Pramāṇa · Search · About · API

Lakshmisukta 8

Śrīsūktabhāṣya 8

Language
Sanskrit

Contents

8.2

sāyaṇabhāṣyam | dhātā prajāpatiryei virāṭpuruṣamudājahāra dhyātṛṇāmupakārārthaṃ prakhyāpitavān | catasraḥ pradiśaścaturdiśu vartinaḥ sarvānprāṇinaḥ pravi-dvānprakarṣeṇa jānan śakra indraśca tadanugrahārthaṃ prakhyāpitavān | dhātu-rindrasyopadeśāttaṃ virāṭpuruṣamevamuktaprakāreṇa vidvān sākṣātkurvanni-hāsminneva janmanyamṛto maraṇarahito bhavati | yadā virāṭpuruṣo'ha-miti sākṣātkaroti tadānīṃ vartamānadehasya tatpratyakṣarūpatvābhāvādanya-maraṇenāyamupāsako na mriyate | ayanāyāmṛtatvaprāptaye'nyaḥ panthā mārgo na vidyate | na hi yathoktavirāṭpuruṣasākṣātkāramantareṇānyo mārgo na vidyate | na hi karmasahasrairamṛtatvaṃ saṃpādayituṃ śakyate—'na karmaṇā na prajayā dhanena' ityādiśāstrāt |
maṅgalabhāṣyam| kamale samuddhṛtya prapañcanirmāṇavidhau jñānābhāvādyaṃ svajanakaṃ paramapuruṣaṃ udājahārodāhṛtavān| atredaṃ tātparyam-sākṣāttatsvarūpamapradaryan udrdhvamanāmarūpaṃ bhagavantaṃ pāhi pāhīti prapannatayoktavān yadā tadā tapa tapeti varṇadvayaṃ dvivāraṃ viyadvāṇīmayaṃ śrutvā svamānena śātaṃ sammāstadhvā parameśvaraṃ prasādya tatprasādena bhagavajjñānavijñānavidyāsamadhitejaojassahobalavīryasampannaḥ san 'dhātā yathāpūrvamakalpayat' iti śrutyarthaṃ sphuṭīcakāreti purāṇaprakriyā|
tadeva vakṣyamāṇamantravākyena viśadīkaroti śakraḥ pravidvān pradiśaścatatra iti| śātaśaḥ katavo bhaviṣyanti yasmātsa śakraḥ brahmā bhagavadanugrahāt prakarṣeṇa viśvaṃ yasya sa pravidvān sarvajña ityarthaḥ| catasraḥ prācyudīcīdakṣiṇāpratīcīḥ pradiśo mukhyā diśaḥ pravidvān samavagaman catasṛṣu dikṣu paśyan caturmukho jātastataśca mukhacatuṣṭayāt ṛgādivedacatuṣkaṃ jātaṃ tataḥ sarvaṃ bhagavanmahimāvabhāsaṃ sacetanācetanaṃ jagatsambhūtam| yattadornityasambandhāt ya evambhūtapavitravicitracaritro mahān puruṣastamevaṃ pūrvoktaprakāreṇa vidvān 'prajñānaṃ brahma' tattvamasi' ahaṃ brahmāsmi' ayamātmā brahma' iti caturvedagatamahāvākyārthaparyālocanayā 'samitpāṇiḥ śrotriyaṃ brahmaniṣṭhamiti' sadgurūpasadanadvārāsatmasākṣātkārajñānavān yataḥ pūrvamevānantajanmārjitasāttvikamahatpuṇyapuñjaparipākavaśāt sādhanacatuṣṭayasampannaḥ pumānihāsminneva janmani yato bhagavadupāsanayāsambhāvanāviparītabhāvanādipratibandharāhityena janmāntaravyavadhānābhāvāt mṛto na bhavatītyamṛto mukto brahma prāpto bhavatīti yāvat| tadvadanasya muktiphalatvaṃ śrutayo ghuṣyanti-'tametaṃ viditvātimṛtyumeti, brahma veda brahmaiva bhavati, brahmavidāpnoti paramiti ca| yasmin janmani jñānaṃ bhavati muktasarvakāmatvena tasminneva janmani mukta ityatra śrutirbṛhadāraṇyakī jagau— yadā sarve pramucyante kāmā ye'sya hṛdi śritāḥ| atha martyo'mṛto bhavatyatra brahma samaśnute || iti| idameva brahmajñānaṃ mokṣāya sukaraṃ vartma nānyadityāha nānyaḥ panthā ayanāya vidyate iti| ayati nayati prāpayati amṛtatvaṃ brahmetyayanaṃ
rāmānujabhāṣyam |

8.3

itiśrīhayagrīvānugrahītakamalakṛṣṇaśarmakṛtā puruṣasūktavyākhyā samāptā |

8.16

sāyaṇabhāṣyam | pūrve prapañcenoktamarthaṃ saṃkṣipyātra darśayati—devāḥ prajāpatiprāṇarūpā yajñena yathoktena mānasena saṅkalpena yajñaṃ yathoktayajñasvarūpaṃ prajāpatimayajanta pūjitavantaḥ | tasmātpūjanāttāni prasiddhāni dharmāṇi jagadrūpavikārāṇāṃ dhārakāṇi prathamāni mukhyānyāsan | etāvatā sṛṣṭipratipādakasūktabhāgārthaḥ saṃgṛhītaḥ | athopāsanatatphalānuvādakabhāgārthaḥ saṃgṛhyate | yatra yasminvirāṭprāṇirūpe nāke pūrve sādhyāḥ purātanā virāḍupāsitasādhakā devāḥ santi tiṣṭhanti taṃ nākaṃ virāṭprāṇirūpaṃ svarge te mahimānastadupāsakā mahātmānaḥ sacanta samavayanti prāpnuvanti |
iti śrīmatsāyaṇācāryaviracitaṃ sahasrarśīrṣetiṣoḍaśarcasūktabhāṣyam |
maṅgalabhāṣyam| yamānyāsatriti| devā vidhātrādayo yajñena sayūpāyūpasaṃjñena karmaṇā 'yajñā ayūpā katavaḥ sayūpāḥ' iti vyavahāraḥ yajñaṃ yajanīyaparamapuruṣaṃ ayajantājuṣanta| ata eva tāni tadupalakṣitatapodānādīni prathamānyanādīnyāsan āsuḥ| punasteṣāṃ yajñapramukhadharmāṇāṃ svargalokasaṅgrāhakatvaṃ dyotayati-te ha nākaṃ mahimānaḥ sacanta iti| hetyadbhute te pūrvodīritā mahimānaḥ parameśvaramāhātmyalakṣaṇā yajñādiparamadharmā ityarthaḥ, nākaṃ-akaṃ duḥkhaṃ jarāmaraṇakṣutpipāsādilakṣaṇaṃ tatra vidyate yatra tattathāvidhaṃ divaṃ sacante saścinvanti sampādayantīti yāvat| tathā ca tatrānandanilaye ye vasanti tānmahātmanastejīyasaḥ bhavantīti-yatra pūrve sādhyāssanti devā iti| yatra svarloke pūrve sṛṣṭeḥ purodabhūtā ajaviṣṇubhavaśakrādyāstadbrahmamānasaputrāḥ sanacatuṣṭayasaṃjñā naiṣṭhikabrahmacāriṇo mahīyāṃsassanakasanandanasanatkumārasanatsujātā nāradādayaśca marīcyādinavaprajāpatayaśca tato'pyarvācīnāssādhyā devā ājānajānakarmadevasaṃjñāḥ-santi vidyante| anena satyādisaptordhvabhuvanānāṃ dyulokasaṃjñatvaṃ bhūrādipātālāntasaptādhobhuvanānāṃ bhūrlokasaṃjñatvamevaṃ yojyam|
iti maṅgalācāryaviracitaṃ ṣoḍaśarcapuruṣasūktabhāṣyam|
evaṃ svatantrasattākasya sarvaniyantuḥ sarvādhārasya bhagavataḥ kāladeghayajñādisakalapadārthajātaṃ prati tādātmyaṃ pratipāditam | tādātmyaṃ tu'bhedasahiṣṇurbhedastādātmyamiti' mahābhāṣyakārokteḥ|| tathā cādyācāryacaraṇairapyuktaṃ-'sarvaṃ hi vijñānamato yathārthakam | śrutibhyo nikhilasya vastunaḥ brahmātmakatvāditi vedavinmataṃ, trirūpatāpi śrutisūtrasādhiteti'| nanu bhedasya bhāvarūpatvādbhedasyābhāvarūpatvātkathaṃ bhedābhedayorekādhikaraṇyaṃ ghaṭate iti cenna 'naiṣā matistarkeṇāpaneyā, tarkāpatiṣṭhānāt, acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃstarkeṇa yojayet' ityādiśrutisūtrasmṛtibhyaḥ śuṣkatarkaniṣedhāt, nahi yuktibalena bhedābhedapratipādanaṃ kriyate kintu vedasyaivobhayavidhānaparatvāt | tathāhi 'nityo nityānāṃ cetanaścetanānāṃ, bhedavyapadeśāccānyaḥ' ityādibhedaparāṇāṃ 'sarvaṃ khalvidaṃ brahma' ityādyabhedaparāṇāṃ ca ṣaḍliṅgopetatvasāmyāt svārtha eva prāmāṇyaṃ suprasiddham | tathāca kevalabhedāṅgīkāre abhedaparāṇāmānarthakyaṃ kevalābhedāṅgīkāre bhedaparāṇāmānarthakyaṃ ca syādatastadarthakānyeva sūtrāṇi nirṇītavānbhagavānvedavyāsaḥ,—'aṃśo nānāvyapadeśāt, anyathā cāpi dāsakitavāditvamadhīyata eke, ubhayavyapadeśāccahikuṇḍalavat, śārīraścobhayepi bhedenainamadhīyata' ityādīni | na hibhūtalamantarā ghaṭo ghaṭābhāvaścānubhūyate bhūtalasyaiva ghaṭaghaṭābhāvobhayajñāpakatvādityalam, vistarastvākareṣu draṣṭavyaḥ |
tasyaiva yajñaphalarūpatvamiti kathayan stauti-yajñeneti | sṛṣṭyādau jātā devā yajñena sādhanabhūtena yajñaṃ paramātmānamayajanta yajanaṃ kṛtavantaḥ | tāni prathamāni yajanāni dharmāṇyāsan dharmaśabdena vyavahiyamāṇānyāsañciti,—
ityādiśrīmukhokteḥ | heti sphuṭārthe mahimānaḥ mahātmānaste devāḥ tena yajñena nākaṃ svargalokaṃ sacanta adhyatiṣṭhanta | ko'sau lokaḥ ? yatra yasmilloke pūrve prajāpatayaḥ sādhyāḥ sādhyagaṇā devā indrādyaḥ santi vartanta ityarthaḥ | yajñatāratamyena lokatāratamyamapi bodhyam |

8.17

sāyaṇabhāṣyam | uttaranārāyaṇenādityamupatiṣṭhate | ṣaṭ ṛcaḥ uttaranārāyaṇamantrāḥ | tatrādyāstisraḥ triṣṭubhaḥ | tato dve anuṣṭubhau | antyā triṣṭup | uttaranārāyaṇenādityamupasthāyānapekṣamāṇo'raṇyamabhipreyāditi | śrīnārāyaṇadevatyāḥ mantrāḥ ādityopasthāne viniyuktāḥ | pūrvakalpāntarīyeṣu puruṣamedhayajñādibhāvamāpannaḥ paramparākoṭisañcārīti śrūyate | yaḥ adbhyaḥ udakātsakāśāt saṃbhṛtaḥ pṛthivyai pṛthivyāḥ sakāśācca saṃbhṛta iti | pṛthivyudakagrahaṇaṃ pañcamahābhūtānāmupalakṣaṇam | tadantarapratipanne'hani sa pariṣvaktaḥ praśnanirūpaṇābhyāmadhikārasiddhatvāt | agre prathamaṃ yaḥ bhūtapañcakāt saṃbhṛtaḥ | bhūdbharaṇe | puṇyasaṃskārānurakṣitabhūtapañcakapariveṣṭita ityarthaḥ | evaṃ saṃbhṛtaḥ san paścāt rasācca viśvakarmaṇaḥ samavartata | raso rāgastasmādasāt viśvāni sarvāṇi karmāṇi yasya saḥ viśvakarmā savitā tasmādviśvakarmaṇaḥ rasāt sarvajagatkarturīśvarasya rāgāt īśvarecchayā samavartata samabhavat | sūkṣmaśarīrī avasthitasya utpadyamānaḥ sūkṣmadehasya tvaṣṭā śrībhagavānādityaḥ yat rūpaṃ vidadhat kālātmakaḥ savitā viśiṣṭaṃ rūpaṃ kurvan eti āgacchati tanmartyasya pūrvaṃ manuṣyasya sataḥ devatvaṃ vyatyayaḥ devatvena ājānaṃ jananaṃ utpattireva tasya janmābhavadityādityaḥ stūyate |
maṅgalabhāṣyam | syārthe samarthayati adbhyaḥ āpnuvanti viśvamityāpo jagadāpyāyayantīti vā 'āpo jyotī raso'mṛtam' itiśrutipratipāditā jyotīrasāmṛtātmakāstābhyaḥ saṃbhūtaḥ sañjātaḥ | yo yasmātkāraṇāddagāt sa taddharmavān prasiddhaḥ ato'trāpi prakāśānandasudhālakṣaṇānyasādhāraṇāni āpyāpyāyane tvapāṃ sādhāraṇāni dharmāṇi ca prahṛyanta itiprasiddhestatsambhavamuktvā''dityamucyate-pṛthivyai-pṛthivyāḥ, ṣaṣṭhyarthe caturthī | rasācca rasāyāḥ tadupalakṣitasaptādhobhuvanasaṃjñāyāḥ, strīliṅgasya puṃstvaśca chāndasam | viśvaṃ karma yasya sa viśvakarmā tvaṣṭā tato'dhi pūrvaṃ saṃbhūta iti pūrveṇānvayaḥ | pṛthivīrase ca lokau tvaṣṭā devaścāvācīnadevatāgrajastebhyaḥ purastādutpannatvātpurātano'yaṃ loka ityarthaḥ | tasya tvaṣṭā vidadhadrūpameti | tvaṣṭā prasiddhastoṣayati svīyaśilpikarmaṇendrādīniti tathā tasya lokasya vidadhadrūpaṃ vidhānalakṣaṇameti jānāti atha jñāne tadvat lokaracanāyāṃ catura ityarthaḥ | tatpuruṣasyeti | tadviśvaṃ nākalokaracanātmakaṃ puruṣasya pūrvasiddhasya parameśvarasya na janyata ityajano'ja ādyaḥ puruṣaḥ svayaṃ tasya sambandhājñānaṃ svīyamityarthaḥ agre'grasaraṃ bhavati na tvavoksṛṣṭamityarthaḥ |
rāmānujabhāṣyam | evaṃ pūrvaprakaraṇe tvatpadavācyasya bhagavataḥ sarvalokayajñavarṇāditādātmyakāraṇatvādipratipādanena svarūpaṃ nirdiṣṭam | atha 'tasmādvā etasmādātmanaḥ ākāśaḥ saṃbhūta ākāśādvāyurvāyorāpa adbhyaḥ pṛthivī'tyādiśrutyuktabhūtādipratipādanena tattvapadayoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ phalataḥ pratipādayan tatprāptiṃ nirdiśati-adbhya iti | adbhya ityanenānuktānāmapyākāśādīnāṃ grahaṇaṃ bodhyam | agre sṛṣṭeḥ pūrvaṃ viśvakarmaṇaḥ viśvaṃ karma yasyā'sau viśvakarmeti tahuṇasaṃvijñāno bahuvrīhiḥ | tasmādāpa utpannā, adbhyaḥ pṛthivyai pṛthivyutpattyarthe tatkāraṇatayā gandhaḥ saṃbhūtāḥ, tataḥ pṛthivyutpannā sotpannā satī samavarttata nānāśarīrādibhedena pariṇāmaṃ prāsetyarthaḥ | rasāditi viśvakarmapadasya viśeṣaṇam |kīdaśādviśvakarmaṇaḥ? rasādrasarūpānmokṣarūpāditi 'raso vai sa rasaṃ hyevāyaṃ labdhvānandī bhavatīti' śruteḥ | cakāro'nuktasamuccayārthaḥ tena 'trivṛtt trivṛttaṃ karavāṇīti'śrutyuktapaścīkaraṇatvamapi bodhyam | tasya tatpadavācyasya bhagavatastvaṣṭā sūryo rūpaṃ vyadadhat aḍāgamābhāvastvārṣaḥ | īśvarasya sarvaprakāśakatvamevātmaguṇaḥ sūryasyāpyadhidaivādirūpeṇa sarvaprakāśakatvasāmyaṃ dṛṣṭāntasyaikadeśāvṛttitvāt | yastasya rūpameti prāmoti tattadeva maryasya maraṇadharmaśarīraviśiṣṭasya tvaṃpadavācyasya jīvasya agre prathamato devatvaṃ dyotanātmakatvaṃ 'svasvarūpatvameva āsamantādrāvena jātamityarthaḥ | nakārādeśastvārṣaḥ |

8.18.1

sāyaṇabhāṣyam | evaṃ pratīyamānaṃ puruṣaṃ puri śeta iti puruṣaḥ tam | anena prāptaṃ paricchedaṃ vyāvartayati-mahāntamiti | mahāntamaparicchinnamanantam | ādityavarṇa-ādityasya varṇa iva varṇo yasya sa ādityavarṇaḥ svayaṃ prakāśa ityarthaḥ | tamasaḥ parastāt ajñānākārādupari svatejasā ajñānāndhakāramadhaḥkṛtya vartamānametaṃ mahāntamādityāntasthaṃ pūrṇaṃ puruṣamenaṃ sākṣādaparokṣabhūtaṃ, ahaṃ-śodhitatvaṃpadārtho'haṃ veda jānāmi | etaṃ puruṣaṃ mahāntamādityavarṇapuruṣaṃ vedādityavarṇaṃ mahāntaṃ puruṣametaṃ puruṣaṃ vedāvedetyevaṃvyatihāreṇāhaṃ veda jānāmi | sarvavedāntaiḥ tātparyeṇa pratipādyārthamāha-tameva viditvā'timṛtyumiti | sahasraśīrṣetyādinā yo'bhihitaḥ parameśvaraḥ tameva viditvā nānyaḥ taṃ viditvaiva mṛtyuṃ mṛtyuyuktaṃ saṃsāramatyeti atikrāmati na karmaṇā | atha tameva taṃ viditvaiva mṛtyumatyeti mṛtyumatikramya pati svasvarūpaṃ prāpnoti parabrahma yāti gacchati ityupacāraḥ | pakṣāntaraśaṃkāṃ nirasyati-neti | anyaḥ panthā naḥ vidyate ayanāya gamanāya svarūpaprāptaye | maṅgalabhāṣyam | punaśca vedapuruṣaḥ parameśvaramahāmahimānuvarṇanatajjñānavijñānaprabhābhāsamānatvena paramānandajaladhisamavagāhanāt svasya tadvettṛtvamahodayamāviṣkurvan pūrvavadvākyacatuṣṭayamarthaikye'pi kiñcidbharṇavyatyāsenādhyākaroti | vedāhametamityārabhya nānyaḥ panthā vidyate'yanāyetyantaṃ vyākhyātatvātsugamam | pūrvoktasaṃkṣepārthe spaṣṭīkartumahamarthāśrayatayā tvaṃpadārthanirūpaṇenāsipadasāmānādhikaraṇyapradarśanāya tatprāsiṃ phalatvena pratipādayan brahmasvarūpaṃ nirdiśati-vedāhamiti |

8.18.2

ahamityatraikavacanaṃ jātyabhiprāyeṇa ahamartharūpo jīvaḥ-ahaṃ jānāmīcchāmi karomītyādipratyayebhyaḥ | nan kathamahamartharūpatvamātmanaḥ ? suṣuptyādau tatpratyayasya vyabhicārātprakṛtikāryarūpa evāyamahaṃ jānāmīti pratyaya iti cenna suṣuptyādāvapyahamarthasyāvagamo mānasiddhaḥ | etāvantaṃ kālaṃ sukhamahamasvāpsaṃ na kiñcidavediṣam etāvantaṃ kālaṃ mūrcchita evāsamityādipratyabhijñāyā eva mānatvāt | evaṃ puruṣaṃ veda etamiti sārvajñyādiguṇaviśiṣṭaṃ sarveniyantāraṃ sarvakāraṇakāraṇaṃ sarvapratyayasākṣiṇaṃ sarvācintyānantāparimitajñānaśaktyaiśvaryāśrayaṃ muktopasṛpyaṃ mumukṣudhyeyaṃ śrīpuruṣottamamahaṃ veda jñānaviṣayatvena sākṣātkaromītyarthaḥ-'jñānayajñena cāpyanye, jñānavānmāṃ prapadyate, jñānī tvātmaiva me mata' ityādibhagavadukteḥ | puruṣaṃ prakṛteḥ pravartakaṃ'māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinantu maheśvaramiti' śruteḥ | mahāntamākāśādīnāmapi vyāpakaṃ-'aṇoraṇīyānmahato mahīyān, eṣa sarvāntarātmā antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānām,— yaśca kiñcijjagatyasmindṛśyate śrūyatepi vā | antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ || ātmā hi paramaḥ svatantro'dhiguṇaḥ, tasmiṃllokāśritāssarve' ityādiśrutibhyaḥ | indriyāṇi mano buddhiḥ sattvaṃ tejo balaṃ dhṛtiḥ | vāsudevātmakānyāhuḥ kṣetraṃ kṣetrajña eva ca || ityādismṛteḥ | ādityavarṇe-ādityasya varṇa iva varṇo yasya taṃ yathādityasya sarvaprakāśakatvaṃ tathā puruṣasyāpi prakṛtyādisarvakāryaprakāśakatvamiti jñeyam |

8.18.3

tamasaḥ parastāt tamaḥśabdavācyaprakṛteḥ parastātparaṃ 'akṣaraṃ tamasi līyata' iti vākye prakṛtisthāne tamaḥśabdaprayogadarśīnāt | tameva viditveti | tameva śāstrayoniṃ paramātmānaṃ viditvā sākṣātkāraṃ kṛtvā | vidḷ lābhe ityasya rūpam | evakāro'nyayogavyavacchedārthaḥ | atimṛtyuṃ mokṣaṃ eti prāpoti | na ca vākyajñānamātrādajñānamivṛttilakṣaṇo mokṣa iti saṃbhāvanīyam, apitu tadvācyasākṣātkāreṇaiva tatra ca dhyānasyaivāntaraṅgatvāt-'śrotavyo mantavyo nididhyāsitavya' iti śrutyā vākyajñānānantaraṃ mananādyavahitadhyānasyaiva spaṣṭamantaraṅgatvavidhānāt, anyathā rogiṇo bheṣajaśrutamātrādeva tatsevanamṛte'pi roganivṛttiprasaṅgāt| nanu nāyaṃ sarpaḥ kintu rajjureṣeti āptavākyānnyanivṛttidarśanāttathā prakṛte'pi saṅgacchata iti cenna tatrāpi rajjusvarūpasākṣātkāradvāreṇaiva bhrāntinivṛttyā bhayanāśaniścayāt, tathāpi śravaṇānantaravākyajñānāgate'pi tatsākṣātkāropayikāsādhāraṇadhyānena taddarśane kṛte sakṛllakṣaṇo mokṣaḥ| tathāhi— bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ| kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare|| yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim| tadā vidvānpuṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti|| brahmavidbrahmaiva bhavati, kṣate jñānānna muktiḥ; pṛthagātmānaṃ preritāraṃ ca matvā juṣṭastatastenāmṛtatvameti, juṣṭaṃ yadā paśyatyanyamīśām, bhoktā bhogyaṃ preritāraṃ ca matvā nicāyya taṃ mṛtyumukhātpramucyate' ityādiśrutikadambāt| nirastātiśayāhlādasukhabhāvaikalakṣaṇā| bheṣajaṃ bhagavatprāptirekāntātyantikī matā||

8.18.4

iti sarvajñaparāśarokteḥ— bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram| suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati|| iti śrīmukhokteḥ| nānyaḥ panthā vidyate'yanāya iti| ayanāya mokṣamārgāya īśvarārādhano-tpannajñānopalabdhātmasākṣātkāraṃ vinā anyaḥ panthā na vidyate nāstītyarthaḥ| yadā carmavadākāśaṃ veṣṭayiṣyanti mānavāḥ| tadā devamavijñāya duḥkhasyāntaṃ nigacchati|| iti smṛteḥ|

8.19

sāyaṇabhāṣyam| prakarṣeṇa jāyanta iti prajāḥ tāsāṃ patiḥ garbhe antaḥ sarvaprāṇināmudramadhye antaryāmirūpeṇa yaścarati| sa ca svarūpeṇa ajāyamānaḥ dehāderjanmanya'pi svayaṃ janmaśūnyo'pi upādhivaśāt bahudhā bahuprakāreṇa vijāyate| yadvā aja gativikṣepaṇayoḥ| svamāyayā sarvān ajāyamānaḥ vikṣepayan saṃmohayan svayaṃ bahudhā vijāyata iti| tasya bahudhā vartamānasyāpi prajāpateḥ yoniṃ sthānaṃ svarūpaṃ ca dhīrāḥ samyak jñāninaḥ paripaśyanti sākṣātkurvanti| tasmin prajāpatau hi eva svakāraṇabhūte eva viśvā viśvāni bhuvanāni bhūtāni tasthuḥ tiṣṭhanti |
maṅgalabhāṣyam | mātrasiddheḥ bahuprakāreṇa jaḍājaḍaprapañcātmanā vijāyate vividhatayā bhavati māyayā 'ajāmekāṃ lohitaśuklakṛṣṇāṃ bahvīṃ prajāṃ janayantīṃ sarūpāmiti' śrutyā māyāyugakāryaprajāyāścitravicitratvāt na vastuta ityarthaḥ |
tarhi tatkāraṇajñānaṃ keṣāmityatrāha tasya dhīrāḥ parijānanti yonimiti | dhīrāḥ dṛḍhāsaṅgajñānaśastrasaṃcchitvānyonyādhyāsakṛtasaṃsāratarutanmūlanādyavidyāvāsanārūpakāmādyariṣaḍvargatayā kālatraye'pyapramattā brahmavidastasya māyikatvena bahudhā jāyamānasyāpyajāyamānasya prajāpateryoniṃ janisthānaṃ parijānanti paritaḥ pūrṇasvādadvitīyatvācca vidanti | nanu yoniśabdena janyajanakatvasambandhālokavadasyāpi yonisambhavatve kānvayaṃ viśeṣa īśvarasya punaśca yoneḥ prakṛtitvena jaḍatvādityāśaṅkya tadyonilakṣaṇaṃ paraṃ jyotiṣṭvena pratipādayati—marīcīnāṃ padamicchanti vedhasa iti | sṛṣṭiṃ vidadhātīti vedhāḥ prajāpatistasya yonimiti pūrvasambandhaḥ | marīcīnāṃ sūryādijyotiṣāṃ paśyata iti padaṃ prāpyasthānaṃ divākarādibhāsyabhāsakamityarthaḥ—'na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniriti, tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhātīti' ca śravaṇāt |
yadvā vedhasastapanasthamarīcīnāṃ raśmīnāṃ padamadhiṣṭhānaṃ-'sūryentastiṣṭhan yo yamayatīti' śravaṇāt,—
yadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate'khilam | yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakam ||
iti smaraṇācca, icchanti prāptumapekṣante dhīrā iti pūrvamuktatvāt | nanu tatpadasya gāyatryāstatsaviturityādi-dhīmahītyantapādadvayārthatvāttatprāpteranubhavavedyatvādakāmyatvācca kathamicchantītyuktaṃ ceddiṣāmicchā sāmānyā na bhavati, uparatāvidhākāmakarmatvādyātra kaścidvirodhaḥ śaṅkanīyaḥ |
rāmānujabhāṣyam | itthaṃ sarvakāraṇatvādipratipādanena tadanvitatvena tatpravartakatvena cātmopalabdhyarthaṃ mumukṣūṇāṃ hitāya brahmasvarūpaṃ pratipāditam | idānīṃ sarvevedārthabhūtagāyatryarthaṃ darśayanstauti-prajāpatiriti | brahmaṇa āvirbhūtaḥ prajāpatirhiraṇyagarbhaḥ garbhe antarākāśe carati svāvirbhāvena sthirthāti karoti-'hiraṇyagarbhaḥ samavartatāye' bhūtasya jātaḥ patireka āsīt, ādikartā sa bhūtānāṃ brahmāgre samavartata,brahmā devānāṃ prathamaḥ sambabhūva, viśvasya karttā bhuvanasya goptā' ityādiśruteḥ|antarajāyamānaḥ tasya parabrahmaṇo vibhorantara utpadyamānaḥ prajāpatiḥ bahudhā bahuprakāreṇa vijāyate jaśe vartamānasya bhūtārthaparatvāt | yadvā prajāḥ pāti jīvanānukūlena rakṣatīti vyutpattyā parāpararūpeṇa praṇavaḥ garbhe udarākāśe caratyanavacchinnarūpeṇāvirbhāvaṃ karoti| antarajāyamāna udarākāśe eva svāvirbhāvaṃ kurvāṇo bahudhā paśyantyādirūpeṇa bahuprakārako bhūtvā vijāyate svopalabdhiṃ kurute | tasya yonimiti | dhīrāḥ prayāsabāhulye'pi pariśramānapekṣyamāṇāḥ, yadvā kṛtātmasākṣātkārā: tasya prajāpateḥ praṇavasya yoniṃ kāraṇaṃ paripaśyantyanavacchinnasurasaritpravāhavatsākṣātkurvantītyarthaḥ—'sarve vedā yatpadamāmananti, sarve vedā yatraikībhavantīti' śruteḥ, 'śāstrayonitvāt, brahmaṇo hi pratiṣṭhāhamityādi' śrīmukhokteḥ| heti sphuṭārthe| tasminsarvakāraṇakāraṇe viśvābhuvanāni viśvātmakāni bhuvanāni tasthuḥ svāvirbhāvatirobhāvādinātmasthitiṃ cakruriti— 'paśyāmi devāṃstava deva dehe sarvāṃstathā bhūtaviśeṣasaṅghān | brahmāṇamīśaṃ kamalāsanasthamṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān || ahamātmā guḍākeśa sarvabhūtāśayasthitaḥ | mayi sarvamidaṃ protaṃ sarvasya cāhaṃ hṛdi sanniviṣṭaḥ, ityādibhagavadukteḥ |

8.20

sāyaṇabhāṣyam | devebhyaḥ arthāya ātapati ātapaṃ karoti prakāśayati ca prakāśate | yo devānāṃ purohitaḥ | yaśca devānāmagrataḥ hitamācarati | pūrvo yo devebhyaḥ | yaśca devebhyaḥ pūrvaḥ sarvadevāgraṇīrjātaḥ | tasmai brāhmaye rucāya namaḥ | brahmaṇo yogyaṃ brāhmaṃ tasmai brāhmaye rucāya rocamānāya dīpyamānāyādityāya namaḥ |
rāmānujabhāṣyam | idānīṃ mumukṣūṇāṃ kṛtārthetāṃ vyañjayansarvaniyāmakatayā stautiyo devebhyo iti | yaḥ svayaṃprakāśarūpaḥ devebhyaḥ dyutimadbhyaḥ ye sarvakāryajātamadhyātmadhidaivādirūpeṇa prakāśayanti tebhyaḥ devebhya ātapati svābhāvikātmaprakāśena tānprakāśavantaḥ karotītyarthaḥ-‘etasyākṣarasya praśāsane gārgi sūryācandramasau vidhṛtau tiṣṭhataḥ, tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ, tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti, bhīṣāsmādvātaḥ pavate bhīṣodeti sūrya’ ityādi śruteḥ | yadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate'khilam | yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakam || itismṛteḥ | yo devānāṃ purohita iti | yaśca sarvadevādhidevaḥ devānāṃ brahmeśendrādīnāṃ pura agre sṛṣṭyupakrame hitaḥ ātmajñānānāvarakātmīyabhāvena svasvādhikārāṇāṃ pārameṣṭhyādīnāṃ pravarttakaḥ— yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai | taṃ ha devamātmabuddhiprakāśaṃ mumukṣurvai śaraṇamahaṃ prapadye || asya devasya mīḍhuṣo dayāviṣṇoreva pravṛñje havirbhirdideha rudro rudrīyamahitva” miti bahvṛcaḥ | ‘sobravīdvaraṃ vṛṇīṣva ahameva paśūnāmadhipatirasānīti’śruteḥ, mokṣadharme — tataste vibudhāḥ sarve brahmā te ca maharṣayaḥ | vedadṛṣṭena vidhinā vaiṣṇavaṃ kratumārabhan || prāpurādityavarṇaṃ taṃ puruṣaṃ prakṛteḥ param | ityārabhya yena yaḥ kalpito bhāgaḥ sa tathā māmupāgataḥ || prītohaṃ pradiśāmyadya phalamāvṛttilakṣaṇam | yugakoṭisahasrāṇi viṣṇumārādhya padmabhūḥ || punastrailokyadhātṛtvaṃ prāptavāniti śuśrumaḥ | mayā sṛṣṭaḥ purā brahmā madyāgamayajatsvayam || tata stasya varānprīto dadāvahamanuttamān | matputratvaṃ ca kalpādau lokādhyakṣatvameva ca || rājadharme ca— viśvarūpo mahādevaḥ sarvamedhe mahākratau | juhāva sarvabhūtāni svayamātmānamātmanā || mahādevaḥ sarvayajñe mahātmā hutvā''tmānaṃ devadevo babhūva | viśvām̐llokānvyāpya viṣṭhabhya kīrtyā virājate dyutimānkṛttivāsāḥ || aindramindraḥ paraṃ sthānaṃ yamārādhya jagatpatim | prāpa yajñapatiṃ viṣṇuṃ tamārādhya suvrata || iti, nārasiṃhe ca— brahmādayaḥ surāḥ sarve viṣṇumārādhya te purā | svaṃ svaṃ padamanuprāptāḥ keśavasya prasādataḥ || ityādismṛtibhyaḥ | pūrvo yo devebhyo jāta iti | yaḥ sarvakāraṇarūpaḥ devebhyaḥ kāryotpādakebhyaḥ pūrvo jāta anādyanantarūpeṇa sthitaḥ pradhānamahattvavācapekṣayā pūrvatvaṃ svataḥ pūrvāparatvābhāvāt—'sadeva saumyedamagra āsīt na brahmā neśānaḥ, brahma vā idamagra āsīdātmā vā idameka evāgra āsīt, eko ha vai nārāyaṇa āsīdaiva kiñcanāgra āsīt, divyo deva eko nārāyaṇaḥ, ityādi śruteḥ,—viṣṇustadāsīddharireva niṣkalaḥityādismṛteḥ | tathā ca śvetāśvatarāṇāṃ siddhānte brahmavādino vadanti— kiṃ kāraṇaṃ brahma kutaḥ sma jātāḥ jīvāma kena kvaca saṃpratiṣṭhāḥ | adhiṣṭhitāḥ kena sukhetareṣu varttāmahe brahmavido vyavasthām || kālasvabhāvo niyatiryadṛcchā bhūtāni yoniḥ puruṣa iti cintyam | saṃyoga eṣāṃ na tvātmabhāvādātmāpyanīśaḥ sukhaduḥkhahetoḥ || te dhyānayogānugatā apaśyandevātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhām | yaḥ kāraṇāni nikhilāni tāni kālātmayuktānyadhitiṣṭhatyekaḥ || iti | agrepi tatraiva— sakāraṇaṃ kāraṇādhipādhipaḥ na tasya kaścijjanitā na cādhipaḥ | tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaraṃ taṃ devatānāṃ paramaṃ ca daivatam || 'na tatsamaścābhyadhikaśca dṛśyate' ityādiśrutibhyaḥ,— pradhānapuruṣāvyaktakālānāṃ paramaṃ hi yat | paśyanti sūrayo nityaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam ||

8.21

rāmānujabhāṣyam | idānīṃ mumukṣūṇāṃ śraddhāsutpādayan tatprānermāhātmyaṃ kathayati, rucaṃ brāhmāmiti | janayanto devāḥ sraṣṭyupakrame bhagavadīyānubhāvena kāryamutpādayanto devāḥ kṛtātmasākṣātkārāḥ agre sraṣṭyādau brāhmaṃ rucaṃ brahmātmabhūtaṃ rucaṃ prakāśaṃ svarūpamiti yāvat prasādābhimukhaṃ jñātvā tadvakṣyamāṇaṃ vākyamabruvan | kiṃ tadvākyamityapekṣāyāmāha yastvaivamiti | yaḥ kṛtātmasākṣātkāraḥ brāhmaṇaḥ tvā tvāṃ deśakālavastuparicchedarahitaṃ evaṃ yathārthajñānena vidyāt jñeyatayā sākṣātkuryāt tasya brahmaniṣṭhabrāhmaṇasya sarve'pi devā vaśe tadvāścāpratipādane asan santu atra choḍayarthe laṅ | yadvā tasya vaśe asan bhaviṣyantīti bhaviṣyatkāle bhūtanirdeśaḥ'tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye atha saṃpatsye' iti śruteḥ | yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ tataḥ | nahi jñānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate | ityādiśrīmukhokteḥ | atrātmasākṣātkāraḥ prayojanaṃ paramātmaiva viṣayaḥ yajñānuṣṭhānena śuddhāntaḥkaraṇo jijñāsuradhikārī pratipādyapratipādakabhāvaḥ sambandhaḥ |
māyā naranirtiṃ yadīkṣaṇena viśvaṃ varīvarti svabhāsayā vibhuḥ | vācāmadhīśaṃ hi vareṇyarūpaṃ vande sadā taṃ hayaśīrṣakaṃ harim |
1|| svakīyakṛpayā yena paraṃ tattvamudīritam | śrīpriyādāsadhaṃ vai namāmi satataṃ gurum |

8.22

sāyaṇabhāṣyam | śrīśca lakṣmīśca te savituḥ tava patnyau | yayā āśrayaṇīyo bhavati sā śrīḥ | ādityaḥ yayā tu lakṣyate sā lakṣmīḥ | śrīḥ śobhānurūpā | lakṣmīḥ dīptilakṣaṇacihnarūpiṇī | ubhe te patnyau bhārye | te ke? ahorātre ye patnītvena kalpite pārśve ubhayapārśvavartinyau te | nakṣatrāṇi ādityādīni tava rūpaṃ aśvinau dyāvāpṛthivyau tava vyāttaṃ mukhyaṃ mukham | ita evaṃ rūpaṃ tvāmidamahaṃ yāce | iṣṇan niṣāṇāmuṃ ma iṣāṇa-sarvalokaṃ ma iṣāṇa | etatpadvayamapi iṣudhātoḥ rūpam | vikaraṇavyatyayaśca | iṣṇan icchan karmaphalamicchan | kintaditi ? amuṃ ma iṣāṇa-amuṃ lokaṃ me madīyatvena iṣāṇa iccha, sarvalokaṃ me madīyatvena iṣāṇa iccha ātmatvena vā iṣāṇa, ahamevedaṃ sarvamiti sarvātmabhāvameveccheti | evamādityaḥ stūyate |
iti sāyaṇācāryaviracitamuttaranārāyaṇabhāṣyaṃ samāptam |
maṅgalabhāṣyam | punastasya ca patnyādisampadāpi mahiṣṭhatvamāmnāyate-hīśca (1)lakṣmīśca ahorātre pārśve nakṣatrāṇi rūpamiti | hīyuktāyuktavicāralakṣaṇā buddhiḥ |
maṅgalabhāṣyam lakṣmīḥ aṇimādyaiśvaryalakṣaṇā sampat sā ca sā ca te ubhe patnītvena gṛhīte tadvatte hrīlakṣmyāubhe śaktī svayaṃ sevamāne'napāśrityena varteta ityarthaḥ | tathā cāhorātre pārśve pārśvavartinau nāma brahmavitsamrāḍbhayapārśvavartitejaḥsaumyādyakhilaguṇasainyaparipālakāvikharthaḥ | nakṣatrāṇi rūpaṃ-nakṣatrāṇyaśvinyādīni dhruvāntāni rūpyanta iti rūpaṃ svarūpaṃ tapovidyāprabhābhāsamānatvāt | aśvinau vyāptam—aśvinau aśvinīdevate vyāptaṃ svīkṛtaṃ ghrāṇendriyagrāhyamagurudhūpaparimalādi yasyeti sambandhaśeṣa utkarṣavaiparyayeṣu yojitavyaḥ |
yadvā viharantyasyāṃ sarvāṇi bhūtānīti-hrīrbhūmirilādevī lakṣmīśca te patnyau yasya sa viṣṇurevāyaṃ bhavati brahmavidbrahmaṇoraikayāttadārabhyāśvinau vyāptamityantaṃ viṣṇusvarūpavarṇanāt, tadātmakamamuṃ brāhmaṇaṃ ma niṣāṇeti vakṣyamāṇatvādnvayo draṣṭavyaḥ | uta tayorghrāṇendrayādhidevatvāt tāveva tasya brahmavidaḥ surabhidhūpādirabhavat, anena ghrāṇendriyopalakṣitasarvendriyapāṭavatvaṃ prāyeṇa tattaddevatāvaśīkaraṇājjitendriyatvañca sūcitaṃ bhavatīti bhāvaḥ | atha brāhmaṇamahitvavijñānātsarvavijñānaphalamanubodhayantī satī samāpayati-iṣṭaṃ maniṣāṇa | iṣṭaṃ yajñayāgādikaṃ maniṣāṇa jānīta asuṃ brāhmaṇaṃ maniṣāṇa jānīta sarvaṃ tapovidyāyajñadānādisamastasaddharmajātaṃ maniṣāṇa jānīta he lokā iti śeṣaḥ | asyāyamabhiprāyaḥ—asuṃ brahmavidaṃ yadi jānīta tarhi iṣṭaṃ yajñādikaṃ kṛtaṃ jānīta| kiṃ bahunā sarvaṃ kṛtyajātaṃ kṛtamiti jānīta kṛtakṛtyatvādimaṃ brahmavidrāṃsaṃ samāśritya sarvaṃ sampadyata ityarthaḥ | yato brāhmaṇasya māhātmyamupapādyanti śrutayaḥ—'eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya, brahmavidāpnoti paraṃ, mātṛmān pitṛmānācāryavān puruṣo veda, brahma veda brahmaiva bhavati' ityādyāḥ | śāntitrayasyāpi phalamādyantayorekārthatvādekamapi tatsādhanānāṃ mṛdutīvratvasaṃkhyayā kiñcidarthānantareṇa dvaividhyamāha | ādāvidyākāmakarmaṇāṃ trayāṇāṃ śānti jñānabhaktivairāgyalakṣaṇasādhanaiḥ sampādya kṛtakṛtyatāṃ labdhānte ca punasteṣāṃ yāvad bahujanmābhyastatatvānmithyāgbahuṣṭyā niṣidhyamānatvepi bhogadayabalāt paunaḥpunyena pratiyamānānāṃ śāntyai vairāgyabodhomaṅgalabhāṣyam | dhīn parasparasahāyānavalambya tānyavidyākāmakarmāṇi nirmūlīkarotīti kṛtvā trīṇi prati tiṣraḥ śāntaya uktā iti jñeyam |
itiśrīmadādigurudattātreyaparabrahmaparadevatācaraṇakamalacinmakarandāsvādanatundilendindirāyamāṇacetasā śrīsatyabhāmāgovindagarbhāmbudhicandramasā śrīmanmaunikulavaryanārāyaṇākhyate | ādityatā śrīmatpuruṣamaṅgalākhyati khaṇḍe sampūrṇā | śrīmadviṣṇurpaṇamastu |
prātaḥsavane somātirekaṃ ekaṃ śastraṃ śaṃsanīyam | tatrāto devā ityādyāḥ ṣaḍcaḥ | somātireka iti khaṇḍe sūtritam 'mahām̐ indro ya ojasā'to devā avantu na ityaindrībhirvaiṣṇavībhiśca' iti | atoryāme'cchāvākātiriktokthe'pyetāḥ ṣaḍcaḥ stotriyānurūpārthāḥ | tathā ca yasya paśava iti khaṇḍe sūtritam 'ato devā avantu na iti stotriyānurūpau' iti | darśapūrṇamāsayoḥ prāyaścittahome'pyādye viniyukte | tathaiva vedaṃ patnyāte ghāṇenḍe sūtritam 'ato devā avantu na iti hrabhyāṃ vyāhṛtibhyāṃ...' | yājyānuvākyayormadhye laukikabhāṣame'to devā ityeṣā japyā | sūtritaṃ hi—'āpadyā (gha)to devā avantu na iti japet' ityādi |