ śubhakāritvalakṣaṇaṃ kurvvityarthaḥ | uta kratuṃ asmākaṃ buddhimapi bhadraṃ śubhādhyavasāyalakṣaṇaṃ prāpaya | śubhādhyavasāyinaṃ kurvvityarthaḥ | patasmin yathokte sarvvasmin kṛte sati | adha atha | te tava somasya sambandhini | sa[khye] sakhikarmāṇa stutyastotṛttvejyatvayaṣṭṛtvalakṣaṇe | raṇan ramāmahe | prītiṃ kurma ityarthaḥ | kimiva | gāvo na yavase | yathā gāvaḥ yavase ghāse ramante prītiṃ kurvantyevaṃ| kimarthaṃ tvadyāgalakṣaṇe sakhye| andhaso'pa vi vo made somākhyasyānnasya janyatvena sambandhini yuṣmākaṃ sarveṣāmeva devānāṃ vividhe made nimitte | kasmādevamucyase | yasmādvivakṣase mahānbhavasi | mahāntaścābhyarthitāśśūrā bhavanti ||

17.2

he soma | te tava | hṛdispṛśaḥ hṛdayasya buddhe stutibhi spraṣṭārassantaḥ | āsate tiṣṭhanti ṛtvijaḥ | viśveṣu sarveṣu | dhāmasu sveṣu sthāneṣu stuvantastiṣṭhantītyarthaḥ | teṣu svasthāneṣu sthitvā tvāṃ stuvan | adha atha | kāmāḥ abhilāṣāḥ | ime mama hṛdayāditi śeṣaḥ | vi tiṣṭhante uttiṣṭhanti | kiṃ viśiṣṭāḥ | vasyavo ca sakāmāḥ dhanamicchantaḥ | kimarthaṃ | yuṣmākaṃ sarveṣāmeva devānāṃ somajanyavividhamade nimitte | somayāgārthamityarthaḥ | kasmādevaṃvaktavyā ? devayāgārthaṃ dhanaṃ prārthyate | yasmādvivakṣase mahān tvaṃ bhavasi | mahāntaśca paraiṅgitajñā bhavanti | abhyarthitāḥ śūrāśca ||

17.3

utāpi | vratāni yāgakarmāṇi | he soma | te tvadarthamahaṃ | pra mināmi prahinasmi prakarṣeṇa [karo] mi | sadā pākyā paripakkayā sarvvārthadarśinyā prajñayā | athavā vrataviśeṣaṇametat | pākyāni pariniṣṭhitāni tvamapi | athātha tvadyāgakaraṇānantaraṃ parituṣṭassan | mṛḷā naḥ| sukhāya bhava | naḥ asmākaṃ | abhi chidrudhāt ābhimukhyena sthitvā śatvādivadhācca pālyāsmāniti śeṣaḥ | kimiva | piteva sūnave | yathā pitā putrasyārthāya taistairupāyai ssukho bhavati pālayati ca sarvasmāt putraṃ evaṃ | kimarthaṃ sukhayāni pāḷayāmi ca tvāṃ | ucyate | yuṣmākaṃ sarveṣāmeva devānāṃ vividha somajanyamade punaḥ punaḥ kartavyatvena nimittabhūte yasmāttvayā susukhyamāna ssupādyamānaśca punaḥ punaḥ somayāgaṃ yuṣmadarthaṃ karomīti | tasmāt kāraṇānmāṃ sukhaya sarvataḥ pāḷaya cetyarthaḥ | kasmādevamucyase | yasmānmahānbhavasi tvaṃ | mahāntaśca bhaktān sukhayanti pāḷayanti [ca] ||

17.4

samu pra | ukāraḥ padapūraṇaḥ | saṃ pra yanti saṃbhūya prakṛṣṭayā gatyā gacchanti tvāṃ prati| dhīttayaḥ asmadīyā stutayaḥ| devatāguṇāndhārayanti gṛhṇantīti | dhīttaya stutayaḥ| kimiva saṃ pra yanti| sargāso 'vata iva | visṛjyante udakapānārthamādānārthaṃ veti sargāḥ | gosaṃghā ghaṭikāsaṃghā vā | avata iti kūpanāma|† yathā sargā gosaṃghā ghaṭikāsaṃghā vā udakapānārthamādānārthaṃ vā'vatān kūpān prati saṃbhūya prakṛṣṭayā gatyā gacchanti evaṃ etajjñātvā | kratuṃ yāgakarma pratijñāṃ vā kartāraṃ vā karmaṇāmantarapuruṣaḥ | naḥ asmākaṃ | jīvase cirajīvanāya | he soma| dhāraya mahatādareṇa sthāpaya mayi | kimiva | vi vo made camasāniva | yathā yuṣmākaṃ sarveṣāmeva devānāṃ vividhasomajanyamade kartavyatvena nimittabhūte camasānadhvaryurhavirdhāne mahatā yatnena dhārayatyevaṃ | kasmādevamucyase | yasmān mahān bhavasi tvaṃ ||

17.5

he soma| tava gṛtsasya‡ medhāvinaḥ | tavasaḥ mahato'rthāya ye mama yajamānasya svabhūtā ṛtvijaḥ | nikāmāso dṛṣṭādṛṣṭaphaḷe niyatakāmāḥ |
dhīḥ| medhāvinaḥ [sa]myakkāriṇa ityarthaḥ | ityete śaktibhi ryāgakarmabhissaha vyṛṇvire vividhā stutīrgamayanti prerayanti kurvantītyarthaḥ | etajjñātvā vrajaṃ| vrajantyatreti vrajaṃ goṣṭhamandiraṃ ? cātra sāmarthyāducyate| taṃ gomantaṃ gosahitaṃ | aśvanamaśvasahitaṃ cāsmabhyaṃ dehīti śeṣaḥ| kimarthaṃ| yuṣmākaṃ sarveṣāmeva devānāṃ vividhe somajanyamade punaḥ [punaḥ] kartavyatvena nimittabhūte | kasmādevamucyase | yasmānmahānbhavasi tvaṃ ||

17.6

he soma| paśuṃ devayāgārthamupākṛtaṃ naḥ asmākaṃ svabhūtaṃ | rakṣasi sarvataḥ pāḷayasi tvaṃ | na kevalaṃ paśuṃ kiṃ tarhi| purutrā bahudhā sura-naratiryagyonyādibhāvena | viṣṭhitamavasthitaṃ | jagacca pāḷayasi sarvataḥ | kiñca samākṛṇoṣi samākaroṣi | jagato vṛttiśca vidadhāsītyarthaḥ| kimarthaṃ | jīvase jīvanāya | kathaṃ vṛttiṃ vidadhāsi | ucyate | viśvā saṃpaśyan bhuvanā | sarvāṇi bhūtāni samaṃ paśyan yathārhaṃ vidadhāsītyarthaḥ | kimarthametat sarvaṃ yathoktaṃ karoṣi| ucyate | vi vo made | yuṣmākaṃ sarveṣāmeva devānāṃ vividhahavirjanyatṛptyarthaṃ | uktañca-itaḥ pradānamuta devā upa jīvanti amutaḥ pradānaṃ manuṣyā iti | vivakṣase mahān bhavasi tvaṃ| ucitañca mahatāmetat yathoktaṃ ||

17.7

he soma| yastvamadābhyaḥ† kenacidapyahiṃsyaḥ| sa tvaṃ | naḥ asmākaṃ | viśvataḥ sarvataḥ | gopāḥ rakṣitā bhava | kiñca | he rājan sarvasya svāmin apa sedhāpagamayāsmattaḥ apajahi vā | sridhaḥ sredhitṝn asmākamapakṣapayitṝn hantṝnvā| mā ca | naḥ asmākaṃ | duḥśaṃsaḥ duścaritānāṃ vidyamānānāmavidyamānānāñca śaṃsitā prakhyāpayitā | īśata īśitā bhūta | tava prasādādasmākamapavaktā mā bhūt kaścidityarthaḥ | kimarthametatsarvaṃ prārthyase | vi vo made | yuṣmākaṃ sarveṣāmeva devānāṃ vividhasomajanya-
tṛptyarthaṃ | mahāṃśca [bha]vāsi tvaṃ | mahatvācca sarvamarthyase vividhairhavirbhistūyyase cetyarthaḥ ||

17.8

he soma yastvaṃ | sukratu stuvajatassukarmā vā | kṣetravittamaḥ | kṣi nivāsagatyorityasya kṣetraṃ | kṣetrasya sthityutpattipraḷayakāleṣu jagato nivāsabhūtasya vā kāraṇātmano 'tiśayena vettā ca | sa tvannaḥ asmabhyaṃ | vayodhāyāyānnadheyāya | jāgṛhi yatasvetyarthaḥ | kiñca | manuṣo manuṣyāt | kīdṛśāt | druhaḥ dogdhu ssakāśāt | naḥ asmān | pāhi rakṣa | aṃhasaḥ pāpācca rakṣa | ma kimarthamevaṃ prārthyase | yuṣmākaṃ sarveṣāmeva devānāṃ vividhasomādihavirjanyatṛptyarthamityarthaḥ | mahāṃśca bhavāsi ||

17.9

he indo soma | vṛtrasya śatroratiśayena hantaḥ | yastvamindrasya | śivaḥ sukhakaraḥ | sakhā | sa tvannaḥ asmākaṃ | rakṣitā bhaveti śeṣaḥ | kadā | yat yadā| sīṃ sarvataḥ | havante āhvayanti yuddhārthamasmān śatravaḥ| yudhyamānā ssaṃpraharantaḥ santaḥ | kva | samithe saṃgrāme | kīdṛśe | tokasātau | tokamityapatyanāma |† ṣaṇu dāne ityasyottaramapatyamapi dīyate yanna hitaurityarthaḥ tanna | mahatītyarthaḥ | [ta]dā rakṣitā bhava | kasminnimitte | yuṣmākaṃ sarveṣāmeva devānāṃ vividhahavirjanyalakṣaṇe nimitte| rakṣitāssato ? yasmādyuṣmākaṃ yāgaṃ kariṣyāmaḥ | tasmāt kāraṇāt asmān rakṣetyarthaḥ| mahāṃśca bhavasitvaṃ | mahatāṃ yuktaṃ rakṣaṇaṃ kartuṃ bhaktānāṃ ||

17.10

atra tacchabdaśruterekavākyatāyai yacchabdo 'dhyāhāryaḥ | yaḥ soma indrasyārthāya | vardhata mūjaparvatādipradeśavṛddhaḥ | priyaścandrasya | ayaṃ gha saḥ ayameva san ayameva sa somo 'smābhirabhiṣuta indrasyārthāya |
kīdṛśaḥ | turaḥ sarvakāryeṣu tvaraṇaśīlaḥ | kṣiprakārītyarthaḥ | madro madakaraścāyaṃ somaḥ | kakṣīvata ṛṣeḥ | kīdṛśasya | maho mahataḥ | viprasya medhāvinaḥ | matiṃ prajñāṃ | vardhayat vardhitavān | kasmin sati | yuṣmākaṃ sarveṣāmeva devānāṃ viśiṣṭe somajanyamade sati | ya evamataḥ asmākamapi matiṃ vardhayatviti śeṣaḥ | uttaraṃ pratyakṣakṛtatvāt bhinnaṃ vākyaṃ | soma vivakṣase mahān bhavasi tvaṃ ||

17.11

ayaṃ somaḥ | viprāya medhāvine | dāśuṣe havīṃṣi dattavate yajamānāya | vājān gomataḥ | annāni gosahināni | iyartti gamayati dadātītyarthaḥ | kiñcāyameva somaḥ | sapta ṛtvigbhyaḥ | ā varamāṅupasargaśruterharatīti kriyāpadamadhyāhāryaṃ | āharati | varaṃ yajamānasyārthāya varaṃ haraṇaṃ ? dānasya ca tat bhāve bhāvāt | kiñca | yuṣmākaṃ sarveṣāmeva devānāṃ viśiṣṭasomajanyamade sati prītassan | andhaṃ cakṣurvikalamṛṣiṃ dīrghatamasamanyaṃ vā | śroṇañca badhirañcetyarthaḥ | pra tāriṣat sarvaprakārayā vṛddhyā prakarṣeṇa varddhitavānityarthaḥ | pratyakṣakṛtatvādeva pūrvavaduttaraṃ bhinnaṃ vākyaṃ | he soma mahān bhavasi sarvatastvaṃ tadadhīajagatsthiteta ? || [ ṣaḍviṃśaṃ sūktam ] uttaraṃ sūktaṃ navarcamaindraṃ pauṣṇaṃ | vāsukro vasukruddadarśa ||

Linked texts (1)