Lakshmisukta 8.22
Śrīsūktabhāṣya 8.22
- Language
- Sanskrit
8.22
sāyaṇabhāṣyam | śrīśca lakṣmīśca te savituḥ tava patnyau | yayā āśrayaṇīyo bhavati sā śrīḥ | ādityaḥ yayā tu lakṣyate sā lakṣmīḥ | śrīḥ śobhānurūpā | lakṣmīḥ dīptilakṣaṇacihnarūpiṇī | ubhe te patnyau bhārye | te ke? ahorātre ye patnītvena kalpite pārśve ubhayapārśvavartinyau te | nakṣatrāṇi ādityādīni tava rūpaṃ aśvinau dyāvāpṛthivyau tava vyāttaṃ mukhyaṃ mukham | ita evaṃ rūpaṃ tvāmidamahaṃ yāce | iṣṇan niṣāṇāmuṃ ma iṣāṇa-sarvalokaṃ ma iṣāṇa | etatpadvayamapi iṣudhātoḥ rūpam | vikaraṇavyatyayaśca | iṣṇan icchan karmaphalamicchan | kintaditi ? amuṃ ma iṣāṇa-amuṃ lokaṃ me madīyatvena iṣāṇa iccha, sarvalokaṃ me madīyatvena iṣāṇa iccha ātmatvena vā iṣāṇa, ahamevedaṃ sarvamiti sarvātmabhāvameveccheti | evamādityaḥ stūyate |
iti sāyaṇācāryaviracitamuttaranārāyaṇabhāṣyaṃ samāptam |
maṅgalabhāṣyam | punastasya ca patnyādisampadāpi mahiṣṭhatvamāmnāyate-hīśca (1)lakṣmīśca ahorātre pārśve nakṣatrāṇi rūpamiti | hīyuktāyuktavicāralakṣaṇā buddhiḥ |
maṅgalabhāṣyam lakṣmīḥ aṇimādyaiśvaryalakṣaṇā sampat sā ca sā ca te ubhe patnītvena gṛhīte tadvatte hrīlakṣmyāubhe śaktī svayaṃ sevamāne'napāśrityena varteta ityarthaḥ | tathā cāhorātre pārśve pārśvavartinau nāma brahmavitsamrāḍbhayapārśvavartitejaḥsaumyādyakhilaguṇasainyaparipālakāvikharthaḥ | nakṣatrāṇi rūpaṃ-nakṣatrāṇyaśvinyādīni dhruvāntāni rūpyanta iti rūpaṃ svarūpaṃ tapovidyāprabhābhāsamānatvāt | aśvinau vyāptam—aśvinau aśvinīdevate vyāptaṃ svīkṛtaṃ ghrāṇendriyagrāhyamagurudhūpaparimalādi yasyeti sambandhaśeṣa utkarṣavaiparyayeṣu yojitavyaḥ |
yadvā viharantyasyāṃ sarvāṇi bhūtānīti-hrīrbhūmirilādevī lakṣmīśca te patnyau yasya sa viṣṇurevāyaṃ bhavati brahmavidbrahmaṇoraikayāttadārabhyāśvinau vyāptamityantaṃ viṣṇusvarūpavarṇanāt, tadātmakamamuṃ brāhmaṇaṃ ma niṣāṇeti vakṣyamāṇatvādnvayo draṣṭavyaḥ | uta tayorghrāṇendrayādhidevatvāt tāveva tasya brahmavidaḥ surabhidhūpādirabhavat, anena ghrāṇendriyopalakṣitasarvendriyapāṭavatvaṃ prāyeṇa tattaddevatāvaśīkaraṇājjitendriyatvañca sūcitaṃ bhavatīti bhāvaḥ | atha brāhmaṇamahitvavijñānātsarvavijñānaphalamanubodhayantī satī samāpayati-iṣṭaṃ maniṣāṇa | iṣṭaṃ yajñayāgādikaṃ maniṣāṇa jānīta asuṃ brāhmaṇaṃ maniṣāṇa jānīta sarvaṃ tapovidyāyajñadānādisamastasaddharmajātaṃ maniṣāṇa jānīta he lokā iti śeṣaḥ | asyāyamabhiprāyaḥ—asuṃ brahmavidaṃ yadi jānīta tarhi iṣṭaṃ yajñādikaṃ kṛtaṃ jānīta| kiṃ bahunā sarvaṃ kṛtyajātaṃ kṛtamiti jānīta kṛtakṛtyatvādimaṃ brahmavidrāṃsaṃ samāśritya sarvaṃ sampadyata ityarthaḥ | yato brāhmaṇasya māhātmyamupapādyanti śrutayaḥ—'eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya, brahmavidāpnoti paraṃ, mātṛmān pitṛmānācāryavān puruṣo veda, brahma veda brahmaiva bhavati' ityādyāḥ | śāntitrayasyāpi phalamādyantayorekārthatvādekamapi tatsādhanānāṃ mṛdutīvratvasaṃkhyayā kiñcidarthānantareṇa dvaividhyamāha | ādāvidyākāmakarmaṇāṃ trayāṇāṃ śānti jñānabhaktivairāgyalakṣaṇasādhanaiḥ sampādya kṛtakṛtyatāṃ labdhānte ca punasteṣāṃ yāvad bahujanmābhyastatatvānmithyāgbahuṣṭyā niṣidhyamānatvepi bhogadayabalāt paunaḥpunyena pratiyamānānāṃ śāntyai vairāgyabodhomaṅgalabhāṣyam | dhīn parasparasahāyānavalambya tānyavidyākāmakarmāṇi nirmūlīkarotīti kṛtvā trīṇi prati tiṣraḥ śāntaya uktā iti jñeyam |
itiśrīmadādigurudattātreyaparabrahmaparadevatācaraṇakamalacinmakarandāsvādanatundilendindirāyamāṇacetasā śrīsatyabhāmāgovindagarbhāmbudhicandramasā śrīmanmaunikulavaryanārāyaṇākhyate | ādityatā śrīmatpuruṣamaṅgalākhyati khaṇḍe sampūrṇā | śrīmadviṣṇurpaṇamastu |
prātaḥsavane somātirekaṃ ekaṃ śastraṃ śaṃsanīyam | tatrāto devā ityādyāḥ ṣaḍcaḥ | somātireka iti khaṇḍe sūtritam 'mahām̐ indro ya ojasā'to devā avantu na ityaindrībhirvaiṣṇavībhiśca' iti | atoryāme'cchāvākātiriktokthe'pyetāḥ ṣaḍcaḥ stotriyānurūpārthāḥ | tathā ca yasya paśava iti khaṇḍe sūtritam 'ato devā avantu na iti stotriyānurūpau' iti | darśapūrṇamāsayoḥ prāyaścittahome'pyādye viniyukte | tathaiva vedaṃ patnyāte ghāṇenḍe sūtritam 'ato devā avantu na iti hrabhyāṃ vyāhṛtibhyāṃ...' | yājyānuvākyayormadhye laukikabhāṣame'to devā ityeṣā japyā | sūtritaṃ hi—'āpadyā (gha)to devā avantu na iti japet' ityādi |