Pramāṇa · Search · About · API

Lakshmisukta 7.2-2

Śrīsūktabhāṣya 7.2-2

Language
Sanskrit

7.2

śrīgovardhanasvāminaṃ guṇanidhiṃ śrīkṛṣṇabhaktipradaṃ vidyudvṛndavirājitaṃ sukhakaraṃ saubhāgyaratnākaram || rādhākṛṣṇapadāravindamaniśaṃ dhyāyantamatyādarāt vandehaṃ vimalārthadyotanaparaṃ nimbārkavaṃśaprabhum |
sāyaṇabhāṣyam | devatvasyāyamīśānaḥ svāmī | yadyasmātkāraṇādena prāṇināmannena bhogyena ni(5)mittenātirohati svakīyāṃ kāraṇāvasthāmatikramya paridṛśyamānāṃ jagadavasthāṃ prāpnoti | tasmātprāṇināṃ karmaphalabhogāya jagadavasthāsvīkārādenaṃ tasya vastutvamityarthaḥ |
maṅgalabhāṣyam | śaṅkyeta netyāha yadenenātirohatīti | yadamṛtatvaṃ tadaśnena adyata ityaśnam, attīti vā'nnaṃ karmaphalamityarthaḥ "adyate'tti ca bhūtāni tasmādannam taducyata" iti śruterātmānātmavivekibhiryadbhujyate tadannaṃ parameśvarārpitatvāttadadyata ityarthamāpadyate, uktavivekābhāve kevalākutṛṣṇavātteryadbhyavahiyate tadannasya bhagavatyanarpitatvāccatānadamānāneva janānukathaścāsānattītyarthamāpadyate, tena tāddaśenānnena karmaphalābhidhenāsatehikāmuṣmikaprapañcenetyarthaḥ atirohati na tirodhānaṃ gacchati |
yadvā agne akṣaśabdopalakṣitapṛthivyādipāñcabhautikaprapañce nātiśayena rohati rohaṇaṃ karoti nābhimanyate—mithyātvāt | na ca sākṣitayā sthitatvāttatsamparkagandho'pyasyāsaṅgasyākriyasya ghaṭate | punaścāvirbhāvatirobhāvau prapañcasyaiva yatra bhavatastasyādhiṣṭhānācidekarasya niṣprapañcasya tau kuta ityatra śrutigītāṃ pramāṇayati—
bṛhadupalabdhametadvayantyavaśeṣatayā yata udayāstamayau vikṛtermṛdivāvikṛtāt | iti |
asyāyamarthaḥ—upalabdhaṃ dṛṣṭaṃ śrutaśca etatsarvaṃ jagat bṛhat brahma avayanti jānanti vidvāṃsaḥ | kutaḥ ? avaśeṣatayā sarvaniṣedhāvadhitayā'vaśiṣyata ityavaśeṣastasya bhāvastattā tayā yato'vikṛtāt vikāraśūnyātparamātmanassakāśādvikṛtervikārabhūtasya viśvasya udayāstamayau utpattilayau mṛdi vā—vāśabda upamāyā mṛdīva ghaṭaśarāvāderbhavata iti śeṣaḥ | "vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyamiti" śravaṇāt |
rāmānujabhāṣyam | evaṃ sthūlasūkṣmabhūtasya prakṛtyādisarvakāryasya tadātmakatvaṃ pratipādya kālādīnāmapi tadāyattasvarūpasthitipravartakatvenābhedaṃ darśayati puruṣa iti | evakāro'vadhāraṇārthaḥ | idaṃ yadvartamānakālīnaṃ yadbhūtamatītakālīnaṃ yacca bhāvyaṃ bhaviṣyatkālīnaṃ tatsarvaṃ puruṣa eva-"sarvaṃ khalvidaṃ brahma, neha nānāsti kiñcane"tyādiśruteḥ,— yacca kiṃcijjagatyasmindṛśyate śrūyatepi vā | antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ || iti smṛteḥ | tathāca amṛtatvasya mokṣasya īśānaḥ prabhuḥ | uta vitarkeṃ | sarvātmakatvepi mokṣadātṛtvaṃ— jāyamānaṃ hi puruṣaṃ yaṃ paśyenmadhusūdanaḥ | sāttvikaḥ sa tu vijñeyaḥ sarvaṃmokṣārthācintakaḥ || iti viṣṇupurāṇokteḥ, "yamevaiṣa vṛṇute tena labhyastasyaiṣa ātmā vṛṇute tanuṃ svām" ityādiśruteḥ | na caitena paramātmano vaiṣamyamiti vācyam viṣamatāyā niṣedhāt-"vaiṣamyanairghṛṇye na sāpekṣatvāditi" sūtrāt | kuto mokṣadātṛtvaṃ yadyasmādannenādanīyena svātmīyavigraheṇeti yāvat atirohati prādurbhāvaṃ labhate | nanu prapañcādhīśituḥ kathaṃ prapañcavatprādurbhāva iti cetśṛṇu-īśvaravigrahāṇāṃ prapañcāntargatatvābhāvāt yadātmako bhagavāṃstadātmikā vyaktiḥ | kimātmako'sau? jñānātmakaḥ "caitanyātmako mokṣātmakaśce"tyādiśruteḥ | ata eva na kevalaṃ sarvātmaka eva kintu amṛtatvasya nityanijānandasyāpīśvaraḥ prabhuriti yāvat |