Pramāṇa · Search · About · API

Rigveda 4

Ṛgvedabhāṣya (Udgītha) 4

Language
Sanskrit

4.1

pra ketunā0-ketunā prajñānena | bṛhatā-mahatā sarvavastuviṣayeṇa yukta iti śeṣaḥ | prayāti pragacchatyagniḥ ka ā rodasī āṅtra pratyarthe dyāvāpṛthivyau gatvā vṛṣabhaḥ vṛṣabha ivāroravīti | devayāgakāle | pṛthivyāmatyarthaṃ śabdaṃ karoti devāhvānakāle | divi antān avasānān| upamān sannikṛṣṭāṃśca pradeśān | jvālātmanādityātmanā vā sthitaḥ | udānaṭ ūrdhvaṃ vyāpnoti ||

4.2

sumoda ga0-yā nirmumoda modate satatamāptakā mattvāt vṛṣabha iva ca | kakudmānagnividyudādityātmanā sthitaḥ | āhavanīyādyādhārameghamaṇḍalairunnatatva ? sāmānyā varṣitā| kakudmāṃśca jvālābhiḥ tadvadunnatā-
bhiḥ| asnemā praśastaśca| vatsaśca naktoṣasoḥ| sāyaṃprātarāhutyupajīvanāt| uktaścāyamartho mantrāntare-‘naktoṣāsā samanasā virūpe dhāpayete śiśumekaṃ samīcī’ iti | śimīvān havirvahanadevāhvānādikarmavāṃśca| arāvīt devāhvānādiśabdaṃ saprayojanaṃ karoti| so'gniḥ devatāta| yajñe udyatāni udyamān karmārthamutsāhān|kṛṇvan kurvan| sveṣvātmīyeṣu| kṣayeṣu nivāseṣu| āhavanīyādyādhāreṣu sthitaḥ| prathamaḥ sarvasmādanyasmādyāgasādhanāt pūrvaṃ| jigāti gacchati| karma prati yāgakarmaṇi vyāpiyata ityarthaḥ ||

4.3

ā yo mūrddhā0-yo'gniḥ| mūrdhānaṃ mūrdhavat pradhānabhūtamagninirmanthanapradeśaṃ| pitroḥ agnermātāpitṛbhūtayoraraṇyoravayavaṃ| ārabdha āṅīṣadarthe| rabhirhiṃsārthaḥ| īṣadvinasti| nirmanthanakāle dāhena dagdhuṃ samartho'pi sanna dahatītyarthaḥ| yañcāgnimadhvare yajñe| ni dadhire niyamena dhārayanti yaṣṭāraḥ| yaścāgniḥ sūraḥ sūryo'pyekasya sataḥ| agnividyudādityātmanāgnerevābhidhāvasthānāt|arṇaḥ atrttā ca gantā cāhavirādāya devān prati sarvatra vā| tasyāsyāgneḥ svabhūtāstanvaḥ mūrttayaḥ| agnividyudādityalakṣaṇā jvālālakṣaṇā vā| āhavanīyādilakṣaṇā vā| kīdṛśyaḥ| aruṣīrārocanāḥ|aśvabudhnāḥ aśanabandhanāḥ| havirāhārāsthi† ityarthaḥ|juṣanta sevante bhakṣayanti sarvayajamānahavīṃṣītyarthaḥ| kvāvasthitāssevante| ucyate§| ṛtasya yajñasya sambandhini yonau sthāne vedyākhye| kiṃguṇaviśiṣṭe|patman patmani patanti gacchanti upaviśantyatra devatā iti patma| tatra devatāsane vedisthāna ityarthaḥ| athavā tanva iti dvitīyāntametat| yathoktā mūrttīssevante sarve yajamānā stutibhirhavirbhiśca ||

4.4

uṣauṣo0-uṣa iti ṣaṣṭhyarthasaṃbodhanavibhaktireṣā | uṣaśśabdena cātra sāmarthyāt sāyaṃprātassandhthe ucyete | he vaso svena
jyotiṣā sarvasyācchādayitaḥ| vasu man vā sarvasya vasubhūta vā praśasya vā agne | upaḥ sa sāyaṃsandhyāyā upasaḥ prātassandhyāyāścāgraṃ pūrvaṃ | hi yasmāt | eṣi gacchasi vipriyamāṇaḥ| tvaṃ yamayorekasmādādityāt| tanve svāyai | pañcamyarthe caturthī | tanva svāyā svasmāccharīrāt ||

4.5

bhuvaścakṣuḥ0-bhuvaḥ bhavasi|cakṣuḥ| kasya|mahaḥ mahataḥ|ṛtasya yajñasya| gopā gopayitā ca|bhuvaḥ bhavasi ca|tvameva varuṇaḥ ādityaḥ| kadā | yat yadā | ṛtāya udakārthaṃ bhaumarasalakṣaṇasyodakasyādānārthaṃ pṛthivīṃ prati veṣi gacchasi | tadā bhuvaḥ bhavasi ca| tvamevāpāṃ vṛṣṭilakṣaṇānāmapāṃ | napāt meghaḥ| kathaṃ| adbhyo hi megho jāyate | medhāttvaṃ vidyudrūpe jāyase| he jātavedaḥ bhuvaḥ bhavasi ca dūtastvamekasya yasya yajamānasya havirjujoṣaḥ sevasa bhakṣayāsa tasya ||

4.6

bhuvo yajña0-bhuvaḥ bhavasi tvaṃ| yajñasya rajasaśca| āditya janma | mūrddhā bhuvo bhavati naktamagnistatassūryo jāyate prātarudyan | stomena hi divi devāso agni majījanañchaktibhī rodasiprām | tamū akṛṇvantredhā bhuve kaṃ sa oṣadhīḥ pacati viśvarūpāḥ ||† ityādiṣu| bhuvaścakṣurmaha ṛtasya gopā bhuvo varuṇo yadṛtāya ve[ṣi] |§ netā prāpayitā| ito lokān| agnirvāda ito vṛṣṭiṃ samīrayatīti śruteḥ |¶ ka netā | ucyate | yatra yasminnantarikṣe loke | niyudbhiśśivābhiḥ | niyutsaṃjñakābhiraśvajātibhissakhyādibhissaṃbaddhaṃ vāyuṃ|sacase haviṣodakena ca sevase | tatrāntarikṣe netāsi| divi dyuloke ca| mūrdhānaṃ śirovat pradhānabhūtaṃ|dadhiṣe havirnayanadvāreṇa dhārayasi| kaṃ svarṣāṃ svariti
dyaurucyate | divassanitāraṃ saṃbhaktāramādityaṃ | jihvāsthānīyāñca jvālāṃ | he agne karoṣi | havyavāhaṃ haviṣāṃ vodūm̐ ||

4.7

atretihāsaḥ | tritamṛṣimanucaramindraḥ kilovāca | āyudhāni vetsi tvaṃ | triśiraso vadhe me sāhāyyaṃ kurviti | sa evamuktastrito yajñe bhāgaṃ vavre svavīryyavṛddhyarthaṃ | tasmai pāṇiprakṣālanārthamudakaṃ yajñabhāgamindro dattavān | tena yajñabhāgena vṛddhavīryyastrita indreṇa triśirasā saha yuddhāṃtaṃ ? hatvā tasya svabhūtā gāva ājahāra | sa punarujjīvito bahutaraṃ balaṃ prāpyendramayodhayat | taṃ vajreṇa nirbhinnavānindrassaparāṅmukhīkṛtaḥ | tasya trīṇi śirāṃsi ciccheda vajreṇendraḥ mahāntaṃ śatrujayanimittaṃ siṃhanādaṃ kurvanniti | etad bhāvi vastu svapnānte 'nena tṛcena dadarśa | yastrailokyasyādhipatiḥ tasyāsyendrasya | kratunā triśiraso mama vadhe sāhāyyakaraṇakarmaṇā nimittena | evaiḥ kāmairyajñabhāgecchābhiśca codyamānastrita ṛṣirindrasya sakhā | vavre vṛtavān prārthitavān kila svapnānte | antarmadhye | kasya sāmarthyādyajñasya | icchandhītiṃ dattiṃ bhāgaṃ | kuta icchan | pituḥ sarvasya jagataḥ pātuḥ | parasya prakṛṣṭasyendrasya sakāśāt | labdhena ca tena yajñabhāgena ṇena ? | sacasyamānaḥ sevyamānassarvairyajamānaiḥ | pitroḥ sarvasya mātāpitṛbhūtayordyāvāpṛthivyoḥ | upasthe samīpe sāmarthyādyajñe | jāmi yogyamindrasyānurūpaṃ sāmarthyāt || kiñcānyat-
mayā svapne dṛṣṭassa eva pūrvoktastritaḥ | pitryāṇi pitātra kilāgnirucyate | sarvasya sa tāni pitryāṇyāgneyānyāyudhāni | vidvān
śatruvadhāya prayoktuṃ sarve hartuśca jānan | indreṣita indreṇa triśirasā saha yuddhārthaṃ preṣitassan | āptyaḥ ataḥ putraḥ | abhi ayudhyat ābhimukhyena yuddhaṃ saṃprahṛtavān kila | triśīrṣāṇaṃ triśirasaṃ māṃ| saptaraśmīn śatruniya[mana]ārthaṃ sapta pragrahahastaṃ | athavā sapta raśmiraudityaḥ| tatsadṛśaṃ| ka raśmivanmamaśrita ? saptacchandaskaṃ vābhiyuddhaya ca| jaghanvān hatavān kila | sāmarthyāt samūrcchitaṃ kṛtavānityarthaḥ | kṛtvā ca tvāṣṭrasya cit | cidapyarthe | tvaṣṭuḥ putrasya mama cānyasya vāsurasya svabhūtā gāḥ nissasṛje ni[sṛṣṭa]vān kila niṣkālitavānityarthaḥ ||

4.9

samūrcchaya saṃjñāṃ pratilabhya utthāya yuddhārthe | bhūri ita bahviva pūrvatulyamatiriktarakhetyarthaḥ [ 0riktaṃ vetya0 ?] | ojaḥ balaṃ | inakṣantaṃ vyāpnuvantaṃ kurvantāmityarthaḥ | manyamānaṃ śūraṃ balavantaṃ vātmānañcintayantaṃ | athavā manyatirdīptikarmā krodhakarmā vā | dīpyamānaṃ krudhyantaṃ vā | athavā manyata ityarccantikarmasu pāṭhāt | indraṃ stuvantaṃ māṃ tvāṣṭraṃ | satpatiḥ satāṃ pātā śobhano vā trailokyasya svāmī | avābhinat vajreṇa vidāritavān kila | vidārya ca | tvāṣṭrasya cit | cicchabdaḥ kilārthe | tvaṣṭuḥ putrasya mama kila viśvarūpasya | gonāṃ gavāṃ svāmina iti śeṣaḥ | ācakrāṇaḥ ākārādiśabdaṃ kurvvityarthaḥ | trīṇi śīrṣāṇi śirāṃsi | parā varkū parāṅmukhasya vṛkṇavān kila| īdṛśaṃ bhāvi vastu svapnānte dṛṣṭavānanena tṛcena viśvarūpaḥ ||
etasmiṃśca vastuni paṃ? bhūte sati indrasya brahmahatyāpanodanamuttaraṃ† sūktamāpo hi ṣṭetyabdevataṃ khailikyā saha daśarcaṃ tvāṣṭrastriśirā āṃbarīṣassindhudvīpo vā dadarśa ||
navamaṃ sūktam |

Linked texts (1)