Pramāṇa · Search · About · API

Lakshmisukta 7.1

Śrīsūktabhāṣya 7.1

Language
Sanskrit

7.1

śrīmatsāyaṇācāryapraṇītapuruṣasūktabhāṣyam | sahasraśīrṣetiṣoḍaśarcaṃ ṣaṣṭhaṃ sūktam | nārāyaṇo nāma ṛṣiḥ | anuṣṭup | triṣṭup | śiṣṭā anuṣṭubhaḥ | avyaktamahadādivilakṣaṇaścetano yaḥ puruṣaḥ "puruṣānna paraṃ(1) kiñcit" ityādiśrutiṣu prasiddhaḥ sa devatā | tathā cānukrāntam—sahasraśīrṣā ṣoḍaśa nārāyaṇaḥ pauruṣaṃ mānuṣṭubhaṃ triṣṭuvantaṃ ceti | gato viniyogaḥ || sarvaprāṇisamaṣṭirūpo brahmāṇḍadeho virāḍākhyo yaḥ puruṣaḥ, so'yaṃ sahasraśīrṣā | sahasraśabdasyopalakṣaṇatvādanantaiḥ śirobhiryukta ityarthaḥ | yāni sarvaprāṇināṃ śirāṃsi tāni sarvāṇi taddehāntaḥpātitvā-ttadīyānyeveti sahasraśīrṣatvam | evaṃ sahasrākṣatvaṃ sahasrapāttvaṃ ca | sa puruṣo bhūmiṃ(2) brahmāṇḍagolakarūpāṃ viśvataḥ sarvato vṛtvā pariveṣṭya daśāṅgulaparimitaṃ deśamatyatiṣṭhadatikramya vyavasthitaḥ | daśāṅgulamityupalakṣaṇam | brahmāṇḍādbahirapi sarvato vyāpyāvasthita ityarthaḥ |
atha puruṣasūktasya puruṣātmakatvāttasya ca tvampadābhidheyatvādvau tatpadavācyalakṣyārthayorvācyamāha| purūṇi mahadāditattvāni sanoti māyopetatveneti puruṣo-"yato vā imāni bhūtāni jāyanta" iti "indro māyābhiḥ pururūpa īyate" iti ca śrutyantarāt, mahadādivirāḍantasarvajagadātmakaḥ paramātmā puruṣaśabdābhidheya ityarthaḥ| anena tatpadavācyamuktam| tathā ca tasyaiva lakṣyārthamudbodhayati-puruṣaḥ "pūrvamevāhamihāsamiti, tatpuruṣasya puruṣatvamiti" śruteḥ sanmātraṃ brahma "sadeva saumyedamagra āsīditi" ca śravaṇāt pūrvoktamahadādisakalajagadadhiṣṭhānaṃ śuddhabuddhasatyacidānandanityanirvikāranirupādhikaṃ brahmaiva sṛṣṭeḥ pūrvameva sthitatvāt puruṣa ityarthaḥ| anena puruṣaśabdasya dvau tatpadavācyalakṣyārthāvuktau| atha tvampadavācyalakṣyārthāvucyete| tatra vācyārthamutthāpayati-purūṇi śarīrāṇi svīkaroti-purubhirmanaindriyādibhiḥ sīdatīti vā puruṣaḥ "rūpaṃ rūpaṃ prati rūpo babhūva" "avidyāyāmantare vartamānāḥ svayaṃ dhīrāḥ paṇḍitaṃmanyamānāḥ andhenaiva nīyamānā yathāndhāḥ" "dvā suparṇā sayujā sakhāyā, tayoranyaḥ pippalaṃ svādvattyanaśnannanyo abhicākaśīti ca"— ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ bahvīṃ prajāṃ janayantīṃ sarūpām| ajo hyeko juṣamāṇo'nuśete jahātyenāṃ bhuktabhogāmajo'nyaḥ|| iti ca bahvīnāṃ śrutīnāṃ vidyamānatvāt dehendriyādimāyākāryopādhikatvāt tvampadavācyoyaṃ puruṣa ityarthaḥ| tathā ca lakṣyārthatvena śuddhajīvaṃ pratyagātmānaṃ pratipādayati-pūrṣu devarṣinaratiryagādiśarīreṣu śete iti puruṣaḥ-"eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍha" iti śravaṇāt| tathā ca gāyatryāstṛtīyapādenāpyayamevārtho'bhidhīyate| dhiyo yo naḥ pracodśrīrāmānujabhāṣyam | śrīmate hayagrīvāya namaḥ | śrīmate nimbārkāya namaḥ | hariḥ oṃ | abhayavaradamūrttiṃ śvetapadmāsanasthaṃ vidhibhavasanakādyaiḥ sevyamānaṃ samantāt || svadhṛtanigamamārgān bodhayantaṃ munīnāṃ tamahamamaravandyaṃ sambhaje śrīhayāsyam |
ajñānārṇavamagnānāṃ samuddhāraparāyaṇam | vandehaṃ paramācāryaṃ śrīnimbārkamahāmunim |
3 || śrīmukundaṃ guruṃ natvā kṛṣṇarūpiṇamīśvaram | śrīkṛṣṇakṛtasarvasvaṃ sadā kṛṣṇajanapriyam |
4 || sanāḍhyakulasaṃbhūtaṃ raghunāthaṃ pitāmaham | namāmi janakaṃ cāhaṃ rāmaṃ vijayapūrvakam |
5 || kṛṣṇaprītiparāṃ vyākhyāṃ stotrarājaśikhāmaṇeḥ | indirākṛṣṇaśarmāhaṃ kurve hārthaprakāśikām |
6 || atheha sakalaviśvajanmādyabhinnanimittopādānakāraṇabhūtasya vā-