Pramāṇa · Search · About · API

Rigveda 22

Ṛgvedabhāṣya (Udgītha) 22

Language
Sanskrit

22.1

pra upasarga etinā saṃbadhyate | devatreti aviśeṣaṃ | brahmaṇe iti tṛtīyārthe caturthī | gāturiti soma ucyate | guṇavṛttyā stutilakṣaṇena stūyamāna iti śeṣaḥ | gātuḥ devānapo vā pratigamanaśīlaḥ somaḥ pragacchatu | devatrā devīrapaḥ vasatī | varyekadhanalakṣaṇāḥ | acchābhi āptuṃ | kasyeva vegenāgacchatu | manaso manasa iva | prayukti prayuktyā prayogeṇa vegenetyarthaḥ | apaḥ pratigate ca some tvamapi he madīyakarmātman | adhvaryavo vā | mahīndhrāṃsi mahadannaṃ somalakṣaṇaṃ | mitrasya varuṇasya cārthāya | pṛthujrayase vistīrṇajavāya | mahāgaterindrasya cārthāyetyarthaḥ | rīradha saṃsādhaya saṃskuru | dānayogyaṃ kuru | suvṛkti suṣṭhu doṣairvivarjitāṃ stutiṃ ca ||

22.2

hīti padapūraṇaḥ | he adhvaryavaḥ haviṣmantaḥ abhiṣotavyena somalakṣaṇena haviṣā tadvantaḥ | yūyaṃ bhūtaṃ bhavata | somamabhiṣuṇvetyarthaḥ tadarthañca | agaccha | āptaṃ gṛhītaṃ | apaḥ somābhiṣavāṃgabhūtāḥ | ekadhanalakṣaṇāḥ | ita gacchata | uśatīḥ somābhiṣvāṃgabhūtāpa kāmayamānāḥ | uśantaḥ somābhiṣavaṃ kartuṃ kāmayamānāḥ | yā avaḥ | āptuṃ gacchateti saṃbandhaḥ kāryaḥ | abhisasahābhiṣutañca santantamūrttiṃ | somasaṃghātaṃ | śobhanakarmakāritvādvā suvarṇenālaṃkṛtvādvā | śobhanā hastā yeṣāṃ te suhastā adhvaryavaḥ | teṣāmidaṃ saṃbodhanam ||

22.3

he adhvaryavaḥ | apa ekadhanalakṣaṇāḥ | āhartu miti śeṣaḥ | ita gacchata yūyaṃ | samudraṃ samudrasthānīyaṃ | akṣīṇodakajalāśayaṃ | idānīmuttarordho vyākhyāyate | paścāt dvitīyaḥ pādo vyākhyeyaḥ | arthoyaṃ kramaḥ jalāśayaṃ pratigatebhyaśca | vaḥ yuṣmākaṃ | yasyārthāya somaḥ pūrayate | sopānnapāt | dadat dadātu | ūrkimapsamūham | adya saṃprati | supūtaṃ suśuddhaṃ | tena cāpsa samūhena saha | tasmai tadarthamapo na pūtamityarthaḥ | somammadhumantaṃ | madhusvādopetaḥ sunotā bhiṣuṇutaḥ | yūyamābhiṣutya ca tena somākhyena haviṣā | apsuhitenāpānnapātaṃ | madhyamaṃ vṛṣṭikarmaṇyadhikṛtaṃ | devaṃ yajadhvaṃ | yūyaṃ he adhvaryavaḥ ||

22.4

uttarārdhasya pratyakṣakṛtatvāt ekavākyatārthe yuṣmacchabdena samānārtho bhavacchabdaḥ prathame'rdharce'dhyāhāryaḥ | yo bhavān | apānnapāt| anidhmaḥ anindhanaḥ | dadī̍yat dīvyate | apsu antaḥ meghasthānāmapāmmadhye | yaṃ bhavantamapānnapātaṃ | viprāsaḥ medhāvinaḥ ṛtvigyajamānāḥ | īḷate stuvanti | adhvareṣu yajñeṣu | sa tvaṃ | he apānnapāt | yābhiradbhiḥ | vasatīvaryaikadhanārūpābhiḥ | somena miśritābhiḥ | indro vāvṛdhe vardhate | vīryāya vīrakarmaṇe | yatra vadhādikāryaṃ kartumityarthaḥ ||

22.5

caturthaḥ pādaḥ pūrvaṃ vyākhyeyaḥ | paścādyathākramaṃ trayaḥ pādā vyākhyeyāḥ | yadā āsiñcāḥ | maryādayā siñcasi | adhiṣavaṇacarmasāsya somasyābhiṣūyamāṇasyopariprakṣipasya | paḥ yadā ca ? oṣadhībhiḥ | punītāt | oṣadhīratra soma ucyate | bahuvacanañcāvayavāpekṣāṃ | yadā | ca | somena saha | daśāpavitre | sunāsyavaḥ kadā yābhiradbhiḥ vasatīvaryaikadhanārūpābhissaha | somaḥ | modate hṛṣyati harṣate ca | punaruktaparijihīrṣayā | antarṇīta bhṛśārthotra hṛṣyati draṣṭavyaḥ | atyarthaṃ hṛṣyati ca | kimiva kalyāṇībhiḥ yuvatibhirna maryaḥ | yathākamanīyābhiḥ yauvanānvitābhi strībhissaha manuṣyaḥ kiñcidatyarthaṃ modate | evantā āpaḥ | accha | āptuṃ āhartuṃ | parā ihi jalāśayaṃ gaccha tvaṃ he adhvaryo ||
agmannāgatavatyaḥ | āpaḥ vasatīvaryyekadhanākhyāḥ | uśatīḥ kāmayamānāḥ | kiṃ | barhiridaṃ vedistaraṇamāgatya yādhvare yajñe | ā ni asadan maryādayā niṣaṇṇā upaviṣṭāḥ | devayantīḥ devān kāmayamānāḥ | tarpayitumicchaṃtya ityarthaḥ | etajjñātvā | he adhvaryavaḥ sunuta abhiṣuṇuta | indrāyendrātheṃ | somamidānīmapāṃ prasādāt | abhūt bhūtā saṃvṛttā vā | yuṣmākaṃ suśakā suṣṭhu śakanīyā ayatnasādhyā | devayajyā somenendrādidevayāga ityarthaḥ |
uttaraṃ sūktaṃ ā no devānāmastyekādaśarcaṃ vaiśvadevamailūṣaḥ kavaṣo dadarśa |

22.6

evaśabdaḥ namantaśabdāt paro draṣṭavyaḥ | icchabdo'tra padapūraṇaḥ | yūne abhiṣavādikarmaṇāmātmanā saha miśrayitre kartre'dhvaryave | yuvatayaḥ somena saha ātmano miśrayitryaḥ | yauvanānvitā vā | āpaḥ vasatīvaryekadhanā lakṣaṇānāmanta evaṃ prahvībhavantyeva upanamantyevetyarthaḥ | kadā | ucyate | īmenā āpaḥ | uśan somamabhiṣavādikarmakartuṃ kāmayamānodhvaryuḥ uśatīḥ | somena saha miśrībhāvamabhiṣavādikarmogabhāvañca kāmayamānaḥ | accha | āptuṃ āhartumeti gacchati | kadā | kasmātkāraṇādapanamante | yasmāt sañjānate samyag jānanti | manasā viśiṣṭayā prajñayā | sañcikitre samyak paśyanti ca | viśiṣṭena cakṣuṣā | svaṃ svamadhikāraṃ parasparopakārañca | adhvaryavaḥ dhiṣaṇā vāk | stutilakṣaṇā| āpaśca devīḥ devyaḥ ||

22.7

ya indraḥ vaḥ yuṣmabhyamadbhyaḥ | vṛtābhyaḥ meghenāvṛtābhyaḥ veṣṭitābhyaḥ | tārdathye caturthyeṣā | yuṣmākamapāmmeghena veṣṭitānāmarthāyetyarthaḥ | akṛṇot kṛṇavān | u iti padapūraṇaḥ | lokaṃ sthānaṃ | meghādyaśca vaḥ yuṣmānmahyā mahatyā | abhiśasteḥ meghaveṣṭanābhiḥ hiṃsātaḥ | amuñcat mocitavān | tasmai indrāya | madhumantaṃ madhusvāduyuktaṃ | ūrmimapsaṃghātaṃ | devamādanaṃ mitrādidevānāṃ saha miśrībhūtayaṃtarpayitāraṃ | prahiṇotana pragamayatāsmadyajñaṃ pratyaṃgabhāvāya prasthāpayata yūyaṃ he āpaḥ |

22.8

prāsmai hinotaicchabda saṃbandhā dvitīye pāde ? garbhasāraḥ yavaḥ | yuṣmākaṃ svabhūtaḥ | he sindhavaḥ syandanaśīlāḥ | madhvaḥ madhunaḥ sṛṣṭarasasya | utsaḥ utsyandinaḥ utsiṣitā | yacchabdaṃsabandhāt garbha ? madhumantaṃ madhusvādopetaṃ | ūrmimapsaṃghātaṃ | ghṛtapṛṣṭhaṃ ghṛtenājyena pṛṣṭhamīḍyaṃ stutyamadhvareṣu yajñeṣu | īdṛśaṃ sāraṃ yuṣmat saṃbandhinamasmai asyendrasyārthāya | prahiṇota pragamayata | prasthāpayatāsmadyajñaṃ pratyaṃgabhāvāya | he āpaḥ | asmabhyaṃ yuṣmābhiḥ | dātanna ? dṛṣṭādṛṣṭaphalalakṣaṇena | taddhatyaṃ śṛṇuta havamāhvānaṃ vacanametadityarthaḥ | me mama svabhūtaṃ ||

22.9

he sindhavaḥ syandanaśīlā āpaḥ | ya ubhe dṛṣṭādṛṣṭaphale | asmabhyandātumiyartti gacchati | karmāṃgabhāvaṃ pratipadyate | tammatsaraṃ mandayitāramindrādidevānāntarpayitāramindrasya | pānavādyānyenendreṇa vā| tasya pya ? syaṃ ? ūrmimudakasaṃghātaṃ | pra heta pragamayata preṣayatāsmadyajñaṃ pratyaṃgabhāvāya | madacyuta madasya cyotayitāramutpādayitāra mityarthaḥ | auśānaṃ somena saha miśrībhavatu ? kāmayamānaṃ | nabhojāṃ nabhāṃsi ākāśe antarikṣe vṛṣṭirūpeṇa jātaṃ | pari sarvataḥ tritantuṃ trayāṇāṃ savanānāntanitāraṃ vistārayitāraṃ | vicarantaṃ vividhaṃ yajñapātreṣu gacchantamutsamutsyandanamutsapiṃtārandevān pratyūrdhvaṃ gantāramityarthaḥ ||

22.10

avavṛ̍tatīḥ āvartāḥ asmadabhimukhībhūtāḥ | adha athānantaraṃ kṣipraṃ | dvidhārāḥ dviśabdotra anekatvamātravacanaḥ | anekadhārāḥ ityarthaḥ | kimiva | goṣuyudho na goṣu vṛṣṭilakṣaṇāsu apsu nimittabhūtāsu | megheena saha yudhyata iti | goṣu yadindraḥ | tasya | yathā vṛṣṭilakṣaṇā āpaḥ aparyantadhārāḥ | evanniyavanniścayena | miśrayaṇīyaṃ somaṃ prati | carantīḥ gacchantīḥ | athavā niyavaśabdena yavalūnapādaṃ ucyate | luptopamaścaitat padaṃ | caratirapi bhakṣaṇārtheḥ| yathā yavalūlagāścarantīḥ vandate kaścidevaṃ | yavalūnapādaṃ sthānīyaṃ somañcarantīḥ hetubhāvena sañcūrṇayantīḥ | ekadhānā apaḥ vandasva praṇamya stuhi vā tvaṃ | he ṛṣe karmaṇāndraṣṭaḥ yajamāna | kīdṛśīrapa ucyate| janitrīḥ janayitrīḥ | kasya | bhuvanasya sarvasya lokasya | pālayitrīśca | savṛdhaḥ saha somasya varddhayituḥ | sayonīḥ somena saha samānasthānāḥ ||

22.11

hinota samāptiṃ gamayata vardhayata vā | naḥ asmākamadhvaraṃ yajñaṃ | devayajyā devayajyāyai devayāgārthamityarthaḥ | hinota gamayata va | parisamāptiṃ vardhayat ca vā | brahma stutyākhyaṃ | sanaye lābhāya dhanānām | dṛṣṭādṛṣṭaphalaprāptyarthamityarthaḥ | ṛtasya yajñasya | yoge sambandhe vartate yadidamūdha sthānīyamadhiśavaṇacarma | tadeva prativiṣyadhvaṃ vimuñcatātmānaṃ | somarasena saha miśrībhūtena rasena | pūrayataitadityarthaḥ | athavā anaḍuddbhyāṃ yujyata iti yogo havirdhānaśakaṭaṃ | sāmīpikañcedamadhikaraṇaṃ gaṃgāyāṃ gāvaścarantīti yathā | yajñasya sarvasya havirdhānaśakaṭe sāmīpikādhikaraṇabhūte | yadidamūrdhvasthānīyamadhiṣavaṇacarma tadetat prativimuñcatātmānamityādipūrvavadyojyaṃ | etacca kurvatyaḥ | śṛṇvīvarīḥ sukhavatyaḥ sukhakaryaḥ | bhūtan bhavata | yūyamasmabhyaṃ |

22.12

he āpaḥ revatī dhanavatyaḥ | kṣayathā īśidhvaṃ | vasvaḥ vasunaḥ dhanasya | kratuñca karma ca | bhadraṃ kalyāṇaṃ somayāgalakṣaṇaṃ | bibhṛtha dhārayatha puṣṇītha vā | amṛtatvāmaraṇadharmāṇaḥ | indrādidevaśca | rāyaḥ dhanasya cāsmadīyasya | kīdṛśasya | svapatyasya śobhanaputrasya | sahitasya patnīḥ pālayitryaḥ | stha bhavatha | yūyantasmāt kāraṇāt | sarasvatī vā | kā | stutilakṣaṇā | tat vayaḥ tadannamuktapṛntat dhāt dadhātu | gṛṇate stuvate mahyaṃ |

22.13

he āpaḥ | yat | supāṃ sulugiti dvitīyābahuvacanasyātra luk | yuṣmān prati ad[śraṃ] abhimukhandṛṣṭavānasmyahamāyatīḥ asmadyajñaṃ pratyāgacchantīraṃgabhāvāya | ghṛtamājyaṃ homasṛṣṭaṃ | payāṃsi udakāni | svāvayavabhūtāni | madhusadṛśāni sṛṣṭarasāni | bibhratīḥ dhārayantīḥ | adhvaryubhiḥ saha | manasā antaḥkaraṇena | saṃvidānāḥ saṃbhāṣamāṇāḥ | indrāya indrārthaṃ somaṃ suṣutaṃ suṣṭhutaṃ | bharantīḥ harantīḥ | hetukartṛtvenāsmadyajñaṃ pratipādayantīḥ tāḥ yuṣmān staumi praṇamāmi veti śeṣaḥ |

22.14

vasatīvaryyekadhanārūpāḥ āpaḥ | revatīḥ dhanavatyaḥ | jīvadhanyā jīvanasya jīvānāṃ vā vardhayitryaḥ prīṇayitryo vā | ā agaman āgatā asmadyajñaṃ prati aṃgabhāvāya etajjñātvā | he adhvaryavaḥ | sādayata sthāpayata | he sakhāyaḥ samānākhyānā vā | tulyakarmaviṣayavijñānā vetyarthaḥ | kva sādayāma | ucyate | barhiṣi vedistaraṇe | nidhattana niyamena dhārayata sthāpayata | he sobhyāsaḥ somasaṃpādinaḥ | apānnaptā devena vṛṣṭyadhikāraṇā saha | saṃvidānāsaḥ saṃmantrayamāṇāḥ | no | āpaḥ |

Linked texts (1)