Pramāṇa · Search · About · API

Lakshmisukta 7.7

Śrīsūktabhāṣya 7.7

Language
Sanskrit

7.7.1

sāyaṇabhāṣyam | asya sāṅkalpikasya yajñasya gāyatryādīni sapta cchandāṃsi paridhaya āsan | aiṣṭikasyā''havanīyasya trayaḥ paridhaya auttaravedikāstraya ādityaśca saptamaḥ paridhipratinidhirūpaḥ | ata evā''mnāyate— ‘na purastātparidadhātyādityo hyevodyanpurastādrakṣāṃsyapahanti’ iti | tata eta ādityasahitāḥ sapta paridhayo'tra saptacchandorūpāḥ | tathā samidhastriḥ sapta triguṇitasaptasaṃkhyākā ekaviṃśatiḥ kṛtāḥ | ‘dvādaśa māsāḥ pañcartavastraya ime lokā asāvāditya ekaviṃśa’ iti śrutāḥ padārthā ekaviṃśatidāruyuktedhmatvena bhāvitāḥ| yadyaḥ puruṣo vairājo'sti taṃ puruṣaṃ devāḥ prajāpatiprāṇendriyarūpā yajñaṃ tanvānā mānasaṃ yajñaṃ kurvāṇāḥ paśumabadhnanvirāṭpuruṣameva paśutvena bhāvitavantaḥ | etadevābhipretya pūrvatra yatpuruṣeṇa haviṣetyuktam | maṅgalabhāṣyam | saptāsyāsanparidhaya iti | saptasapta saṃkhyākāni mahadahaṅkṛtipañcatanmātrāṇi śabdāni asya yajñeśvarasya parito dhīyata iti paridhiḥ paridhānaṃ te paridhayaḥ āvaraṇavasanasthānīyāḥ samidho yathā dakṣiṇottarayostisraḥ tisraḥ pratīcyāñcaikā itthamāsan, saptasaṃkhyā vā paridhisaṃjñā | uta yadvat durgasya paridhayaḥ khātāṃ babhūvustadvadrakṣodurgamāyaita iti jñeyam | maṅgalabhāṣyam | triḥ sapta samidhaḥ kṛtā iti | triḥsaptaikaviṃśatisaṃkhyākā daśendriyāṇi jñānakarmātmakāni manasā sahaikādaśa pañca mahābhūtāni gaganādīni pañcāsavaḥ prāṇāpānādyaśca militvā tāvatyaḥ samidha indhanāni kṛtā devairiti śeṣaḥ |

7.7.2

'atha yajñā ayūpā katavaḥ sayūpā'–iti lakṣaṇena puruṣapaśvālambhanamanūdya darśayati devā yadyajñaṃ tanvānā avadhnanpuruṣaṃ paśumiti | devāḥ pūrveṃditāḥ yadyasmā yajñaṃ kartuṃ tanvānā vistāryamāṇā yajamānāssantaḥ puruṣaṃ puruṣaśabdavācyaṃ paśumabadhnan yūpastambhe babandhuḥ | anenājyādipaścantaṃ sambhārajātaṃ sarve puruṣāḥ pṛthagrūpamityarthaḥ | rāmānujabhāṣyam| yadvā prakṛtyādyekaviṃśatitattvānāṃ grahaṇam| athavā tririti pṛthakpadam sapteti pṛthak tena triśabdāccāturmāsyatrikasya grahaṇaṃ saptatyenanātirātrāsyāryamavājapeyādisaptasaṃsthānāṃ grahaṇam| yadvā trirityenanāvasthātrayasya grahaṇaṃ samapadantu bhūmyādimahattatvaparyantakāryajñāpakamdravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathā pare| svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ śaṃsitavratāḥ || itiśrīmukhokteḥ| devāḥ pūrvoktarūpāḥ yadyairhavanīyasaṃbhārairyajñaṃ tanvānā vistāryantaḥ puruṣarūpapaśumabadhnan ālabhanamakurvan| yadvā puruṣaśabdo laukikapuruṣaparastathāca puruṣamātmātmīyeṣu mamatāniṣṭhamanātmabhāvarūpaṃ ata eva paśuṃ paśuvadvartamānaṃ 'jñānena hīnāḥ paśubhiḥ samānāḥ' ityādiśruteḥ tamevābadhnan anāśayanniti| yakṣaraṃ tu bhavenmṛtyustvakṣaraṃ brahma śāśvatam| mameti ca bhavenmṛtyurna mameti ca śāśvatam|| iti mahābhāratokteḥ| evañca bhūmyādimahattatvaparyantasāmidrūpakāryasaṃghāte paśutvarūpānātmabhāvamabadhnannityarthaḥ| atha aṣṭamī| taṃ yajñaṃ barhiṣi praukṣan puruṣaṃ jātamagrataḥ| tena devā ayajanta sādhyā ṛṣayaśca ye|

7.7.3

sāyaṇabhāṣyam | ''ha—sādhyāḥ sṛṣṭisādhanayogyāḥ prajāpatiprabhūtayastadanukūlā ṛṣayo mantradraṣṭāraśca ye santi te sarve'pyayajantetyarthaḥ | maṅgalabhāṣyam | tena puruṣākhyapaśunā kimakurvata devā ityākāṅkṣāyāmāha taṃ yajñaṃ barhiṣi praukṣanpuruṣaṃ jātamagrata iti | taṃ puroditaṃ yajñaṃ yajñeśvaraṃ prati barhiṣi kuśeṣu praukṣan agrataḥ sṛṣṭeḥ prathamato jātaṃ puruṣaṃ puruṣalakṣaṇapaśuṃ mantraiḥ prokṣitavantaḥ viśasanāya mantrapūtaṃ kṛtavanta ityarthaḥ | tatataḥ kimācarannityatra sarve devatārṣimukhyāstena puruṣapaśunā yajanamakurvan ityāha tena devā ayajanteti | tena puruṣasvarūpeṇa paśunā hūyamānena haviṣā devā ayajanta yajitavantaḥ | tāneva vibhajya darśayati sādhyā ṛṣayaśca ye iti | sādhyāstapasā sādhituṃ tadrūpatāṃ gantuṃ yogyāsteṣāmajādīnāṃ madhye devā devaśabdavācyāstapasā asādhyā ete tu sādhyā iti bhedaḥ ṛṣayaśca mantrādhikāriṇo mantratulyatvena paramapāvanā ye cānye srvāg devādayaste sarve ayajañjiti pūrveṇānvayaḥ | rāmānujabhāṣyam | evaṃ mantratrayeṇa yajñāṅgabhūtāḥ saṃbhārā vedāśca pratipāditā idānīṃ kartavyatārūpatvamapi tasyaiva darśayan yajanakramaṃ nirdiśati taṃ yajñamiti | tamagrataḥ prathamato jātaṃ kāraṇātmanā sthitaṃ yajñarūpapuruṣaṃ barhiṣi kuśeṣu pradhānadevatārūpeṇa praukṣan abhyasecayanniti | tena yajñāṅgahavanīyasaṃbhārasvarūpeṇa havirādinā devā ayajanta yajanamakurvata taṃ iti bhinno-