Pramāṇa · Search · About · API

Ashtottarashatopanishad 104

Aṣṭottaraśatopaniṣad 104

Language
Sanskrit

104.1

ityupaniṣat
iti nādabindūpaniṣat samāptā
śāntipāṭhaḥ
oṃ vāṅme manasi ‥‥vaktāramavatu vaktāram | (pūrvavat)
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ
oṃ saha nāvavatu | saha nau ...... mā vidviṣāvahai | (pūrvavat)
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ
yadi śailasamaṃ pāpaṃ vistīrṇaṃ bahuyojanam
bhidyate dhyānayogena nānyo bhedaḥ kadācana

104.2

bījākṣaraṃ paraṃ binduṃ nādaṃ tasyopari sthitam
saśabdaṃ cākṣare kṣīṇe niḥśabdaṃ paramaṃ padam

104.3

anāhataṃ tu yacchabdaṃ tasya śabdasya yatparam
tatparaṃ vindate yastu sayogī chinnasaṃśayaḥ

104.4

bālāgraśatasāhasraṃ tasya bhāgasya bhāginaḥ
tasya bhāgasya bhāgārdhaṃ tatkṣaye tu nirañjanam

104.5

puṣpamadhye yathā gandhaḥ payomadhye yathā ghṛtam
tilamadhye yathā tailaṃ pāṣaṇeṣviva kāñcanam

104.6

evaṃ sarvāṇi bhūtāni maṇau sūtra ivātmani
sthirabuddhirasaṃmūḍho brahmavid brahmaṇi sthitaḥ

104.7

tilānāṃ tu yathā tailaṃ puṣpe gandha ivāśritaḥ
puruṣasya śarīre tu sabāhyābhyantare sthitaḥ

104.8

vṛkṣaṃ tu sakalaṃ vidyācchāyā tasyaiva niṣkalā
sakale niṣkale bhāve sarvatrātmā vyavasthitaḥ

104.9

omityekākṣaraṃ brahma dhyeyaṃ sarvamumukṣubhiḥ
pṛthivyagniśca ṛgvedo bhūrityeva pitāmahaḥ

104.10

akāre tu layaṃ prāpte prathame praṇavāṃśake
antarikṣaṃ yajurvāyurbhuvo viṣṇurjanārdanaḥ

104.11

ukāre tu layaṃ prāpte dvitīye praṇavāṃśake
dyauḥ sūryaḥ sāmavedaśca svarityeva maheśvaraḥ

104.12

makāre tu layaṃ prāpte tṛtīye praṇavāṃśake
akāraḥ pītavarṇaḥ syādrajoguṇa udīritaḥ

104.13

ukāraḥ sāttvikaḥ śuklo makāraḥ kṛṣṇatāmasaḥ
aṣṭāṃgaṃ ca catuṣpādaṃ tristhānaṃ pañcadaivatam

104.14

oṃkāraṃ yo na jānāti brāhmaṇo na bhavettu saḥ
praṇavo dhanuḥ śaro hyātmā brahma tallakṣyamucyate

104.15

apramattena veddhavyaṃ śaravattanmayo bhavet
nivartante kriyāḥ sarvāstasmindṛṣṭe parāvare

104.16

oṃkāraprabhavā devā oṃkāraprabhavāḥ svarāḥ
oṃkāraprabhavaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

104.17

hrasvo dahati pāpāni dīrghaḥ sampatprado'vyayaḥ
ardhamātrāsamāyuktaḥ praṇavo mokṣadāyakaḥ

104.18

tailadhārāmivācchinnaṃ dīrghaghaṇṭāninādavat
avācyaṃ praṇavasyāgraṃ yastaṃ veda sa vedavit

104.19

hṛtpadmakarṇikāmadhye sthiradīpanibhākṛtim
aṃguṣṭhamātramacalaṃ dhyāyedoṃkāramīśvaram

104.20

iḍayā vāyumāpūrya pūrayitvodarasthitam
oṃkāraṃ dehamadhyasthaṃ dhyāyejjvālāvalīyutam

104.21

brahmā pūraka ityukto viṣṇuḥ kumbhaka ucyate
reco rudra iti proktaḥ prāṇāyāmasya devatāḥ

104.22

ātmānamaraṇiṃ kṛtvā praṇavaṃ cottarāraṇim
dhyānanirmathanābhyāsādevaṃ paśyennigūḍhavat

104.23

oṃkāradhvaninādena vāyoḥ saṃharaṇāntikam
yāvadbalaṃ samādadhyātsamyaṅnādalayāvadhi

104.24

gamāgamasthaṃ gamanādiśūnyamoṃkāramekaṃ ravikoṭidīptam
paśyanti ye sarvajanāntarasthaṃ haṃsātmakaṃ te virajā bhavanti

104.25

yanmanastrijagatsṛṣṭisthitipralayakarmakat
tanmano vilayaṃ yāti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

104.26

aṣṭapatraṃ tu hṛtpadmaṃ dvātriṃśatkesarānvitam
tasya madhye sthito bhānurbhānumadhyagataḥ śaśī

104.27

śaśimadhyagato vahnirvahnimadhyagatā prabhā
prabhāmadhyagataṃ pīṭhaṃ nānāratnapraveṣṭitam

104.28

tasya madhyagataṃ devaṃ vāsudevaṃ nirañjanam
śrīvatsakaustubhoraskaṃ muktāmaṇivibhūṣitam

104.29

śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ candrakoṭisamaprabham
evaṃ dhyāyenmahāviṣṇumevaṃ vā vinayānvitaḥ

104.30

atasīpuṣpasaṃkāśaṃ nābhisthāne pratiṣṭhitam
caturbhujaṃ mahāviṣṇuṃ pūrakeṇa vicintayet

104.31

kumbhakena hṛdi sthāne cintayetkamalāsanam
brahmāṇaṃ raktagaurābhaṃ caturvaktraṃ pitāmaham

104.32

recakena tu vidyātmā lalāṭasthaṃ trilocanam
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ niṣphalaṃ pāpanāśanam

104.33

abjapatramadhaḥpuṣpamūrdhvanālamadhomukham
kadalīpuṣpasaṃkāśaṃ sarvavedamayaṃ śivam

104.34

śatāraṃ śatapatrāḍhyaṃ vikīrṇāmbujakarṇikam
tatrārkacandravahnīnāmuparyupari cintayet

104.35

padmasyodghāṭanaṃ kṛtvā bodhacandrādisūryakam
tasya hṛdbījamādāya ātmānaṃ carate dhruvam

104.36

tristhānaṃ ca trimārgaṃ ca tribrahma ca trayākṣaram
trimātramardhamātraṃ vā yastaṃ veda sa vedavit

104.37

tailadhārāmivācchinnaṃ dīrghaghaṇṭāninādavat
bindunādakalātītaṃ yastaṃ veda sa vedavit

104.38

yathaivotpalanālena toyamākarṣayennaraḥ
tathaivolkarṣayedvāyuṃ yogī yogapathe sthitaḥ

104.39

ardhamātrātmakaṃ kṛtvā kośabhūtaṃ tu paṅkajam
karṣayennālamātreṇa bhruvormadhye layaṃ nayet

104.40

bhruvormadhye lalāṭe tu nāsikāyāstu mūlataḥ
jānīyādamṛtaṃ sthānaṃ tadbrahmāyatanaṃ mahat

104.41

āsanaṃ prāṇasaṃrodhaḥ pratyāhāraśca dhāraṇā
dhyānaṃ samādhiretāni yogāṅgāni bhavanti ṣaṭ

104.42

āsanāni tu tāvanti yāvantyo jīvajātayaḥ
eteṣāmatulānbhedān vijānāti maheśvaraḥ

104.43

siddhaṃ bhadraṃ tathā siṃhaṃ padmaṃ ceti catuṣṭayam
ādhāraṃ prathamaṃ cakraṃ svādhiṣṭhānaṃ dvitīyakam

104.44

yonisthānaṃ tayormadhye kāmarūpaṃ nigadyate
ādhārākhye gudasthāne paṅkajaṃ yaccaturdalam

104.45

tanmadhye procyate yoniḥ kāmākhyā siddhavanditā
yonimadhye sthitaṃ liṅgaṃ paścimābhimukhaṃ tathā

104.46

mastake maṇivadbhinnaṃ yo jānāti sa yogavit
taptacāmīkarākāraṃ taḍillekheva visphurat

104.47

caturasramuparyagneradho meḍhrātpratiṣṭhitam
svaśabdena bhavetprāṇaḥ svādhiṣṭhānaṃ tadāśrayam

104.48

svādhiṣṭhānaṃ tataścakraṃ meḍhrameva nigadyate
maṇivattantunā yatra vāyunā pūritaṃ vapuḥ

104.49

tannābhimaṇḍalaṃ cakraṃ procyate maṇipūrakam
dvādaśāramahācakre puṇyapāpaniyantritaḥ

104.50

tāvajjīvo bhramatyevaṃ yāvattattvaṃ na vindati
ūrdhvaṃ meḍhrādadho nābheḥ kando yo'sti khagāṇḍavat

104.51

tatra nāḍyaḥ samutpannāḥ sahasrāṇi dvisaptatiḥ
teṣu nāḍīsahasreṣu dvisaptatirudāhṛtāḥ

104.52

pradhānāḥ prāṇavāhinyo bhūyastatra daśa smṛtāḥ
iḍā ca piṅgalā caiva suṣumnā ca tṛtīyakā

104.53

gāndhārī hastijihvā ca pūṣā caiva yaśasvinī
alambusā kuhūratra śaṃkhinī daśamī smṛtā

104.54

evaṃ nāḍīmayaṃ cakraṃ vijñeyaṃ yoginā sadā
satataṃ prāṇavāhinyaḥ somasūryāgnidevatāḥ

104.55

iḍāpiṅgalāsuṣumnāstisro nāḍyaḥ prakīrtitāḥ
iḍā vāme sthitā bhāge piṅgalā dakṣiṇe sthitā

104.56

suṣumnā madhyadeśe tu prāṇamārgāstrayaḥ smṛtāḥ
prāṇo'pānaḥ samānaścodāno vyānastathaiva ca

104.57

nāgaḥ kūrmaḥ kṛkarako devadatto dhanañjayaḥ
prāṇādyāḥ pañca vikhyātā nāgādyāḥ pañca vāyavaḥ

104.58

ete nāḍīsahasreṣu vartante jīvarūpiṇaḥ
prāṇāpānavaśo jīvo hyadhaścordhvaṃ pradhāvati

104.59

vāmadakṣiṇamārgeṇa cañcalatvānna dṛśyate
ākṣipto bhujadaṇḍena yathoccalati kandukaḥ

104.60

prāṇāpānasamākṣiptastadvajjīvo na viśramet
apānātkarṣati prāṇo'pānaḥ prāṇācca karṣati

104.61

khagarajjuvadityetadyo jānāti sa yogavit
hakāreṇa bahiryāti sakāreṇa viśetpunaḥ

104.62

haṃsahaṃsetyamuṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā
śatāni ṣaḍdivārātraṃ sahasrāṇyekaviṃśatiḥ

104.63

etatsaṃkhyānvitaṃ mantraṃ jīvo japati sarvadā
ajapā nāma gāyatrī yogināṃ mokṣadā sadā

104.64

asyāḥ saṅkalpamātreṇa naraḥ pāpaiḥ pramucyate
anayā sadṛśī vidyā anayā sadṛśo japaḥ

104.65

anayā sadṛśaṃ puṇyaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
yena mārgeṇa gantavyaṃ brahmasthānaṃ nirāmayam

104.66

mukhenācchādya taddvāraṃ prasuptā parameśvarī
prabuddhā vahniyogena manasā marutā saha

104.67

sūcīvad guṇamādāya vrajatyūrdhvaṃ suṣumnayā
udghāṭayetkapāṭaṃ tu yathā kuñcikayā haṭhāt

104.68

kuṇḍalinyā tathā yogī mokṣadvāraṃ vibhedayet

104.69

kṛtvā sampuṭitau karau dṛḍhataraṃ baddhvā'tha padmāsanaṃ,
gāḍhaṃ vakṣasi sannidhāya cubukaṃ dhyānaṃ ca taccetasi
vāraṃvāramapānamūrdhvamanilaṃ proccārayanpūritaṃ,
muñcanprāṇamupaiti bodhamatulaṃ śaktiprabhāvānnaraḥ

104.70

padmāsanasthito yogī nāḍīdvāreṣu pūrayan
mārutaṃ kumbhayanyastu sa mukto nātra saṃśayaḥ

104.71

aṅgānāṃ mardanaṃ kṛtvā śramajātena vāriṇā
kaṭvamlalavaṇatyāgī kṣīrapānarataḥ sukhī

104.72

brahmacārī mitāhārī yogī yogaparāyaṇaḥ
abdādūrdhvaṃ bhavetsiddho nātra kāryā vicāraṇā

104.73

kandordhvakuṇḍalīśaktiḥ sa yogī siddhibhājanam
apānaprāṇayoraikyaṃ kṣayānmūtrapurīṣayoḥ

104.74

yuvā bhavati vṛddho'pi satataṃ mūlabandhanāt
pārṣṇibhāgena sampīḍya yonimākuñcayed gudam

104.75

apānamūrdhvamutkṛṣya mūlabandho'yamucyate
uḍyāṇaṃ kurute yasmādaviśrāntamahākhagaḥ

104.76

uḍḍiyāṇaṃ tadeva syāttatra bandho vidhīyate
udare paścimaṃ tānaṃ nābherūrdhvaṃ tu kārayet

104.77

uḍḍiyāṇo'pyayaṃ bandho mṛtyumātaṅgakesarī
badhnāti hi śirojātamadhogāminabhojalam

104.78

tato jālandharo bandhaḥ karmaduḥkhaughanāśanaḥ
jālandhare kṛte bandhe kaṇṭhasaṃkocalakṣaṇe

104.79

na pīyūṣaṃ patatyagnau na ca vāyuḥ pradhāvati
kapālakuhare jihvā praviṣṭā viparītagā

104.80

bhruvorantargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī
na rogo maraṇaṃ tasya na nidrā na kṣudhā tṛṣā

104.81

na ca mūrcchā bhavettasya yo mudrāṃ vetti khecarīm
pīḍyate na ca rogeṇa lipyate na ca karmaṇā

104.82

badhyate na ca kālena yasya mudrāsti khecarī
cittaṃ carati khe yasmājjihvā bhavati khe gatā

104.83

tenaiṣā khecarī nāma mudrā siddhanamaskṛtā
khecaryā mudrayā yasya vivaraṃ lambikordhvataḥ

104.84

binduḥ kṣarati no yasya kāminyāliṅgitasya ca
yāvadbinduḥ sthito dehe tāvanmṛtyubhayaṃ kutaḥ

104.85

yāvadbaddhā nabhomudrā tāvadbindurna gacchati
galito'pi yathā binduḥ samprāpto yonimaṇḍale

104.86

vrajatyūrdhvaṃ haṭhācchaktyā nibaddho yonimudrayā
sa eva dvividho binduḥ pāṇḍaro lohitastathā

104.87

pāṇḍaraṃ śukramityāhurlohitakhyaṃ mahārajaḥ
vidrumadrumasaṅkāśaṃ yonisthāne sthitaṃ rajaḥ

104.88

śaśisthāne vasedbindustayoraikyaṃ sudurlabham
binduḥ śivo rajaḥ śaktirbindurindū rajo raviḥ

104.89

ubhayoḥ saṅgamādeva prāpyate paramaṃ vapuḥ
vāyunā śakticālena preritaṃ khe yathā rajaḥ

104.90

raviṇaikatvamāyāti bhaveddivyaṃ vapustadā
śuklaṃ candreṇa saṃyuktaṃ rajaḥ sūryasamanvitam

104.91

dvayoḥ samarasībhāvaṃ yo jānāti sa yogavit
śodhanaṃ malajālānāṃ ghaṭanaṃ candrasūryayoḥ

104.92

rasānāṃ śoṣaṇaṃ samyaṅ mahāmudrābhidhīyate

104.93

vakṣonyastahanurnipīḍya suṣiraṃ yoneśca vāmāṅghriṇā,
hastābhyāmanudhārayanpravitataṃ pādaṃ tathā dakṣiṇam
āpūrya śvasanena kukṣiyugalaṃ badhvā śanaiī recayedeṣā pātakanāśinī nanu mahāmudrā nṛṇāṃ procyate

104.94

athātmanirṇayaṃ vyākhyāsye—hṛdi sthāne aṣṭadalapadmaṃ vartate| tanmadhye rekhāvalayaṃ kṛtvā jīvātmarūpaṃ jyotīrūpamaṇumātraṃ vartate| tasminsarvaṃ pratiṣṭhitaṃ bhavati sarvaṃ jānāti sarvaṃ karoti sarvametaccaritamahaṃ kartā'haṃ bhoktā sukhī duḥkhī kāṇaḥ khañjo badhiro mūkaḥ kṛśa sthūlo'nena prakāreṇa svatantravādena vartate || (93-1)
pūrvadale viśramate pūrvaṃ dalaṃ śvetavarṇaṃ tadā bhaktipuraḥsaraṃ dharme matirbhavati || (93-2)|| yadā''gneyadale viśramate tadā''gneyadalaṃ raktavarṇaṃ
tadā nidrālasyamatirbhavati || (93-3)|| yadā dakṣiṇadale viśramate
taddakṣiṇadalaṃ kṛṣṇāvarṇaṃ tadā dveṣakopamatirbhavati || (93-4)|| yadā
nairṛtadale viśramate tannairṛtadalaṃ nīlavarṇaṃ tadā pāpakarmaṃhiṃsāmatirbhavati || (93-5)
yadā paścimadale viśramate tatpaścimadalaṃ sphaṭivarṇaṃ tadā krīḍāvinode
matirbhavati || (93-6)|| yadā vāyavyadale viśramate vāyavyadalaṃ māṇikyavarṇaṃ
tadā gamanacalanavairāgyamatirbhavati || (93-7)|| yadottaradale viśramate taduttaradalaṃ pītavarṇaṃ tadā sukhaśrṛṅgāramatirbhavati || (93-8)|| yadeśānadale viśramate
tadīśānadalaṃ vaiḍūryavarṇaṃ tadā dānādikṛpāmatirbhavati || (93-9)
yadā sandhisandhiṣu matirbhavati tadā vātapittaśleṣmamahāvyādhiprakopo
bhavati || (93-10)|| yadā madhye tiṣṭhati tadā sarvaṃ jānāti gāyati
nṛtyati paṭhatyānandaṃ karoti || (93-11)
yadā netraśramo bhavati śramanirbharaṇārthaṃ prathamarekhāvalayaṃ kṛtvā madhye nimajjanaṃ kurute | prathamarekhābandhūkapuṣpavarṇaṃ tathā nidrāvasthā bhavati | nidrāvasthāmadhye svapnāvasthā bhavati | svapnāvasthāmadhye dṛṣṭaṃ śrutamanumānasambhavavārtā ityādikalpanāṃ karoti tadādiśramo bhavati || (93-12)
śramanirharaṇārthaṃ dvitīyarekhāvalayaṃ kṛtvā madhye nimajjanaṃ kurute| dvitīyarekhā indrakopavarṇaṃ tadā suṣuptāvasthā bhavati| suṣuptau kevalaparameśvarasambandhinī buddhirbhavati| nityabodhasvarūpā bhavati| paścāt parameśvarasvarūpeṇa prāptirbhavati ||(93-13)
tṛtīyarekhāvalayaṃ kṛtvā madhye nimajjanaṃ kurute| tṛtīyarekhā padmarāgavarṇaṃ
tadā turīyāvasthā bhavati| turīye kevalaparamātmasambandhinī matirbhavati
nityabodhasvarūpā bhavati| tadā śanaiḥ śanairuparamed buddhyā dhṛtigṛhītayātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintayet ||(93-14)
tadā prāṇāpānayoraikyaṃ kṛtvā sarvaṃ viśvamātmasvarūpeṇa lakṣyaṃ dhārayati
yadā turīyātītāvasthā tadā sarveṣāmānandarūpo bhavati dvandvātīto bhavati
yāvadehadhāraṇā vartate tāvattiṣṭhati| paścāt paramātmasvarūpeṇa prāptirbhavati| ityanena prakāreṇa mokṣo bhavatīdamevātmadarśanopāyā
bhavanti ||(93-15)
catuṣpathasamāyuktamahādvāragavāyunā
sahasthitatrikoṇārdhagamane dṛśyate'cyutaḥ

104.95

pūrvoktatrikoṇasthānādupari pṛthivyādipañcavarṇakaṃ dhyeyam
prāṇādipañcavāyuśca bījaṃ varṇaṃ ca sthānakam
yakāraṃ prāṇabījaṃ ca nīlajīmūtasannibham
rakāramagnibījaṃ ca apānādityasannibham

104.96

lakāraṃ pṛthivīrūpaṃ dhyānaṃ bandhūkasannibham
vakāraṃ jīvabījaṃ ca udānaṃ śaṃkhavarṇakam

104.97

hakāraṃ viyatsvarūpaṃ ca samānaṃ sphaṭikaprabham
hantrābhināsākarṇaṃ ca pādāṅguṣṭhādisaṃsthitam

104.98

dvisaptatisahastrāṇi nāḍīmārgeṣu vartate
aṣṭāviṃśatikoṭiṣu romakūpeṣu saṃsthitāḥ

104.99

samānaprāṇa ekastu jīvaḥ sa eka eva hi
recakāditrayaṃ kuryād dṛḍhacittaḥ samāhitaḥ

104.100

śanaiḥ samastamākṛṣya hṛtsaroruhakoṭare
prāṇāpānau ca baddhvā tu praṇavena samuccaret

104.101

kaṇṭhasaṃkocanaṃ kṛtvā liṅgasaṃkocanaṃ tathā
mūlādhārātsuṣumnā ca padmatantunibhā śubhā

104.102

amūrto vartate nādo vīṇādaṇḍasamutthitaḥ
śaṅkhanādādibhiścaiva madhyameva dhvaniryathā

104.103

vyomarandhragato nādo māyūraṃ nādameva ca
kapālakuhare madhye caturdvārasya madhyame

104.104

tadātmā rājate tatra yathā vyomni divākaraḥ
kodaṇḍadvayamadhye tu brahmarandhreṣu śakti ca

104.105

svātmānaṃ puruṣaṃ paśyenmanastatra layaṃ gatam
ratnāni jyotsinānādaṃ tu bindumāheśvaraṃ padam

104.106

ya evaṃ veda puruṣaḥ sa kaivalyaṃ samaśnuta ityupaniṣat

Commentaries (2)

Linked texts (6)