Lakshmisukta 7.3

7.3

sāyaṇabhāṣyam | atītānāgatavartamānarūpaṃ jagadyāvadastyetāvānasyaiva sarvo'pyasya puruṣasya mahimā svakīyasāmarthyaviśeṣaḥ | na tu tasya vāstavaṃ svarūpam | vāstavastu puruṣo'to mahimno'pi jyāyānatiśayenādhikaḥ | etaccobhayaṃ spaṣṭī kriyate—asya puruṣasya viśvā sarvāṇi bhūtāni kālatrayavartīni prāṇijātāni pādaścaturthāṃśaḥ | asya puruṣasyāvaśiṣṭaṃ tripātsvarūpamamṛtaṃ vināśarahitaṃ saddivi dyotanātmake svaprakāśasvarūpe vyavatiṣṭhata iti śeṣaḥ | yadyapi "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma" tyājñātasya parabrahmaṇa iyattāyā abhāvātpādacatuṣṭayaṃ nirūpayitumaśakyaṃ tathāpi jagadidaṃ brahmasvarūpāpekṣayā'lpamiti vivakṣitatvāt pādatvopanyāsaḥ |
maṅgalabhāṣyam | yadvā “mahato mahīyān” iti śravaṇāt brahmādisthāvarāntajagadvījānmahattattvato mahīyān garīyāniti śruterarthaḥ | itthaṃbhūtaprabhāvavān puruṣaḥ pūrṇaḥ paramātmā | cakāraḥ saguṇanirguṇayoḥ samuccāyakaḥ saguṇo yaḥ sa eva nirguṇa iti tātparyam | nanu jagataḥ satyāvaraṇasaṃyutatvena parimitatvādātmasvarūpasya tvaparimitatvātkutaḥ saviśvāviśvayoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ parimeyatvāparimeyatvalakṣaṇabhedapratīterityāśaṃkya, satyaṃ saguṇatvasya svamāyāvilasitacāturīkalanākalitavāttasya pūrṇacidekarasamahimni viśvaprapañcasyaikapālukṣaṇaparimāṇavattvāttadviśadīkaroti pādosya viśvābhūtānīti | viśvābhūtāni sarvāṇi bhūtāni māyāguṇavyatikarāñjātamātrāṃṇi bhūtabhautikāni carācarāṇīti yāvat | asya parameśvarasya pādaḥ ekapātparimitacidvilāsavibhūtirityarthaḥ | yadvā asya parameśvarasyāmṛtasvarūpaṃ catuṣpātparimitaṃ tatraikapāde tadakhilabhūtabhautikaprapaṃco bahiḥprapañcasya mṛtatvaṃ māyikatvāt | antarvastutastvamṛtasvarūpādabhinnamiti | tarhi tripāditiśabdenaupacārikreṇāvaśiṣṭenāparimitāmṛtasvarūpeṇa sa kutrāsta ityatrāha tripādasyāmṛtandivīti | tripātsaṃkhyākamamṛtaṃ citsvarūpamasya parameśiturdivi svarge tiṣṭhatīti śeṣaḥ | etāvatā martyalokasyālpavibhūtitvāt ekapādamṛtamuktam “ekāṃśena sthito jagat” iti bhagavadukteḥ | ūrdhvalokasya mahattvātprakāśamattvāttripādamṛtamudīritam | vāstavikārthastu tripādityamṛtasya na parimitatvaṃ kintu divi dyotamāne svaprakāśātmanyamṛtasya cidrasasya bṛhattvapratipādanānna kiñcidvirodhaḥ śaṅkanīyaḥ |
rāmānujabhāṣyam | evaṃ tasya sarvasvarūpatvaṃ sarvavyāpakatvaṃ sarvasākṣitvaṃ coktvā prapañcātmakatvena śreṣṭhatvaṃ nirūpayati etāvāniti | asya puruṣasya kāryakāraṇātmakasya bhagavataḥ etāvān sarvavyāpakatvasarvaniyantṛtvasvatantrasattākatvādirūpo mahimā māhātmyam | yadvā prapañcātmakatve satyamṛteśatve sati prapañcānabhibhūtatvāmityeṣaḥ ataḥ kāraṇājjyāyān jyeṣṭhaḥ cakāro niścayārthakaḥ | pādo'syeti | atra pādaśabdasyādhiṣṭhānaparatvaṃ viśvābhūtānītyasyādhiṣṭheyaparatvam | tathā cādhārādheyayorabhedavivakṣayā sāmānādhikaraṇyamekavacanasya sāmānyārthaparatvena, asya puruṣasya pādaśabdavācyalokeṣu viśvābhūtāni sarvāṇi bhūtāni | yadvā viśvaśabdavācyāni sarvāṇyapi bhūtāni pāda iva pāda aṃśabhūta ityarthaḥ—"aṃśo nānāvyapadeśāditi" sūtrāt, "mamaivāṃśo jīvaloka" ityādismṛteḥ | tathāca tripādrūpamamṛtaṃ divi satyalokajanalokeṣvamṛtakṣemābhayabhedena pratiṣṭhitamiti śeṣaḥ | asyetyāvṛttyā hiraṇyagarbhapradhānādīnāṃ kāraṇatvanirāsārthaṃ tenāsyaiva bhagavato viśvakartṛkatvādidharmāśrayatvamanyeṣāṃ tvaupacārikam "rocitaṃ roṃcyāsyaham"ityādi śrībhāgavatokteḥ |
atha caturthī-