Lakshmisukta 2.1
Śrīsūktabhāṣya 2.1
- Language
- Sanskrit
2.1.1
śrīvidyāraṇyabhāṣyam | oṃ vedārthasya prakāśena tamohārdaṃ nivārayan | pumarthāścaturo deyādvidyātīrthamaheśvaraḥ || prathamavarge prathamā ṛk | hiraṇyavarṇamityādi || he jātavedaḥ jāta-prajña agne tvaṃ hiraṇyavarṇāṃ hiraṇyasya suvarṇasyeva varṇaḥ kāntiryasyāstāṃ, hariṇīṃ haritavarṇāṃ hariṇīrūpadharāṃ vā- "śrīrbhūtvā hariṇīrūpamādaye saṃcacāra ha" iti purāṇāt, suvarṇarajatasrajāṃ suvarṇasya puṣpāṇi suvarṇāni evaṃ rajatasya rajatāni teṣāṃ srajo mālā yasyāstāṃ sraksāhacaryātpuṣpāṇītyavagamyate | puṣpasāhaśyāt "puṣpaphaletyādinā" luk 'srāpaṃ caiva halantānām' ityāp | yadvā suvarṇarajatavikṛtasraṅgalāṃ-suṣṭhu varṇo yasya tatsuvarṇaṃ yadrajataṃ ca tatpuṣpamasrajāṃ tadvikṛtasraṅgalāṃ vā | candrāṃ candravat prakāśamānāṃ, tadrūpeṇāvasthitāṃ vā | hiraṇmayīṃ hiraṇyasvarūpāṃ, hiraṇyavigrahāṃ vā | lakṣmīṃ lakṣaṇavatīṃ "lakṣmīlābhādvālakṣaṇāditi" niruktāt | pūrvarūpāṃ śriyaṃ me mahyaṃ madarthamāvaha māhvaya | agnervahotvādāhānaṃ taddhonamiti bhāvaḥ | śrīkaṇṭhabhāṣyam
2.1.2
oṃ hiraṇyavarṇāmiti sūktenāgniṃ prārthayet | agnistuṣṭo yajamānāya śriyaṃ prayacchatīti | agnistu rudra eva | "rudro vā eṣo'gniḥ" iti śruteḥ | rudro hi puruṣaḥ | "puruṣo vai rudraḥ" iti śruteḥ | tasya patnī bhagavatyumaiva lakṣmīḥ | "śrīśca te lakṣmīśca patnyau" iti puruṣasūktokteḥ | puruṣo hi mahādevaḥ śivaḥ | "vedāhametaṃ puruṣaṃ mahāntam" iti tatraivokteḥ | tathā ca agnisvarūpiṇaḥ parameśvarasyopāsanena tacchaktivibhūtermahālakṣmyāḥ prāptirbhaviṣyatīti siddham | "dhanārthibhiragnirūpāsya aiśvaryārthibhirīśvaraḥ" ityādi smaryate | ārogyaṃ bhāskarādicchecchiyamiccheddhutāśanāt | aiśvaryamīśvarādicchenmokṣamicchejjanārdanāt || iti || sūkte ṛcaḥ pañcadaśa | hiraṇyavarṇāmiti prathamā ṛk | asyā arthaḥhiraṇyavarṇā hiraṇyavarṇarūpāṃ- jñānamātramani bhā sūrya candre jyotsnā ca khe dhvaniḥ | varṇo hiraṇye payasi ghṛtaṃ tvamasi mātṛke || iti śrīstutāvagastyokteḥ | hiraṇyavarṇāṃ maṇinūpurāṅghriṃ prasannavaktrāṃ śukapakṣahastām | viśālanetrāṃ praṇamāmi gaurīṃ vacovidaṃ vāmasudīrayantīm || iti jaiminyukteḥ | hiraṇyavarṇarūpavarṇā vā | "taptasvarṇasavarṇābhā"miti śrīpurāṇācca | hariṇīṃ hariṇīrūpāṃ- yaścognirmṛgarūpeṇa dhāvati sma purādhvare | rudrastvākṛṣya tacchaktiṃ mṛgīṃ jagrāha vaiṣṇavīm ||
2.1.3
iti vaivartadakṣādhvarādhyāyokteḥ | athavā hariṇīṃ haridrābhāṃ haridrācūrṇaliptatvādvā | "hariṇīṃ pūjayeddurgāṃ haridrācūrṇanirmitām" iti haridrāgaurīvratakalpokteḥ | suvarṇarajatasrajāṃ suvarṇamadhyaḥ rajatamadhyaśca srajo hārā yasyā (1) stām | candrāṃ cadi āhlādane dīptau ca ruki candrāmiti ṭābantarūpam āhlādikāṃ prakāśikāṃ ca | jñānānantasvarūpiṇomiti yāvat | candre vidyamānā cāndrī candrikā candreti vivakṣyate | "paurṇamāsyāṃ candrabimbe dhyātvā śrīlalitāmbikāmi"ti hyaprokteḥ | hiraṇmayī vikārārthe mayaṭ (1) hiraṇyātmanā vikṛtām| "taptacāmīkaravarṇamabhavat" iti śruteḥ| pavitramayīṃ vā-"pavitraṃ vai hiraṇyaṃ" iti śruteḥ| mūlaprakṛtirjagataḥ pariṇāmyupādānatvena seva hiraṇyarūpeṇa pariṇateti bhāvaḥ| hiraṇyaretasaḥ śambhoḥ śaktiḥ proktā hiraṇmayī| dhanārthibhirupāsyaiṣā jātavedasi sarvadā|| iti kālikāpurāṇavacanāt| prācuryārthe mayaṭ| hiraṇmayīṃ hiraṇyapracurām| prācuryaṃ ca svasamānādhikaraṇasvajātīyādyatvarūpaṃ svavyadhikaraṇavijātīyādyatvarūpaṃ vā| tena ca dhanādhikāṃ bhāgyasamṛddhāṃ ciccūrṇamiti bhāvaḥ| lakṣmīṃ śobhāsampattipaprarūpām| "śobhāsampattipaprāstu lakṣmīḥ śrīrapi kathyate" iti kośāt| yadvā lakṣaṇavatīṃ— lalitā śāradā lakṣmīrekaiva bhagavatyumā| tattallakṣaṇasaṃyuktā puruṣārthapradā nṛṇām|| iti devīpurāṇokteḥ| tādṛśīṃ śriyaṃ me mahāmāvaha śrākārayeti jātavedasamagni prārthayet|
2.1.4
śatānandavṛttiḥ| oṃ hiraṇyavarṇetyasya pañcadaśarcasya sūktasya| jātavedā agnirdevatā| śrīṃ bījam| hīṃ śaktiḥ| klīṃ kīlakam| lakṣmīprasādasiddhyarthaṃ jape viniyogaḥ| śrīmityādiṣaḍaṅganyāsaḥ| dhyānaṃ— yā sā padmāsanasthā vipulakaṭitaṭī padmapatrāyatākṣī gambhīrāvartanābhistanabharanamitā śubhravastrottarīyā| lakṣmīrdivyairgajendrairamṛtaghaṭacitaiḥ snāpitā hemakumbhairnityaṃ sā padmahastā mama vasatu gṛhe sarvamāṅgalyayuktā|| hiraṇyavarṇamiti ṛk prāthamikī| hiraṇyaṃ viṣṇurākhyātastasya varṇastu vaiṣṇavī| lakṣmīrhiraṇyavarṇeti śrūyate kanakaprabhā|| iti śrīpurāṇāt|| hariṇīṃ— hariṇīṃ tu hareḥ patnīṃ dāridryaparihāriṇīm| prapadye'haṃ haridrāmāṃ hariṇākṣīṃ hiraṇmayīm|| iti ātharvaṇikastutau|| suvarṇarajatasnajām— piśaṅgadhvajābhiśca svargibhirabhisnānamūrtibhiḥ| sauvarṇaiḥ kamalairnityaṃ rājate śrīrvibhūṣitā|| iti mahālakṣmīkośe| candrāṃ candravat prakāśānāṃ—"candrāṃ candranibhāsyāṃ capalāṃ candrasya sodarīṃ kalaye" | iti sudhoddharaṇe | hiraṇmayīṃ hiraṇyarūpeṇābhivyaktām | hiṅkāro vajraḥ ravaminaḥ tanmayīṃ tatkāntipracurām | dmbhohyātmakadivya-tejaḥpuñjamañjulāṃ ripunigrāhikāṃ pāpamnīmiti vā | lakṣmīṃ lakṣmavatīm || jñānaiśvaryasuvārogyadhanadhānyajayādikam | lakṣmīṃ yasyā'samuddiṣṭaṃ sā lakṣmīti nigadyate || iti niruktasārokteḥ | he jātavedaḥ (1) śākyabhone bho bhagavan tvaddoyāṃ lakṣmīṃ me mahyaṃ āvaha ākarṣayeti yadvā puruṣaṃ prārthayet | "tena nārāyaṇaḥ prīto la(2)rmā bhaktāya dāsyatī"ti tatraivokteḥ |