Rigveda 21
Ṛgvedabhāṣya (Udgītha) 21
- Language
- Sanskrit
21.1
uttaraṃ sūktaṃ vane na vā ya iti aṣṭarcamaindraṃ | vasuka eva tandadarśa | vane na vā yaḥ | cākan cākannighātapadametat | agnirutthasamama tasya cākanni[ti] yatha[ā] | yacchabdasambandhācca tacchabda uttare pāde† | yacchabdenātra sāmarthyātsomo nirdiśyate yassomaḥ | cākan indreṇātmanaḥ pānaṃ kāmayate | yacchabdaśrutestacchabdo'dhyāhāryaḥ | sa somaḥ | vane na vā | naśabdaḥ saṃpratyarthe | vane na vā vanavikāre vṛkṣāvayave pātre | droṇakalaśādane ca dhruvasthālyādau vā | mṛnmaye nyadhāyi nihitaḥ | indrārthamasmābhi sthāpitaḥ | kiñca | śuciḥ śuddhaḥ sarvadoṣarahitaḥ | vāṃ yuvayoḥ patnīgrajamānayoḥ | svabhūta stomaḥ stutiviśeṣaḥ | he bhuraṇau yajñena sarvasya jagataḥ bhartārau | svagantārau vā | karmānuṣṭhāne vā | ajīgaḥ indrasya guṇānaśeṣān gṛhṇāti | yasya stomasya | icchando'narthakaḥ | indraḥ purudineṣu bahuṣvahassu | hotā | hvayatītyarcatikarmā ‡ stotā tādṛśaḥ | soma iti praśaṃsitetyarthaḥ | māṃ pratyayamāgacchatu | māgādanyata ityāhvātā vā | sa | indrasya guṇānaśeṣān gṛhṇātīti saṃbandhaḥ kāryaḥ | kīdṛśaḥ | naryaḥ | nṛbhyo hitaṃ nṛṇāṃ manuṣyāṇāṃ | nṛtamaḥ prakṛṣṭamanuṣyaśca | kṣapāvān ati-
rātre kratau yāgānāṃ stotṝṇāñcāṃgabhūtayā viśiṣṭayā rājyā tadvāṃśvetyarthaḥ | evaṃ śākalyāvirodhenāyamarthaḥ kalpita sthāpitaḥ | idānīṃ yāskapadavidhinārtha ucyate | vṛkṣe yathā vayaḥ veḥ putraḥ pakṣī | putraḥ kaḥ anupajātapakṣaṛḥ | nyadhāyi mātrā nihitaḥ sthāpitaḥ ? tāceritbo ? āgacchantīṃ | nirīkṣate tadāgamanaṃ kāmayate | evamindra | śrotramāgacchasīndrāgamanaṃ vācakan cāyan paśyan kāmayamāno | śuciḥ śuddhaḥ sarvadoṣarahitaḥ | vāṃ yuvayoḥ | svabhūtaṃ tastoḥ ? stāmaḥ ? he bhuraṇau | alīgaḥ guṇagrahadvāreṇendramāgacchatameva gṛhṇāti | uttarārdharccaḥ samānārthaḥ pūrveṇa ||
21.2
asyā vartamānāyāḥ | uṣasaḥ | aparasyā āgāminyāśca vā uṣasaḥ | nṛtau | nṛ nayane | udayakāla ityarthaḥ | te tava indrasya | stutyā yāgena cārādhane[na] | pra syāma prakarṣeṇa bhavemetyetadāśāsmahe vayaṃ | kīdṛśasya | nṛṇāmadhye nṛtamasya prakṛṣṭamanuṣyasya | kasmāt kāraṇāt | stutyā yāgena ca | navārādhanamāśāsmahe | yasmātvāmindramārādhya | tava prasādāt | sa rathaḥ | asat | bhavati | sasavān| tava kutsasya | ca | sanitā saṃśaktā | saha vahanadvāreṇa saṃ sevitā| uktaścāyamartho mantrāntare-yāsi kutsena sarathamavasyuriti |
21.3
he indra | te tava | ranyaḥ ramayitā prītikaraḥ | kaḥ madaḥ | katamaḥ | some janyo madaḥ | bhūt bhavati | kintāvadīṣan madastavaprītijanakaḥ bhavati | uta madhyamaḥ | uta vā uttamaḥ | yena bhedana | sattamaḥ santvandūraḥ | yajñagṛhadvārāṇi ca | giraḥ stutiḥ | ca | abhi prati | ugraḥ krūraḥ aprasahyo vā | tvaṃ vidhāva | laḍarthe'yaṃ loṭ | svagṛhaṃ gantuṃ śrotuṃ ca vividhayā vasitā dṛśamadayojyasomadānādyabhi-
prāyeṇāyaṃ praśnaḥ| kiñca | kat vāhaḥ arvāk | kaditi kadānuśabdaparyāyaḥ| vāha ityetena puṃsakavācinā śabdenendraṃ pratyūhāta iti soma ucyate | arvāgiti tadviśeṣaṇaṃ | kadā | somaḥ tvat prasādā[t] phaladānāya srasmukho bhaviṣyatīti śeṣaḥ | kiñca kadā vā | tava prasādāt | upa mā manīṣā upagamiṣyaditāṃ | sarvārthadarśanīprajñā stutirvā sarvaguṇagrāhiṇī | kiñca | ā tvā āṅupasargaśrutestadyogyakriyāpado'dhyāhāryaḥ | kadā vā ārādhya tvāṃ | śakayāṃ | śakiratragatyarthaḥ | antarṇitaṇyarthaḥ | gamayeyaṃ | upamaṃ vadanti kiṃ rādhaḥ dhanamannaiḥ ||
21.4
kat u kadā vā | dyumnamannaṃ havirlakṣaṇamasmadīyaṃ maddivati śeṣaḥ | he indra tvāvataḥ tvatsadṛśān manuṣyān tasmāt | kayā dhiyā kayā anugrahabuddhyā | karase kariṣyasi | kat kadā vā | naḥ asmān prati | āgan āgamiṣyasi [tva]mityarthaḥ | he urugāya bahugate bahūnāṃ dattānāṃ gatibhūtetyarthaḥ | vistīrṇagate vā | sarvagatīnāṃ madhye mahāgate vetyarthaḥ | kimiva | kimarthañca | ucyate | mitraḥ na satyaḥ| bhṛtyaiḥ yathā kaścitsnigdhaḥ avisaṃvādī bharaṇāya yogakṣemavahanāya āpadyāgacchet parayā prītyā evaṃ| kasmādevamucyase | kadā māṃ pratyāgamiṣyasi bharaṇāyeti | yat yasmāt | anne āhāre śarīrasthitinimitte | sarvasya sarvasyāsmadādikasya prāṇinaḥ | asan bhavanti | manīṣāḥ prajñā annābhilakṣaṇāḥ ||
21.5
yacchabdasaṃbandhād dvitīye pāde āraṃbhe | ye yajamānā asmadādayaḥ | asya tavendrasya kāmaṃ somapānecchāṃ gman | gamirtra śuddhopi[vi]pūrvī draṣṭavyaḥ | antarṇītaṇyarthavaddraṣṭavyaḥ | vigamayanti prabhūtasomapradānenāpanayanti | kimiva | janidhā iva | janīnāñjāyānāṃ saṃbhogakāle śayyāsu dhārayitāraḥ patayo yathā
prabhūtasaṃbhogapradānena maithunecchāmapanayanti evaṃ | giraśca stutīḥ | pūrvīḥ anādikālapravṛttāḥ | puroḍāśodyaternna saha | ye naro manuṣyāḥ asmadādayo yajamānāḥ | te tubhyamindrāya | pratiśikṣanti pratikālandadati | tān sarvānasmadādīnyajamānān | he indra | tuvijāta bahubhūta | rūpaṃ rūpaṃ pratirūpo babhūveti vacanāt sarvātmakatvaṃ | preraya pragamaya | saṃsārasyāntaṃ pragamayantamiva | sūraḥ artha na yathā sūryāḥ arthamarttāraṃ saṃsārasyāntaṃ gantāraṃ yoginamanugṛhṇan | apavarge gamayatyeva | dṛṣṭāntagatoyamarthaḥ | uttara eva upaniṣat — sūryyadvāreṇa te virajāḥ prayānti yatrāmṛtaḥ puruṣo hyavyayātmā | —ityevamādyāsu |
21.6
mātre sarvasya nirmātryau dyāvāpṛthivyau | pūrvī anādikālapravṛtte | he indra | te tava | svabhūtau | nu kṣipraṃ sumite sunirmite | kena mama svabhūtau kṣipraṃ sumite | ucyate | dyauḥ majmanā balena | pṛthivī kāvyena kavikarmaṇā | medhāviceṣṭitena prajñayetyarthaḥ | yasmādīdṛśena mahattvena yuktaḥ | tvaṃ tasmāt | parāya śreṣṭhāya | te tubhyamindrāya | ghṛtavantaḥ agnimukhantvāṃ prati kṣaraṇavanto dīptimanto vā | saṃskṛtatvādājyasaṃyuktā vā | sutāsaḥ abhiṣutāḥ somāt | svātman svaśabda ātmavacanaḥ | ātmetyannanāma | devānāṃ | svā svamannaṃ havirbhāṃgalakṣaṇaṃ yasmin svaṃsvādma† ? yajñaḥ | tasmin svāduni yajñe | athavā | svāduśabdasya ukāralopo draṣṭavyaḥ | svāduni mṛṣṭānne | yajñe asmadīye | bhavantamasmābhirdattāntaḥ | kimartha | pītaye pānāya | madhūni madhurarasānyannāni api havīṃṣi | adanā dattāni bhavantaḥ|
21.7
ā asmai indrāya | asyendrasyārthaṃ | ā asiṃcan ābhimukhyena sthitvā parayā bhaktyā siktavantaḥ | agnau prakṣiptanta ṛtvijaḥ
madhvaḥ madhurasya somasya pūrṇamamatraṃ grahacamasādikaṃ | asmāt siktavantaḥ | yasmāt | sa indraḥ | satyarādhāḥ satyadhanaḥ | yajamānebhyo dātavyatvenāvisaṃvādidhana ityarthaḥ | tena ca pātreṇāgnau siktena tṛptassan sa indraḥ| naryo nṛbhyo hitaḥ| vavṛdhe vṛddhavān | variman variṣṇā | śarīrasyorutvena | amaryādayā pramāṇenetyarthaḥ | kasya | pṛthivyāḥ | abhivṛddhatvāt | kratvā karmaṇā ca rasānupradena vṛtravadhādikena | prajñayā vā | pauṃsyaiśca balaiścetyarthaḥ ||
21.8
sarvaprakarayā vṛddhya| vṛddhaśca sannindraḥ svojā subalaḥ | ānaṭ vyāpnoti | pṛtanāḥ saṃgrāmān | apratihanyamānaḥ saṃgrāmeṣu śatruṃ jayatītyarthaḥ | kiñca pūrvīḥ | pūrvaśabdotra utkṛṣṭavācī | pūrvā utkṛṣṭā śatrusenā | aprabhavantyaḥ | asyaindrasya | sakhyāya sakhibhāvāya sakhitvalakṣaṇāya | ayatante sandhi kartumicchantītyarthaḥ | uttordharcaḥ pratyakṣakṛtatvād bhinnaṃ vākyaṃ | smeti padapūraṇaḥ | na śabdaḥ parastāt prayuktopi pṛtanāśabdasya sāmarthyādupamārthīyaḥ | asmadyajñaṃ pratyāgantuṃ taṃ svarathamātiṣṭha mahatādareṇa | kva pṛtanāsu | na yathā saṃgrāme mahatādareṇa | rathamātiṣṭhasyevaṃ yaṃ rathaṃ | bhadrayā kalyāṇya| | sumatyā śobhanayā prajñayā parānugrahabuddhayā | codayāse prerayasi | yajñān prati ||
uttaraṃ sūktaṃ pra devatreti pañcadaśarcamabdevatyamailūṣaḥ kavaṣo dadarśa |
Linked texts (1)
- Ṛgvedasaṃhitā — Sanskrit