Ashtottarashatopanishad 104
Aṣṭottaraśatopaniṣad 104
- Language
- Sanskrit
104.1
ityupaniṣat
iti nādabindūpaniṣat samāptā
śāntipāṭhaḥ
oṃ vāṅme manasi ‥‥vaktāramavatu vaktāram | (pūrvavat)
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ
oṃ saha nāvavatu | saha nau ...... mā vidviṣāvahai | (pūrvavat)
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ
yadi śailasamaṃ pāpaṃ vistīrṇaṃ bahuyojanam
bhidyate dhyānayogena nānyo bhedaḥ kadācana
104.2
bījākṣaraṃ paraṃ binduṃ nādaṃ tasyopari sthitam
saśabdaṃ cākṣare kṣīṇe niḥśabdaṃ paramaṃ padam
104.3
anāhataṃ tu yacchabdaṃ tasya śabdasya yatparam
tatparaṃ vindate yastu sayogī chinnasaṃśayaḥ
104.4
bālāgraśatasāhasraṃ tasya bhāgasya bhāginaḥ
tasya bhāgasya bhāgārdhaṃ tatkṣaye tu nirañjanam
104.5
puṣpamadhye yathā gandhaḥ payomadhye yathā ghṛtam
tilamadhye yathā tailaṃ pāṣaṇeṣviva kāñcanam
104.6
evaṃ sarvāṇi bhūtāni maṇau sūtra ivātmani
sthirabuddhirasaṃmūḍho brahmavid brahmaṇi sthitaḥ
104.7
tilānāṃ tu yathā tailaṃ puṣpe gandha ivāśritaḥ
puruṣasya śarīre tu sabāhyābhyantare sthitaḥ
104.8
vṛkṣaṃ tu sakalaṃ vidyācchāyā tasyaiva niṣkalā
sakale niṣkale bhāve sarvatrātmā vyavasthitaḥ
104.9
omityekākṣaraṃ brahma dhyeyaṃ sarvamumukṣubhiḥ
pṛthivyagniśca ṛgvedo bhūrityeva pitāmahaḥ
104.10
akāre tu layaṃ prāpte prathame praṇavāṃśake
antarikṣaṃ yajurvāyurbhuvo viṣṇurjanārdanaḥ
104.11
ukāre tu layaṃ prāpte dvitīye praṇavāṃśake
dyauḥ sūryaḥ sāmavedaśca svarityeva maheśvaraḥ
104.12
makāre tu layaṃ prāpte tṛtīye praṇavāṃśake
akāraḥ pītavarṇaḥ syādrajoguṇa udīritaḥ
104.13
ukāraḥ sāttvikaḥ śuklo makāraḥ kṛṣṇatāmasaḥ
aṣṭāṃgaṃ ca catuṣpādaṃ tristhānaṃ pañcadaivatam
104.14
oṃkāraṃ yo na jānāti brāhmaṇo na bhavettu saḥ
praṇavo dhanuḥ śaro hyātmā brahma tallakṣyamucyate
104.15
apramattena veddhavyaṃ śaravattanmayo bhavet
nivartante kriyāḥ sarvāstasmindṛṣṭe parāvare
104.16
oṃkāraprabhavā devā oṃkāraprabhavāḥ svarāḥ
oṃkāraprabhavaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram
104.17
hrasvo dahati pāpāni dīrghaḥ sampatprado'vyayaḥ
ardhamātrāsamāyuktaḥ praṇavo mokṣadāyakaḥ
104.18
tailadhārāmivācchinnaṃ dīrghaghaṇṭāninādavat
avācyaṃ praṇavasyāgraṃ yastaṃ veda sa vedavit
104.19
hṛtpadmakarṇikāmadhye sthiradīpanibhākṛtim
aṃguṣṭhamātramacalaṃ dhyāyedoṃkāramīśvaram
104.20
iḍayā vāyumāpūrya pūrayitvodarasthitam
oṃkāraṃ dehamadhyasthaṃ dhyāyejjvālāvalīyutam
104.21
brahmā pūraka ityukto viṣṇuḥ kumbhaka ucyate
reco rudra iti proktaḥ prāṇāyāmasya devatāḥ
104.22
ātmānamaraṇiṃ kṛtvā praṇavaṃ cottarāraṇim
dhyānanirmathanābhyāsādevaṃ paśyennigūḍhavat
104.23
oṃkāradhvaninādena vāyoḥ saṃharaṇāntikam
yāvadbalaṃ samādadhyātsamyaṅnādalayāvadhi
104.24
gamāgamasthaṃ gamanādiśūnyamoṃkāramekaṃ ravikoṭidīptam
paśyanti ye sarvajanāntarasthaṃ haṃsātmakaṃ te virajā bhavanti
104.25
yanmanastrijagatsṛṣṭisthitipralayakarmakat
tanmano vilayaṃ yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
104.26
aṣṭapatraṃ tu hṛtpadmaṃ dvātriṃśatkesarānvitam
tasya madhye sthito bhānurbhānumadhyagataḥ śaśī
104.27
śaśimadhyagato vahnirvahnimadhyagatā prabhā
prabhāmadhyagataṃ pīṭhaṃ nānāratnapraveṣṭitam
104.28
tasya madhyagataṃ devaṃ vāsudevaṃ nirañjanam
śrīvatsakaustubhoraskaṃ muktāmaṇivibhūṣitam
104.29
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ candrakoṭisamaprabham
evaṃ dhyāyenmahāviṣṇumevaṃ vā vinayānvitaḥ
104.30
atasīpuṣpasaṃkāśaṃ nābhisthāne pratiṣṭhitam
caturbhujaṃ mahāviṣṇuṃ pūrakeṇa vicintayet
104.31
kumbhakena hṛdi sthāne cintayetkamalāsanam
brahmāṇaṃ raktagaurābhaṃ caturvaktraṃ pitāmaham
104.32
recakena tu vidyātmā lalāṭasthaṃ trilocanam
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ niṣphalaṃ pāpanāśanam
104.33
abjapatramadhaḥpuṣpamūrdhvanālamadhomukham
kadalīpuṣpasaṃkāśaṃ sarvavedamayaṃ śivam
104.34
śatāraṃ śatapatrāḍhyaṃ vikīrṇāmbujakarṇikam
tatrārkacandravahnīnāmuparyupari cintayet
104.35
padmasyodghāṭanaṃ kṛtvā bodhacandrādisūryakam
tasya hṛdbījamādāya ātmānaṃ carate dhruvam
104.36
tristhānaṃ ca trimārgaṃ ca tribrahma ca trayākṣaram
trimātramardhamātraṃ vā yastaṃ veda sa vedavit
104.37
tailadhārāmivācchinnaṃ dīrghaghaṇṭāninādavat
bindunādakalātītaṃ yastaṃ veda sa vedavit
104.38
yathaivotpalanālena toyamākarṣayennaraḥ
tathaivolkarṣayedvāyuṃ yogī yogapathe sthitaḥ
104.39
ardhamātrātmakaṃ kṛtvā kośabhūtaṃ tu paṅkajam
karṣayennālamātreṇa bhruvormadhye layaṃ nayet
104.40
bhruvormadhye lalāṭe tu nāsikāyāstu mūlataḥ
jānīyādamṛtaṃ sthānaṃ tadbrahmāyatanaṃ mahat
104.41
āsanaṃ prāṇasaṃrodhaḥ pratyāhāraśca dhāraṇā
dhyānaṃ samādhiretāni yogāṅgāni bhavanti ṣaṭ
104.42
āsanāni tu tāvanti yāvantyo jīvajātayaḥ
eteṣāmatulānbhedān vijānāti maheśvaraḥ
104.43
siddhaṃ bhadraṃ tathā siṃhaṃ padmaṃ ceti catuṣṭayam
ādhāraṃ prathamaṃ cakraṃ svādhiṣṭhānaṃ dvitīyakam
104.44
yonisthānaṃ tayormadhye kāmarūpaṃ nigadyate
ādhārākhye gudasthāne paṅkajaṃ yaccaturdalam
104.45
tanmadhye procyate yoniḥ kāmākhyā siddhavanditā
yonimadhye sthitaṃ liṅgaṃ paścimābhimukhaṃ tathā
104.46
mastake maṇivadbhinnaṃ yo jānāti sa yogavit
taptacāmīkarākāraṃ taḍillekheva visphurat
104.47
caturasramuparyagneradho meḍhrātpratiṣṭhitam
svaśabdena bhavetprāṇaḥ svādhiṣṭhānaṃ tadāśrayam
104.48
svādhiṣṭhānaṃ tataścakraṃ meḍhrameva nigadyate
maṇivattantunā yatra vāyunā pūritaṃ vapuḥ
104.49
tannābhimaṇḍalaṃ cakraṃ procyate maṇipūrakam
dvādaśāramahācakre puṇyapāpaniyantritaḥ
104.50
tāvajjīvo bhramatyevaṃ yāvattattvaṃ na vindati
ūrdhvaṃ meḍhrādadho nābheḥ kando yo'sti khagāṇḍavat
104.51
tatra nāḍyaḥ samutpannāḥ sahasrāṇi dvisaptatiḥ
teṣu nāḍīsahasreṣu dvisaptatirudāhṛtāḥ
104.52
pradhānāḥ prāṇavāhinyo bhūyastatra daśa smṛtāḥ
iḍā ca piṅgalā caiva suṣumnā ca tṛtīyakā
104.53
gāndhārī hastijihvā ca pūṣā caiva yaśasvinī
alambusā kuhūratra śaṃkhinī daśamī smṛtā
104.54
evaṃ nāḍīmayaṃ cakraṃ vijñeyaṃ yoginā sadā
satataṃ prāṇavāhinyaḥ somasūryāgnidevatāḥ
104.55
iḍāpiṅgalāsuṣumnāstisro nāḍyaḥ prakīrtitāḥ
iḍā vāme sthitā bhāge piṅgalā dakṣiṇe sthitā
104.56
suṣumnā madhyadeśe tu prāṇamārgāstrayaḥ smṛtāḥ
prāṇo'pānaḥ samānaścodāno vyānastathaiva ca
104.57
nāgaḥ kūrmaḥ kṛkarako devadatto dhanañjayaḥ
prāṇādyāḥ pañca vikhyātā nāgādyāḥ pañca vāyavaḥ
104.58
ete nāḍīsahasreṣu vartante jīvarūpiṇaḥ
prāṇāpānavaśo jīvo hyadhaścordhvaṃ pradhāvati
104.59
vāmadakṣiṇamārgeṇa cañcalatvānna dṛśyate
ākṣipto bhujadaṇḍena yathoccalati kandukaḥ
104.60
prāṇāpānasamākṣiptastadvajjīvo na viśramet
apānātkarṣati prāṇo'pānaḥ prāṇācca karṣati
104.61
khagarajjuvadityetadyo jānāti sa yogavit
hakāreṇa bahiryāti sakāreṇa viśetpunaḥ
104.62
haṃsahaṃsetyamuṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā
śatāni ṣaḍdivārātraṃ sahasrāṇyekaviṃśatiḥ
104.63
etatsaṃkhyānvitaṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā
ajapā nāma gāyatrī yogināṃ mokṣadā sadā
104.64
asyāḥ saṅkalpamātreṇa naraḥ pāpaiḥ pramucyate
anayā sadṛśī vidyā anayā sadṛśo japaḥ
104.65
anayā sadṛśaṃ puṇyaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
yena mārgeṇa gantavyaṃ brahmasthānaṃ nirāmayam
104.66
mukhenācchādya taddvāraṃ prasuptā parameśvarī
prabuddhā vahniyogena manasā marutā saha
104.67
sūcīvad guṇamādāya vrajatyūrdhvaṃ suṣumnayā
udghāṭayetkapāṭaṃ tu yathā kuñcikayā haṭhāt
104.68
kuṇḍalinyā tathā yogī mokṣadvāraṃ vibhedayet
104.69
kṛtvā sampuṭitau karau dṛḍhataraṃ baddhvā'tha padmāsanaṃ,
gāḍhaṃ vakṣasi sannidhāya cubukaṃ dhyānaṃ ca taccetasi
vāraṃvāramapānamūrdhvamanilaṃ proccārayanpūritaṃ,
muñcanprāṇamupaiti bodhamatulaṃ śaktiprabhāvānnaraḥ
104.70
padmāsanasthito yogī nāḍīdvāreṣu pūrayan
mārutaṃ kumbhayanyastu sa mukto nātra saṃśayaḥ
104.71
aṅgānāṃ mardanaṃ kṛtvā śramajātena vāriṇā
kaṭvamlalavaṇatyāgī kṣīrapānarataḥ sukhī
104.72
brahmacārī mitāhārī yogī yogaparāyaṇaḥ
abdādūrdhvaṃ bhavetsiddho nātra kāryā vicāraṇā
104.73
kandordhvakuṇḍalīśaktiḥ sa yogī siddhibhājanam
apānaprāṇayoraikyaṃ kṣayānmūtrapurīṣayoḥ
104.74
yuvā bhavati vṛddho'pi satataṃ mūlabandhanāt
pārṣṇibhāgena sampīḍya yonimākuñcayed gudam
104.75
apānamūrdhvamutkṛṣya mūlabandho'yamucyate
uḍyāṇaṃ kurute yasmādaviśrāntamahākhagaḥ
104.76
uḍḍiyāṇaṃ tadeva syāttatra bandho vidhīyate
udare paścimaṃ tānaṃ nābherūrdhvaṃ tu kārayet
104.77
uḍḍiyāṇo'pyayaṃ bandho mṛtyumātaṅgakesarī
badhnāti hi śirojātamadhogāminabhojalam
104.78
tato jālandharo bandhaḥ karmaduḥkhaughanāśanaḥ
jālandhare kṛte bandhe kaṇṭhasaṃkocalakṣaṇe
104.79
na pīyūṣaṃ patatyagnau na ca vāyuḥ pradhāvati
kapālakuhare jihvā praviṣṭā viparītagā
104.80
bhruvorantargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī
na rogo maraṇaṃ tasya na nidrā na kṣudhā tṛṣā
104.81
na ca mūrcchā bhavettasya yo mudrāṃ vetti khecarīm
pīḍyate na ca rogeṇa lipyate na ca karmaṇā
104.82
badhyate na ca kālena yasya mudrāsti khecarī
cittaṃ carati khe yasmājjihvā bhavati khe gatā
104.83
tenaiṣā khecarī nāma mudrā siddhanamaskṛtā
khecaryā mudrayā yasya vivaraṃ lambikordhvataḥ
104.84
binduḥ kṣarati no yasya kāminyāliṅgitasya ca
yāvadbinduḥ sthito dehe tāvanmṛtyubhayaṃ kutaḥ
104.85
yāvadbaddhā nabhomudrā tāvadbindurna gacchati
galito'pi yathā binduḥ samprāpto yonimaṇḍale
104.86
vrajatyūrdhvaṃ haṭhācchaktyā nibaddho yonimudrayā
sa eva dvividho binduḥ pāṇḍaro lohitastathā
104.87
pāṇḍaraṃ śukramityāhurlohitakhyaṃ mahārajaḥ
vidrumadrumasaṅkāśaṃ yonisthāne sthitaṃ rajaḥ
104.88
śaśisthāne vasedbindustayoraikyaṃ sudurlabham
binduḥ śivo rajaḥ śaktirbindurindū rajo raviḥ
104.89
ubhayoḥ saṅgamādeva prāpyate paramaṃ vapuḥ
vāyunā śakticālena preritaṃ khe yathā rajaḥ
104.90
raviṇaikatvamāyāti bhaveddivyaṃ vapustadā
śuklaṃ candreṇa saṃyuktaṃ rajaḥ sūryasamanvitam
104.91
dvayoḥ samarasībhāvaṃ yo jānāti sa yogavit
śodhanaṃ malajālānāṃ ghaṭanaṃ candrasūryayoḥ
104.92
rasānāṃ śoṣaṇaṃ samyaṅ mahāmudrābhidhīyate
104.93
vakṣonyastahanurnipīḍya suṣiraṃ yoneśca vāmāṅghriṇā,
hastābhyāmanudhārayanpravitataṃ pādaṃ tathā dakṣiṇam
āpūrya śvasanena kukṣiyugalaṃ badhvā śanaiī recayedeṣā pātakanāśinī nanu mahāmudrā nṛṇāṃ procyate
104.94
athātmanirṇayaṃ vyākhyāsye—hṛdi sthāne aṣṭadalapadmaṃ vartate| tanmadhye rekhāvalayaṃ kṛtvā jīvātmarūpaṃ jyotīrūpamaṇumātraṃ vartate| tasminsarvaṃ pratiṣṭhitaṃ bhavati sarvaṃ jānāti sarvaṃ karoti sarvametaccaritamahaṃ kartā'haṃ bhoktā sukhī duḥkhī kāṇaḥ khañjo badhiro mūkaḥ kṛśa sthūlo'nena prakāreṇa svatantravādena vartate || (93-1)
pūrvadale viśramate pūrvaṃ dalaṃ śvetavarṇaṃ tadā bhaktipuraḥsaraṃ dharme matirbhavati || (93-2)|| yadā''gneyadale viśramate tadā''gneyadalaṃ raktavarṇaṃ
tadā nidrālasyamatirbhavati || (93-3)|| yadā dakṣiṇadale viśramate
taddakṣiṇadalaṃ kṛṣṇāvarṇaṃ tadā dveṣakopamatirbhavati || (93-4)|| yadā
nairṛtadale viśramate tannairṛtadalaṃ nīlavarṇaṃ tadā pāpakarmaṃhiṃsāmatirbhavati || (93-5)
yadā paścimadale viśramate tatpaścimadalaṃ sphaṭivarṇaṃ tadā krīḍāvinode
matirbhavati || (93-6)|| yadā vāyavyadale viśramate vāyavyadalaṃ māṇikyavarṇaṃ
tadā gamanacalanavairāgyamatirbhavati || (93-7)|| yadottaradale viśramate taduttaradalaṃ pītavarṇaṃ tadā sukhaśrṛṅgāramatirbhavati || (93-8)|| yadeśānadale viśramate
tadīśānadalaṃ vaiḍūryavarṇaṃ tadā dānādikṛpāmatirbhavati || (93-9)
yadā sandhisandhiṣu matirbhavati tadā vātapittaśleṣmamahāvyādhiprakopo
bhavati || (93-10)|| yadā madhye tiṣṭhati tadā sarvaṃ jānāti gāyati
nṛtyati paṭhatyānandaṃ karoti || (93-11)
yadā netraśramo bhavati śramanirbharaṇārthaṃ prathamarekhāvalayaṃ kṛtvā madhye nimajjanaṃ kurute | prathamarekhābandhūkapuṣpavarṇaṃ tathā nidrāvasthā bhavati | nidrāvasthāmadhye svapnāvasthā bhavati | svapnāvasthāmadhye dṛṣṭaṃ śrutamanumānasambhavavārtā ityādikalpanāṃ karoti tadādiśramo bhavati || (93-12)
śramanirharaṇārthaṃ dvitīyarekhāvalayaṃ kṛtvā madhye nimajjanaṃ kurute| dvitīyarekhā indrakopavarṇaṃ tadā suṣuptāvasthā bhavati| suṣuptau kevalaparameśvarasambandhinī buddhirbhavati| nityabodhasvarūpā bhavati| paścāt parameśvarasvarūpeṇa prāptirbhavati ||(93-13)
tṛtīyarekhāvalayaṃ kṛtvā madhye nimajjanaṃ kurute| tṛtīyarekhā padmarāgavarṇaṃ
tadā turīyāvasthā bhavati| turīye kevalaparamātmasambandhinī matirbhavati
nityabodhasvarūpā bhavati| tadā śanaiḥ śanairuparamed buddhyā dhṛtigṛhītayātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintayet ||(93-14)
tadā prāṇāpānayoraikyaṃ kṛtvā sarvaṃ viśvamātmasvarūpeṇa lakṣyaṃ dhārayati
yadā turīyātītāvasthā tadā sarveṣāmānandarūpo bhavati dvandvātīto bhavati
yāvadehadhāraṇā vartate tāvattiṣṭhati| paścāt paramātmasvarūpeṇa prāptirbhavati| ityanena prakāreṇa mokṣo bhavatīdamevātmadarśanopāyā
bhavanti ||(93-15)
catuṣpathasamāyuktamahādvāragavāyunā
sahasthitatrikoṇārdhagamane dṛśyate'cyutaḥ
104.95
pūrvoktatrikoṇasthānādupari pṛthivyādipañcavarṇakaṃ dhyeyam
prāṇādipañcavāyuśca bījaṃ varṇaṃ ca sthānakam
yakāraṃ prāṇabījaṃ ca nīlajīmūtasannibham
rakāramagnibījaṃ ca apānādityasannibham
104.96
lakāraṃ pṛthivīrūpaṃ dhyānaṃ bandhūkasannibham
vakāraṃ jīvabījaṃ ca udānaṃ śaṃkhavarṇakam
104.97
hakāraṃ viyatsvarūpaṃ ca samānaṃ sphaṭikaprabham
hantrābhināsākarṇaṃ ca pādāṅguṣṭhādisaṃsthitam
104.98
dvisaptatisahastrāṇi nāḍīmārgeṣu vartate
aṣṭāviṃśatikoṭiṣu romakūpeṣu saṃsthitāḥ
104.99
samānaprāṇa ekastu jīvaḥ sa eka eva hi
recakāditrayaṃ kuryād dṛḍhacittaḥ samāhitaḥ
104.100
śanaiḥ samastamākṛṣya hṛtsaroruhakoṭare
prāṇāpānau ca baddhvā tu praṇavena samuccaret
104.101
kaṇṭhasaṃkocanaṃ kṛtvā liṅgasaṃkocanaṃ tathā
mūlādhārātsuṣumnā ca padmatantunibhā śubhā
104.102
amūrto vartate nādo vīṇādaṇḍasamutthitaḥ
śaṅkhanādādibhiścaiva madhyameva dhvaniryathā
104.103
vyomarandhragato nādo māyūraṃ nādameva ca
kapālakuhare madhye caturdvārasya madhyame
104.104
tadātmā rājate tatra yathā vyomni divākaraḥ
kodaṇḍadvayamadhye tu brahmarandhreṣu śakti ca
104.105
svātmānaṃ puruṣaṃ paśyenmanastatra layaṃ gatam
ratnāni jyotsinānādaṃ tu bindumāheśvaraṃ padam
104.106
ya evaṃ veda puruṣaḥ sa kaivalyaṃ samaśnuta ityupaniṣat
Commentaries (2)
- Aṣṭottaraśatopaniṣadvivaraṇa — Upaniṣadbrahmayogin, Sanskrit
- Vivaraṇa of Upaniṣadbrahmendrayogin — Upaniṣadbrahmendrayogin, Sanskrit
Linked texts (6)
- Dhyānabindūpaniṣad — Sanskrit
- Īśādiviṃśottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Yogasārasaṃgraha — Sanskrit
- Pañcarātravyākhyā — Reṇuka, Sanskrit
- Aṣṭottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Śaivaratnākara — Jyotirnātha, Sanskrit