Vedapadapatha 5
Vedapadapāṭha 5
- Language
- Sanskrit
Contents
- 5.1 — 3 parts
5.1.1
iti padasaṃhitāyā ekonacatvāriṃśatitamodhyāyaḥ”
lekhanapaddhatiḥ—asmin kośe padādī yakāravakārau sarvatra
‘ya’ ‘va’ ityevaṃ sāmānyarūpeṇaiva likhitau, kevalam ekatriṃśadadhyāyasya
ṣaṭsu mantreṣu padādiryakāraḥ ‘dya’ ityevaṃ likhito dṛśyate
6. jha--ayaṃ kośaḥ kalakattānagarasthe ‘rāyala eśiyāṭika
sosāiṭī’nāmni pustakālaye vartate | ayamasmābhistatraiva gatvā samavaloki | ayaṃ kośastatsaṃgrahe 1660tame kramāṅke nirdiṣṭo vidyate
asya vivaraṇam1. ayaṃ hastalekha uttarārdhamātrasyaiva vidyate | asmin granthe'ṣṭāviṃśatyadhyāyasya dvitīyamantraṃ yāvat (44 patraṃ yāvad) svarāṅkamupalabhyate, netaḥ param
2. asmin kośe 102 dvyuttaraśatamittāni patrāṇi santi
3. kośānte ca ‘iti śākalyakṛtapade viṃśatitamo'dhyāyaḥ’
ityevaṃ pāṭha upalabhyate
atra catvāriṃśattamo'dhyāya evottarārdhasyādhyāyasaṃkhyāmāśritya
viṃśatitamayā saṃkhyayā'bhihito jñeyaḥ
mudrita-padagranthāḥ
10. ña—kāśyāṃ gaurīśayantrālaye mudritaḥ patrākāraḥ sthūlākṣarayutaḥ | asmin kośe saṃyuktavyañjanānāṃ prāyeṇa yathāyathaṃ dvitvanirdeśaḥ,
yakāravakārayorrccāpi sāmpradāyikanirdeśa upalabhyate | svarasaṃcārai
keṣucid viśiṣṭeṣu sthaleṣu bheda upalabhyate | ayaṃ bhedaḥ ‘mādhyandinapadapāṭhaparicaya’prakaraṇe ‘mādhyandinapadapāṭhasya caturvidhaḥ pāṭhaḥ’ ityasmin prakaraṇe ca nirūpitaḥ, sa tata evāvagantavyaḥ | asmābhistvayaṃ svarasaṃcārabhedo yathāsthānaṃ ‘iti kāśikaḥ pāṭhaḥ’ ityevaṃ rūpeṇa
ṭippaṇyāṃ saṃgṛhītaḥ | ayaṃ kośaḥ prāyeṇāśuddhibahulo vartate
11. ṭa—ayaṃ padapāṭhagrantho mumbayyāṃ tattvavivecaka-yantrālaye
5.1.2
mudritaḥ patrākāro madhyamākṣarayutaḥ | asmin padapāṭhe prāyeṇa rephottaravartina eva vyañjanasya dvitvamupalabhyate | ayaṃ granthaḥ kāśīmudritāpekṣayā śuddhaḥ
12. ṭha—śrīmaddayānandasarasvatīpraṇīte yajurvedabhāṣye mudritaḥ
padapāṭhaḥ | asya prathamaṃ tṛtīyaṃ ca saṃskaraṇamasmābhirihopayuktam
anayoḥ saṃskaraṇayoḥ kvacid bhedo'pi dṛśyate | iha padapāṭhe luptāni
sarvāṇi padāni mantrapāṭhavat yathāsthānaṃ paṭhitāni | prapūriteṣu
padeṣu kvacit svararāhityaṃ, svarānyathānirdeśaḥ, avagrahābhāvaḥ, avagrahānyathānirdeśaḥ, itipadenāveṣṭanābhāvaścetyevaṃ rūpā lipikṛto bahavo
doṣā upalabhyante
13. ṅa- ayaṃ padapāṭhaḥ śrīpaṇḍitabrahmadattajijñāsubhiḥ saṃśodhite svakṛtavivaraṇena paribṛṃ hite śrīmaddayānandasarasvatīpraṇītayajurvedabhāṣye (prathame bhāge) mudrito jñeyaḥ | asya granthasya kāśyāṃ mudritaṃ
dvitīyaṃ saṃskaraṇamihopayuktam | yadyapyatra saṃyuktānāṃ varṇānāṃ dvitvapāṭhaḥ,
padāyośca yakāravakārayoḥ sāmpradāyikapaddhatyā nirdeśo nāsti, tathā'pyatra 'ṭha' granthasthā lipikaradoṣā na santi | svarasaṃcāre cāyaṃ
mādhyandinapāṭhasya kāśikaṃ (kāśyāṃ mudritaṃ) pāṭhamanusarati
ityupayuktānāṃ kośānāṃ vivaraṇaṃ samāptam
vaidikapadapāṭhānāṃ tulanātmakamadhyayanam
vaidikavāṅmaye saṃhitāgranthānāmanantaraṃ tatpadagranthānāṃ vidyate
viśiṣṭaṃ sthānamityatra nāsti kaścida vivādāvasaraḥ| ime hi padagranthāḥ saṃhitāpāṭhaṃ vicchidya padasvarūpapradarśanena, avagrahadvārā prakṛtipratyayavibhāganidarśanena pūrvottarapadavijñāpanena ca mantrārthaparijñāne
5.1.3
mahāntamupakāraṃ vidadhatīti sarva eva vaidikā vidvāṃsaḥ svīkurvate| etena
padagranthāḥ saṃhitānāṃ saṃkṣiptatamā ādyā vyākhyāgranthā ityapi śakyate
niḥsaṃśayaṃ vaktum
tatra pratisaṃhitaṃ padapravacanaprakāraḥ prāyeṇa bhidyate
tattatsaṃhitānāṃ padapravacananiyamāstattatprātiśākhyagrantheṣu vistareṇa
pradarśitāḥ santi| tadanusāraṃ padapāṭhānāṃ tulanātmakamadhyayanaṃ tātkālikānāṃ vividhavyākaraṇaniyamānāṃ parijñāne mahat sāhāyyaṃ vidadhāti
bahutra ca tādṛśāṃ saṃskṛtabhāṣāto viluptānāṃ padānāṃ prakṛtyantarāṇāṃ vā
sadbhāvaṃ pradarśayati, yeṣāṃ kṛte pāṇinyādayo vaiyākaraṇā ādeśāgamavarṇavikārān upadiśanti 1
sarveṣu padagrantheṣu sāmapadapāṭho mahat vailakṣaṇyaṃ bhajate| yatrānye
padakārā aikamatyena avibhāgārhaṃ padaṃ manvānā avagrahaṃ na pradarśayanti,
sāmapadakārastu tatrāpi prāyeṇāvagrahaṃ pradarśayati| sāmapadagranthasyedaṃ
vaiśiṣṭyamupariṣṭād yathāsthānaṃ nidarśayiṣyate| iha tāvat sāmānyena
padagranthānāṃ pravacanaprakāro yathāyathaṃ pravibhajya pradarśyate—
1—avagṛhyamāṇapadeṣu pravacanaprakāraḥ
prathamaṃ tāvad avagṛhyamāṇānāṃ padānāṃ pravacanaprakāra ucyate—
ka—ṛgatharvapadeṣu sāvagrahaṃ padam avagṛhyai̍va sakṛt pradarśyate
tadyathā —
puru̍'hi̍tam | ṛ0 1|1
5.5
citraśra̍vaḥ'tamaḥ | ṛ0 1|1