Pramāṇa · Search · About · API

Lakshmisukta 9

Śrīsūktabhāṣya 9

Language
Sanskrit

9.1

viṣṇuḥ parameśvaraḥ saptadhāmabhiḥ saptabhirgāyatryādibhiśchandobhiḥ sādhanabhūtairyataḥ pṛthivyā yasmādbhūdeśādvicakrame vividhaṃ pādakramaṃ kṛtavān, ato'smātpṛthivīpradeśāddevā avantu | viṣṇoḥ 'viṣṇumukhā vai devāśchandobhirimāṃllokānyajñamabhyajayan' iti taittirīyā āmananti—viṣṇostrivikramāvatāre pādatrayakramaṇasya pṛthivyupādānam | pṛthipradeśāddakṣaṇaṃ nāma bhūloke vartamānānāṃ pāpanivāraṇam | ataḥ—lisvareṇākāra udāttaḥ | yataḥ—tasilaḥ 'prāgdiśo vibhaktiḥ' iti vibhaktisaṃjñāyāṃ tyadādyatvaṃ litsvaraḥ | viṣṇuḥ—viṣeḥ kiditi nupratyayaḥ | nidigyanuvṛtterāyudāttatvam | vicakrame—yaṅlugayogānna nighātaḥ | sapta-supāṃ sulugiti silo luk | dhāmabhiḥ—dhāterāto maninniti manin | nisvaraḥ |
vratam | vicakrame | māsaḥ samāsāntodāttatvam | sulugiti viso luk | dhāmabhiḥ—dhāterāto maninniti manin | niḥsvaraḥ |

9.2

vaiṣṇavopāṃśuyājasyedaṃ viṣṇurityeṣānuvākyā | uktā devatā iti khaṇḍe sūtritam-'idaṃ viṣṇurvi cakrame trirdevaḥ pṛthivīmeṣa etā- m' iti | gārhapatyāhavanīyayormadhye ivātikramaṇe'nayaiva ivapadeṣu bha- sma prākṣipet | vidhyaparādha iti khaṇḍe sūtritam-'bhasmanā śunaḥ pa- daṃ prativapedidaṃ viṣṇurvi cakrama' iti | ātithyāyāṃ pradhānasya haviṣa eṣaivānuvākyā | athātithye'lānteti khaṇḍe sūtritam-'idaṃ viṣṇurvicakrame tadasya priyamabhipātho aśyamiti' | upasatsu vaiṣṇavasyaiṣaivā- nuvākyā | athopasaditi khaṇḍe sūtritam-'gayasphāno amīvahevaṃ viṣṇurvicakrama' iti ||
viṣṇurtrivikramāvatāradhārīdaṃ pratīyamānaṃ sarvaṃ jagaduddiśya vi- cakrame viśeṣeṇa pādakramaṇaṃ kṛtavān | tadā tredhā tribhiḥ prakāraiḥ padaṃ nidadhe,svakīyaṃ pādaṃ prakṣiptavān | asya viṣṇoḥ pāṃsure dhūliyuktapā- dasthāne samūḍhamidaṃ sarvaṃ jagatsamyagantarbhūtam |
seyamṛgyāskenaivaṃ vyākhyātā-'viṣṇurviśatervā vyaśnotervā yadidaṃ kiñca tādvikramate viṣṇustredhā nidhatte padaṃ tredhā- bhāvāya pṛthivyāmantarikṣe divīti śākapūṇiḥ | samārohaṇe viṣṇupade gayaśirasītyaurṇavābhaḥ | samūḍhlamasya pāṃsura ā- kyāyane'ntarikṣe padaṃ na iṣyate'pi vopamārthe syātsamūḍhlama- sya pāṃsula iva padaṃ na iṣyata iti | pāṃsavaḥ pādaiḥ sūyanta iti pannāḥ śerata iti vā paṃsanīyā bhavantīti vā' iti | ( yadidaṃ kiñci- dbhāgenāvasthitaṃ tādvikramate viṣṇurādityaḥ | kathamityata āha-tredhā ni dadhe padaṃ dhatte padam | nidhānaiḥ pādaiḥ | ka, tatra tāvat-pṛthivyā- mantarikṣe divīti śākapūṇiḥ | pārthivo'gnirbhūtvā pṛthivyā yatki- ñcidasti tādvikramate | antarikṣe vidyudātmanā | divi sūryātmanā ... samārohaṇa ... ) jyastamutkṣepaṇasamanantarameva pāṃsubhirākīrṇatvācca dṛśyata evamasya madhyamaṃ vidyudātmakaṃ padamāviṣkṛtisamakālameva vyavadhīyate nāvatiṣṭhata ityarthaḥ | pāṃsura iti ro matvarthīyaḥ | atha pāṃsavaḥ | kasmācce hi pādaiḥ sūyante janyante ityarthaḥ | athavā paṃsanīyā dhvaṃsanīyā dhvaṃsanārhāste bhavanti tadākīrṇasya durdarśakatvāt | ) tredhā | padhācceyedhācpratyayaḥ | cito'ntodāttaḥ | samūḍhaḷam, vaha prāpaṇe | niṣṭheti kaḥ | vācisvapiyajetyādinā saṃprasāraṇam | ḍhatvadhatva-ṣṭutvaḍhalopadīrghatvāni | 'gatiranantaraḥ' iti gateḥ prakṛtisvaratvam asya, idamo'nvādeśa ityaśanudāttaḥ pratyayaśca supsvareṇa | pāṃsureḥ 'nagapāṃsupāṇḍubhyaśceti vaktavyam' iti matvarthayoḥ | pratyayasvaraḥ |
hatyanuvāke'stha vai taheṃ viṣṇurityādinā prapañcena taittirīyā āmannanti | pasparo―sparśā bādhanasparśanayoḥ | liṭ dvirbhāvaḥ | 'śarpūrvāḥ khayaḥ' iti pakāraḥ śiṣyate sakāro lupyate | yaṅlugyogādanighātaḥ | yujyaḥ―yujerbāhulakātkyap | kittvādaguṇābhāvaḥ | kyapaḥ pittvādanudāttatvam | dhātusvaraḥ |
4 ||

9.3

upasadi vaiṣṇavayāgasya prātaḥkāle yājyā sāyaṃkāle'nuyākyā trīṇi padetyeṣā | sūtritaṃ ca—'trīṇi padā vi cakrama iti sithvak-dādi lupyata' iti | adābhyaḥ kenāpi hiṃsitumaśakyaḥ | gopāḥ sarvasya jagato rakṣako viṣṇuḥ | ata eteṣu pṛthivyādisthāneṣu trīṇi padāni vicakrame | kiṃ kurvan | dharmāṇyagnihotrādīni dhārayanpoṣayan | padā—supāṃ sulugityādinā vibhakterḍādeśaḥ | tasya sthānivadbhāvenānudāttatve prāpta udāttanivṛttisvareṇodāttatvam | gopāḥ—gopāmṛtasyetyatroktam | prakṛtisvaratvam | dhārayan—śapaḥ pittvādanudāttaḥ | śatṛśca | nañsamāsaḥ | avyayapūrvapadaprakṛtisvaratvam | adābhyaḥ—vṛbherṛhalorṇyaditi ṇyat | baṃdhātukasvareṇa ṇic eva svaraḥ śiṣyate |

9.5

sūrayo vidvāṃsaṃ ṛtvigādayo viṣṇoḥ sambandhi paramamutkṛṣṭaṃ tacchāstraprasiddhaṃ padaṃ svargasthānaṃ śāstradṛṣṭyā sarvadā paśyanti | tatra dṛṣṭāntaḥ―divīva | ākāśe yathā''sataṃ sarvataḥ prasṛtaṃ cakṣurnirodhābhāvena viśadaṃ paśyati tadvat | sadā―sarvaikānyeti dāpratyayaḥ | 'sarvasya so'nyatarasyāṃ di' iti sarvaśabdasya sambhavaḥ | vyatyayenā''dyudāttatvam | divi―ūḍidamityādinā vibhakterudāttatvam | dvena vibhaktyalopaḥ pūrvapadaprakṛtisvaratvaṃ ceti tadeva śiṣyate | cakṣuḥ―nabviṣayasyetyāduyudāttatvam | ātatam―tatoteḥ karmaṇi ktaḥ | yasya vibhāṣetīṭpratiṣedhaḥ | anudāttopadeśetyādinā nalopaḥ | krudruttarapadaprakṛtisvaratve prāpte 'gatiranantaraḥ' iti gaterudāttatvam |

9.6

pūrvoktaṃ viṣṇoryatpadamasti tatpadaṃ viprāso medhāvinaḥ samindhate samyagdīpayanti | kīdṛśāḥ? vipanyavo viśeṣeṇa stotāraḥ | jāgṛvāṃsaḥ śabdārthayoḥ pramādarāhityena jāgarūkāḥ | viprāsaḥ | ājyaseḥ stutyarthasya panerbāhulakādaujāgṛgaṃvaḥ―jā gi…