Rigveda 18
Ṛgvedabhāṣya (Udgītha) 18
- Language
- Sanskrit
18.1
hi yasmāt | pra yanti gacchanti | kimarthaṃ | accha guṇagrahaṇadvāreṇa pūṣaṇamāptuṃ | manīṣāḥ vācastutilakṣaṇāḥ | kīdṛśyaḥ | spārhā sarvaguṇopetatvāt spṛhaṇīyāḥ | niyutaḥ niyamanādvā niyojanādvā | asmābhirniyatāḥ niyuktā vā | uccāritā ityarthaḥ | etajjñātvopakāraṃ pratyupakārārthaṃ | dasrā dasīdaṃ sana .....|†
18.2
vātāpyamudakamaṇḍale vṛṣṭyarthaṃ saṃhṛtaṃ paripakvaṃ ayaṃ yajamānajanaḥ| kīdṛśaḥ| vipro medhāvī | ā vaṃsanmaryādayā saṃbhajate upajīvati | yasya ca pūṣṇo'rthāya | dhītibhi ryāgakarmabhissaha | ciketa jānāti | suṣṭutīnāṃ karaṇamiti śeṣaḥ| yāgakarmāṇi stutīśca samyakkarotītyarthaḥ ||
18.3
sa ukta guṇaḥ | pūṣā | veda jānāti | suṣṭutīnāṃ śobhanastutīnāṃ svarūpamiti śeṣaḥ | kiñca | indurna candra iva | pūṣā vṛṣā varṣitā | psuraḥ vṛṣṭirūpam | abhi praṣāyati maryādayā siñcati | abhirakṣati | varṣatītyarthaḥ | kathamucyate | vrajaṃ meghaṃ | naḥ asmadartham | ā pruṣāyati maryādayā vṛṣṭyudakaṃ secayati | vidyudrūpeṇa sthitvāthavā vrajaṃ sāmarthyāt gosahitaṃ goṣṭhaṃ vā pruṣāyati maryādayā siñcati | dadātītyarthaḥ ||
18.4
maṃsīmahi | manyatirarcatikarmā| atra stutyarthaḥ | he deva pūṣan | tvā vayaṃ maṃsīmahi stūyāmahe ityāśāsmahe | kīdṛśaṃ | asmākaṃ matīnāṃ ca prajñānāñca śabdādanyasya cepsitārthasya | sādhanaṃ sādhayitāraṃ dātāramityarthaḥ | viprāṇāṃ medhāvināṃ tvanyeṣāmapi | ā dhavaṃ paricaryātyādareṇa kaṃpayitāraṃ ||
18.5
pratyarddhiḥ | ṛdhu vṛddhau | pratyardhayitā dhanadānenāha | bhāvapratipattyā ca saṃvardhayitā yajñānāmathavā yajñānāṃ saṃvardhayitaḥ | pratyardho-
'syāstīti pratyarthiḥ | aśvahayaḥ | hayatirgatyarthaḥ | rathānāṃ saṃbandhibhiraśvairgamanaśīlaḥ | aśvayuktena rathena sadā gantetyarthaḥ | ṛṣirdṛṣṭā ca | sarvasya lokapālatvāt pratyavekṣitā cetyarthaḥ | sa pūṣā | yaḥ | kīdṛśaḥ | manurhitaḥ ya imaṃ ? manuṣyahitaḥ | viprasya medhāvinaśca hotuḥ | yavayatsakhaḥ | yavāśvāsau sakhā ceti yā payi...| cāpanetā upadravāṇāṃ sakhibhūtaścetyarthaḥ ||
18.6
ādhīśamāṇāyāḥ patiḥ | svātmanyādhīyamānāyā stuterāhutervā pati svāmī | śucāyāssarvasyādīpteśca | śucasya ca dīptasya ca sarvasya patiḥ pūṣā | vāsovāyaḥ avīnāmuraṇānāṃ sambandhināṃ vāsasāṃ daśāpavitrādīnāñca vatā ? ca pūṣā prakāśoṣṇābhyāmanugṛhṇan | vāsāṃsi vastrāṇi ca rajakaśodhyāni | marmṛjan maryādayā śodhayati pūrvoktenaiva nyāyena ||
18.7
yaḥ pūṣā adāmyo 'hiṃsyassa | ina īśvarassarvasya vājānāṃ ca | pati svāmī | inaḥ īśvaraḥ | puṣṭīnāṃ sarveṣāṃ prāṇināṃ poṣaṇānāṃ karaṇe | sakhā sakhibhūtaśca sarvasyopakāritvāt | kiñca | haryataḥ kāmayamānasya bhaktavāt supratīkasya yajamānasya | ṣaṣṭhīśrute svabhūtaṃ somaṃ pibanniti śeṣaḥ | śmaśrurvivṛthā pra......dhot adhūnot vividhaṃ prakarṣeṇa yatnena kaṃpayati ||
18.8
ā te rathasya | viśvasya he pūṣan yastvaṃ viśvasyārthino yācakasya sakhepsitārthapradātṛtvāt sakhibhūtaḥ | sanojāścirajātaścānapacyuta svādhikārādanapagataśca tasya | te tava svabhūtasya | rathasya dhuraṃ | he pūṣan| ajajātiyuktā aśvāḥ | ā vavṛtyurāvartayanti vahantītyarthaḥ ||
18.9
asmākaṃ svabhūtaṃ | rathaṃ īhitāraṃ devān prati parisamāptiṃ vā gantāraṃ yajñahavirdhānaśakaṭayoḥ | ūrjā svabalenānnena rasena vā havirākhyena labdhavyatvena bhoktavyatvena ca nimittabhūtena pūṣā | aviṣṭu avatu rakṣatu | māhino mahān | bhuvat bhavatu ca | vājānāmannānāṃ | vṛdhaḥ vardhayitā tadarthañca | imaṃ | naḥ asmākaṃ | śṛṇavan śṛṇotu | havā mahāhvānaṃ ||
uttaraṃ sūktamasatsu me jaritassaḥ caturviṃśatyṛcamaindramindraputro vāsukro dadarśa | vāsukreṣu sūkteṣu bāhulyenendrasya stutiḥ | stotumudyataṃ svaputramṛṣiṃ vasukaṃ saṃbodhya svasāmarthyaṃ kathayatīndraḥ | vijñātadevatāsvarupo yena sukhaṃ stoṣyatīti | athavā kāryakāraṇayorekatvopacārātātmā vai putra nāmāsi† iti vacanācca | indrarūpeṇāvasthito vasuka ātmānaṃ stauti kvacit kvacinmantre | kvacidindraṃ bhedena ||
Linked texts (1)
- Ṛgvedasaṃhitā — Sanskrit