Samavedapada 161
Sāmavedapāda 161
- Language
- Sanskrit
Contents
- 161.3 — 2 parts
161.1
10.7.ārcikachalākṣaravivaraṇamchalākṣaramiti vaidikeṣu tāntrikeṣu ca svasvasādhāraṇa viṣaya
sūcakākṣararāśyātmako granthaḥ vilasatīti sampratipannaṃ saṃpradāyavidām
tatra sāmavedārkika, padapāṭha,gānaviṣaya chalākṣara granthā
vidyante| teṣu pūrvārcika, tatpada chalākṣarāṇi khaṇḍānusāreṇa vartante
ataḥ khaṇḍe yattāpari jñānāya khaṇḍānāṃ ādima padāni saṃgṛhyante'tra
granthe agne namaste'gniṃ voityādinā
chalākṣarāṇi-tirohitārthasūcakāni akṣarāṇi chalākṣarāṇītyucyante
tirohitārthaśca sampradāyavidāṃ pūrvācāryāṇāṃ vacanena parijñāyate tadyathādīrghasthāne tu svaritaṃ parvasthāna udāttakam
mātrā sthāne tu dhārī syāt prākṛtī chalalakṣaṇam
anekodāttā'nudāttāt paro'tatpara eva ca
svaritaḥ svārasaṃjñaḥ syāt dīrghasthāne prakṛtyṛci
161.2
anekānāmudāttānāmanudāttaḥ paro yadi
dīrghastu śivakodāttaḥ parvasthāne prakṛtyṛci
161.3
ekasvarastha nānārṇā ardharcāntvā na cettadā
tadvitīyādi dhārī syāt mātrāsthāne prakṛtyṛci
161.3.p1
uccāryate 20 evaṃ kaścana bhavati| | idamukta ārcikalakṣaṇe
anudāttātparo'neka udāttaḥ svaritottaraḥ ityādinā
anekānāmudāttānāmiti
4. anekānāṃ ekabhinnānāṃ udāttākṣarāṇāṃ parataḥ anudāttasvaraḥ
yadi syāt tadā dīrghaḥ dīrghatayā uccāryamāṇaḥ udāttaḥ, śivakodāttasaṃjñāṃ
labhate| saḥ prakṛtyūci parvasthāne gṛhyate| udāharaṇaṃ, sa naḥ pavasva śaṃ gave,
atra “śaṃ” iti varṇaḥ| idameva ārcikalakṣaṇe| madhye'nudāttayoḥ
syātāmudāttau prathamaṃ tayoḥ ityādyuktam
5. ekasvarastheti- ekasvarasthānānā varṇāḥ ekasmin svare
nānākṣarāṇi yadi vidyante tadā teṣu dvitīyādi svare vidyamānaṃ
prathamamakṣaraṃ vihāya avaśiṣṭānyakṣarāṇi mātrāsthāne prakṛtyūci
gṛhṇīyāt| tānyakṣarāṇi yadi ardharcānte syuḥ tadā na gṛhṇīyāt
udāharaṇam agna āyāhi ityatra yā dvitīyasvarasthamakṣaraṃ tadvihāya hi
ityakṣaraṃ gṛhṇīyāt| ardharcānte dātaye taye iti dhāryapi na gṛhṇīyāt tathā
ca chalākṣaraparijñānamevaṃ bhavati| prathamataḥ svaritaṃ paragaṇayya gaṇitāṃ
saṃkhyāṃ pañcaśo vibhajya śiṣṭasaṃkhyayā vargākṣaraṃ gṛhṇīyāt| ka - ca - ṭa -
ta - pa iti vargākṣarāṇi| anantaraṃ pūrvoktamudāttaṃ parigaṇayya parigaṇitāṃ
saṃkhyāṃ pañcaśo vibhajyāvaśiṣṭasaṃkhyayā vargasyākṣarāṇi gṛhṇīyāt,
ekaikasmin varge pañcākṣarāṇi vidyante| yathā ka, kha, ga, gha, ṅa iti
svaritagaṇanena yo vargaḥ labdhaḥ tadvargasthākṣarāṇi udāttagaṇanena
grāhyāṇi| anantaraṃ dhāryā gaṇane yādṛśī saṃkhyā labdhā tāṃ daśaśo
vibhajya avaśiṣṭa saṃkhyayā vargasthākṣaradaśake tādṛśasaṃkhyayā nirdiṣṭaṃ
gṛhṇīyāt| vargasthākṣaradaśakamevaṃ ka - kā - ki - kī - ku - kū - ke - kai -
ko - kau iti| kṛ ityādi parityajet| atra kasmiṃścit khaṇḍe udāttaṃ
pūrvoktaṃ nāsti yadi tat khaṇḍe svarite yādṛśī saṃkhyā labdhvā tayā ha
vargākṣaraṃ gṛhṇīyāt| ha vargākṣarāṇi, evaṃ ha,ya,ra,la,va iti| evaṃ ca agna
āyāhi iti prathamakhaṇḍe svaritāni 10 | pañcaśo vibhāge
pañcāvaśiṣyante tena vargāntima pa vargākṣaraṃ udāttaṃ nāsti| ataḥ pa
ityetat hitvā ha vargapañcamaṃ vakāraṃ gṛhṇīyāt| dhārī gaṇane saptatriṃśat
(37) daśaśo vibhāge saptāvaśiṣṭāni| tena ve ityakṣaraṃ sampannam
dvitīyakhaṇḍe svaritaṃ-6, udātta-2, dhārī-52, svarite
ekamavaśiṣṭaṃ tena ka iti udāttau dvau tena ka vargadvitīyaṃ kha iti, dhārī -
52 , śiṣṭaṃ dvayaṃ , tena khā, iti ca krameṇa vidyāt evaṃ agne ve khā
ityādi ārcikachalākṣaragranthaḥ jñātavyaḥ| etādṛśachalākṣaraparijñānena
udāttānudāttasvaritapracayākhyāḥ svarāḥ asandigdhaṃ jñātuṃ śakyante
10.8.pūrvārcikapadānāṃ chalākṣaravivaraṇamprathamādi dvitīyāntaṃ padaṃ svāra vadiṣyate
padakāle sadīrghaḥ syāt abhyāsaḥ parvasaṃjñakaḥ
saṃkhyāḥ padānāṃ mātrāṇāṃ eṣyante sāmaśākhinām
mudrayā labhyate vargaḥ avagraheṇa cākṣaram
padaistu labhyate mātrā nāvagrahe havargakam
anayorayamarthaḥbhavati tadvat padapāṭhe padaiḥ akṣarakramo jñātavyaḥ| avagrahābhāve ha vargaṃ
jānīyāt| ha vargaḥ pūrvamuktaḥ| ṛgvat varga, vargāsthākṣarākṣara kramā
vijñeyāḥ| yathā agna āyāhīti khaṇḍe ādyudāttāḥ 33 pañcaśo vibhāge
trayaṃ śiṣyate tena varga tṛtīyaṃ ṭa ityakṣaraṃ avagrahaḥ 9, pañcaśovibhāge
catuṣṭayamavaśiṣṭam | tena ṭa vargastha caturthamakṣaraṃ gṛhyate ḍha iti| padāni
121 daśaśovibhāge ekaṃ śiṣyate tena prathamākṣaraṃ ḍha ityevalabdham| tathā
ca prathamakhaṇḍasya chalākṣaraṃ ḍha iti ataḥ padachalākṣarārambhe agne ḍha ḍo ṭe
ṇī ityādi dṛśyate| evaṃ krameṇa jñātavyam
10.9. uttara ṛk chalākṣaram1. upa davi pava
upa,tī-yi-kau
2. agna ānyomitrā''yāhī,ndrāgnī
agna, la-yi-phau-tā
3. uccā punāpragāthaṃ pradudrava
uccā, ṭhī-lu-hu
4. abhitvāśū pragāthaṃ, kayānaḥ taṃvopragāthaṃ taropragāthaṃ
abhitvā, yī-ṭā-hī-ju
5. svādi, pavasvamapragāthaṃ, indramacchapuro'bhipri
svādi, pau-pa-ki-ṭi-di
6. yajñāpragāthaṃ, ehyū vayamutvāpragāthaṃ adhāhi
yajñā, yu-yī-ca-yi-ṣaṭprathamaḥ
161.3.p2
iti prathamo'dhyāyaḥ