Pramāṇa · Search · About · API

Lakshmisukta 7.13

Śrīsūktabhāṣya 7.13

Language
Sanskrit

7.13

sāyaṇabhāṣyam | idānīṃ pūrvoktapraśnānāmuttarāṇi darśayati—asya prajāpaterbrāhmaṇo brāhmaṇatvajātiviśiṣṭaḥ puruṣo mukhamāsīnmukhādutpanna ityarthaḥ| yo'yaṃ rājanyaḥ kṣatriyatvajātiviśiṣṭaḥ sa bāhū kṛto bāhutvena niṣpādito bāhubhyāmutpādita ityarthaḥ| tattadānīmasya prajāpateryadvarū tadrūpo vaiśyaḥ sampanna ūrubhyāmutpādita ityarthaḥ| tathāsya padbhyāṃ pādābhyāṃ śūdraḥ śūdratvajātimānpuruṣo'jāyata| itthe ca mukhādibhyo brāhmaṇādīnāmutpattiryajuḥsaṃhitāyāṃ saptamakāṇḍe—'sa mukhataścivṛtaṃ niramimīta' ityādau vispaṣṭamāmnātā| ataḥ praśnottare ubhe api tatparatvenaiva yojanīye |
mahīdharabhāṣyam | dāya bāhū nāma hastāveva pracarata iti lokanidarśanāt |
rāmānujabhāṣyam | evaṃ yajñasya pradhānāṅgādi pratipāditam, tatra keṣāṃ kartṛtvaṃ keṣāṃ cātrādhikāra iti nirṇetuṃ parabrahmaṇo'vayavādikathanena varṇānāṃ yajñā- disahotpattiṃ darśayati | nahi sahotpattimantarāṅgāṅgibhāvaḥ saṃbhavati | nanu vibhinnatayāvasthitānāṃ vedarṣihaviryajñamānartviksamidhādipadā- rthānāṃ kathaṃ sahotpattimattvamiti cet, itthaṃ-sarvapadārthamātraṃ pratīśvara- syābhinnimittopādānakāraṇatvātpadārthajātasya tadutpannatvāttasya ca yajñasvarūpatvātpadārthānāṃ ca yajñāvayavatvāditi, na hyavayavā avayavinaḥ pṛthagavatiṣṭhanti | nanvavayavavayavibhāveneśvarasyānityatvamiti cenna īśvaravigrahāṇāṃ nityatvāt, yadātmako bhagavāṃstadātmikā vyaktiḥ | kimātmakaḥ? 'jñānātmakaścaitanyātmaka' ityādiśruteḥ, atrāpi padārthajā- tasya vigrahatvena pratipāditatvācca | nanu bhavatvīśvaravigrahabhūtāvayavānāṃ nityatvaṃ paśvājyasamidhādipadārthānāṃ tanna sambhavati pratyakṣeṇaiva bā- dhitatvāditi cenna padārthāstāvadvividhāḥ-kāryāvasthāpannāḥ kāraṇāva- sthāpannāśca tatra kāryāvasthāpannā anityāḥ kāraṇāvasthāpannā nityāḥ iti vivekaḥ | pūrvaṃ praśnatvena pratijñātārthamāha-brāhmaṇa iti | asya sarvaniyantṛtvā- diguṇaviśiṣṭasya bhagavato brāhmaṇo mukhamāsīt ṣaṣṭhyarthasya samba- ndhārthatvāttatsambandhasya bhagavadīyaguṇatvena nityatvātsṛṣṭikartṛtvādikaṃ prati nityatvaṃ dyotyate mukhasya sarvāvayavaśreṣṭhatvātsarvavarṇaśreṣṭho brāhmaṇa āsīt | oṃtatsaditinirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ | brāhmaṇāstena vedāśca yajñāśca vihitāḥ purā || rāmānujabhāṣyam| iti śrīmukhokteḥ | asyārthaḥ—brahmaṇastrividho nirdeśaḥ trayo vidhā prakārāḥ skandharūpā yasminniti trividhaḥ nirdiśyate jñāpyate'neneti nirdeśaḥ tadupalabdhikāraṇamityarthaḥ smṛtaḥ kathitaḥ, upaniṣaddhiriti śeṣaḥ | tena nirdeśena purā pūrvaṃ brāhmaṇā vedāśca yajñāśca vihitāḥ prajāpatinā tattadadhikaraṇe niyuktāḥ | tathāca gītāyāmeva— saha yajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ | anena prasaviṣyadhvameṣa vo'stviṣṭakāmadhuk || iti || tatra brāhmaṇāditrayāṇāṃ omityāditribhirviśeṣaṇairyathāsaṃkhyamanusandheyam | yadyapi brāhmaṇo'sya mukhamāsīdityādiṣūpādānopādeyabhāvo'pekṣitastathāpi prakṛtivikṛtitvena samānavibhaktimattvaṃ bodhyam, ataeva ca vaiyadhikaraṇyamapi na doṣaḥ | bāhū rājanyaḥ kṣatriyaḥ kṛtaḥ | asyeti sarvatrādhyāhāryam | asya yadūrū tadvaiśyaḥ kṛta iti vyatyayenānvayaḥ | yattacchandau nirdeśārthakāvavyayau | asya padbhyāṃ śūdra ajāyata | atropādānopādeyabhāvastu tasya dvijatvābhāvadyotanārthaḥ | 'yadvṛha vā etacchacaśānaṃ yacchūdrastasmācchūdrasya samīpenādhyetavyam tasmācchūdro bahupaśuraścīya' iti śruteḥ | smaryate ca—'atha hāsya vedamupaśṛṇvatasrapujatubhyāṃ śrotraprapūraṇamudāharaṇe jihmācchedaḥ dhāraṇe śarīrabheda' iti—'saṃskāraparāmarśāttadabhāvābhilāpācceti' sūtrāt,— na cāsyopadiśeddharmaṃ na cāsya vratamādiśet | śūdraścaturthavarṇaśca ekajātiritīṣyate || ityādismṛteḥ |