Pramāṇa · Search · About · API

Ashtottarashatopanishad 112

Aṣṭottaraśatopaniṣad 112

Language
Sanskrit

112.1

iti tṛtīyopadeśaḥ
caturthopadeśaḥ
tyaktvā lokāṃśca vedāṃśca viṣayānindriyāṇi ca
ātmanyeva sthito yastu sa yāti paramāṃ gatim

112.2

nāmagotrādivaraṇaṃ deśaṃ kālaṃ śrutaṃ kulam
vayo vṛttaṃ vrataṃ śīlaṃ khyāpayennaiva sadyatiḥ

112.3

na sambhāṣetstriyaṃ kāṃcit pūrvadṛṣṭāṃ ca na smaret
kathāṃ ca varjayettāsāṃ na paśyellikhitāmapi

112.4

etaccatuṣṭayaṃ mohāt strīṇāmācarato yateḥ
cittaṃ vikriyate'vaśyaṃ tadvikārātpraṇaśyati

112.5

tṛṣṇā krodho'nṛtaṃ māyā lobhamohau priyāpriye
śilpaṃ vyākhyānayogaśca kāmo rāgaparigrahaḥ

112.6

ahaṅkāro mamatvaṃ ca cikitsā dharmasāhasam
prāyaścittaṃ pravāsaśca mantrauṣadhaparāśiḥ
pratiṣiddhāni caitāni sevamāno vrajedyadhaḥ

112.7

āgaccha gaccha tiṣṭheti svāgataṃ suhṛdo'pi vā
sammānanaṃ ca na brūyānmunirmokṣaparāyaṇaḥ

112.8

pratigrahaṃ na grahaṇīyātnaiva cānyaṃ pradāpayet
prerayedvā tathā bhikṣuḥ svapne'pi na kadācana

112.9

jāyābhrātṛsutādīnāṃ bandhūnāṃ ca śubhāśubham
śrutvā dṛṣṭvā na kampeta śokaharṣau tyajedyatiḥ

112.10

ahiṃsā satyamasteyabrahmacaryāparigrahāḥ
anauddhatyamadīnatvaṃ prasādaḥ sthairyamārjavam

112.11

asneho guruśuśrūṣā śraddhā kṣāntirdamaḥ śamaḥ
upekṣā dhairyamādhurye titikṣā karuṇā tathā

112.12

hrīstathā jñānavijñāne yogo laghvaśanaṃ dhṛtiḥ
eṣa svadharmo vikhyāto yatīnāṃ niyatātmanām

112.13

nirdvandvo nityasattvasthaḥ sarvatra samadarśanaḥ
turīyaḥ paramo haṃsaḥ sākṣānnārāyaṇo yatiḥ

112.14

ekarātraṃ vased grāme nagare pañcarātrakam
varṣābhyo'nyatra varṣāsu māsāṃśca caturo vaset

112.15

dvirātraṃ na vased grāme bhikṣuryadi vasettadā
rāgādayaḥ prasajyeraṃstenāsau nārakī bhavet

112.16

grāmānte nirjane deśe niyamātmā'niketanaḥ
paryaṭetkīṭavad bhūmau varṣāsvekatra saṃvaset

112.17

ekavāsā avāsā vā sthiradṛṣṭiralolupaḥ
adūṣayansatāṃ mārgaṃ dhyānayukto mahīṃ caret

112.18

śucau deśe sadā bhikṣuḥ svadharmamanupālayan
paryaṭeta sadā yogī vīkṣayanvasudhātalam

112.19

na rātrau na ca madhyāhne sandhyāyornaiva paryaṭan
na śūnye na ca durge vā prāṇibādhakare na ca

112.20

ekarātraṃ vased grāme pattane tu dinatrayam
pure dinadvayaṃ bhikṣurnagare pañcarātrakam
varṣāsvekatra tiṣṭheta sthāne puṇyajalāvṛte

112.21

ātmavatsarvabhūtāni paśyanbhikṣuścarenmahīm
andhavatkubjavaccaiva badhironmattamūkavat

112.22

snānaṃ triṣavaṇaṃ proktaṃ bahūdakavanasthayoḥ
haṃse tu sakṛdeva syātparahaṃse na vidyate

112.23

maunaṃ yogāsanaṃ yogastitikṣaikāntaśīlatā
niḥspṛhatvaṃ samatvaṃ ca saptaitānyekadaṇḍinām

112.24

parahaṃsāśramastho hi snānāderavidhānataḥ
aśeṣacittavṛttīnāṃ tyāgaṃ kevalamācaret

112.25

tvaṅmāṃsarudhirasnāyumajjāmedosthisaṃhatau
viṇmūtrapūye ramatāṃ krimīṇāṃ kiyadantaram

112.26

kva śarīramaśeṣāṇāṃ śleṣmādīnāṃ mahācayaḥ
kva cāṅgaśobhā saubhāgyakamanīyādayo guṇāḥ

112.27

māṃsāsṛkpūyaviṇmūtrasnāyumajjāsthisaṃhatau
dehe cetprītimānmūḍho bhavitā narake'pi saḥ

112.28

strīṇāmavācyadeśasya klinnanāḍīvraṇasya ca
abhede'pi manobhedājjanaḥ prāyeṇa vañcyate

112.29

carmakhaṇḍaṃ dvidhā bhinnamapānodgāradhūpitam
ye ramanti namastebhyaḥ sāhasaṃ kimataḥ param

112.30

na tasya vidyate kāryaṃ na liṅgaṃ vā vipaścitaḥ
nirmamo nirbhayaḥ śāntaḥ nirdvandvo'varṇabhojanaḥ

112.31

muniḥ kaupīnavāsāḥ syānnagno vā dhyānatatparaḥ
evaṃ jñānaparo yogī brahmabhūyāya kalpate

112.32

liṅge satyapi khalvasmin jñānameva hi kāraṇam
nirmokṣāyeha bhūtānāṃ liṅgagrāmo nirarthakaḥ

112.33

yanna santaṃ na cāsantaṃ nāśrutaṃ na bahuśrutam
na suvṛttaṃ na durvṛttaṃ veda kaścitsa brāhmaṇaḥ

112.34

tasmādaliṅgo dharmajño brahmavṛttamanuvratam
gūḍhadharmāśrito vidvānajñātacaritaṃ caret

112.35

sandigdhaḥ sarvabhūtānāṃ varṇāśramavivarjitaḥ
andhavajjaḍavaccāpi mūkavacca mahīṃ caret

112.36

taṃ dṛṣṭvā śāntamanasaṃ spṛhayanti divaukasaḥ
liṅgābhāvāttu kaivalyamiti brahmānuśāsanam

112.37

iti
atha nāradaḥ pitāmahaṃ saṃnyāsavidhiṃ no brūhīti papraccha| pitāmahastathetyaṅgīkṛtyāture vā krame vāpi turīyāśramasvīkārārthaṃ kṛcchraprāyaścittapūrvakamaṣṭaśrāddhaṃ kuryādevarṣidivyamanuṣyabhūtapitṛmātrātmetyaṣṭaśrāddhāni kuryāt| prathamaṃ satyavasusaṃjñakānviśvāndevāndevaśrāddhe brahmaviṣṇumaheśvarānṛṣiśrāddhe devarṣikṣatriyarṣimanuṣyarṣīn divyaśrāddhe vasurudrādityarūpānmanuṣyaśrāddhe sanakasanandanasanatkumārasanatsujātān bhūtaśrāddhe pṛthivyādipañcamahābhūtāni cakṣurādikaraṇāni caturvidhabhūtagrāmān| pitṛśrāddhe pitṛpitāmahaprapitāmahān mātṛśrāddhe mātṛpitāmahīprapitāmahīrātmaśrāddhe ātmapitṛpitāmahān jīvātpitṛkaścetpitaraṃ tyaktvā ātmapitāmahaprapitāmahāniti sarvatra yugmakrūpyā brāhmaṇānarcayedekādhvarapakṣe'ṣṭādhvarapakṣe vā svaśākhānugatamantrairaṣṭaśrāddhānyaṣṭadineṣu vā ekadine vā pitṛyāgoktavidhānena brāhmaṇānabhyarcya bhuktyantaṃ yathāvidhi nirvartya piṇḍapradānāni nirvartya dakṣiṇātāmbūlaistoṣayitvā brāhmaṇānpreṣayitvā śeṣakarmasiddhyarthaṃ saptakeśānvisṛjya-'śeṣakarmaprasiddhyarthaṃ keśānsaptāṣṭa vā dvijaḥ| saṃkṣipya vāpayetpūrvaṃ keśaśmaśrunakhāni ca'|| iti
saptakeśānsaṃrakṣya kakṣopasthavarjaṃ kṣaurapūrvakaṃ snātvā sāyaṃsandhyāvandanaṃ
nirvartya sahasragāyatrīṃ japtvā brahmayajñaṃ nirvartya svādhīnāgnimupasthāpya
svaśākhopasaṃharaṇaṃ kṛtvā taduktaprakāreṇājyāhutimājyabhāgāntaṃ hutvāhutividhiṃ samāpyātmādibhistrivāraṃ saktuprāśanaṃ kṛtvācamanapūrvakamagniṃ
saṃrakṣya svayamagneruttarataḥ kṛṣṇājinopari sthitvā purāṇaśravaṇapūrvakaṃ
jāgaraṇaṃ kṛtvā caturthayāmamānte snātvā tadagnau caruṃ śrapayitvā puruṣasūktenātrasya ṣoḍaśāhutīrhutvā virajāhomaṃ kṛtvā athācamya sadakṣiṇaṃ vastraṃ
suvarṇapātraṃ dhenuṃ dattvā samāpya brahmodvāsanaṃ kṛtvā
'saṃ mā siñcantu marutaḥ samindraḥ saṃ bṛhaspatiḥ | saṃ māyamagniḥ siñcatvāyuṣā ca dhanena ca balena cāyuṣmāntaṃ karotu mā' iti
'yā te agne yajñiyā tanūstayehyārohātmātmānam | acchā vasūni
kṛṇvannasme naryā purūṇi | yajño bhūtvā yajñamāsīda tvāṃ yoniṃ jātavedo bhuva
ājāyamānaḥ sa kṣaya edhi'
ityanenāgnimātmanyāropya dhyātvāgniṃ pradakṣiṇanamaskārapūrvakamudvāsya
prātaḥsandhyāmupāsya sahasragāyatrīpūrvakaṃ sūryopasthānaṃ kṛtvā nābhidaghnodakamupaviśyāṣṭadikpālakārghyapūrvakaṃ gāyatryudvāsanaṃ kṛtvā sāvitrīṃ
vyāhṛtiṣu praveśayitvā| ahaṃ vṛkṣasya reriva| kīrtiḥ pṛṣṭhaṃ gireriva
ūrdhvapavitro vāginīva svamṛtamasmi| draviṇaṃ me savarcasaṃ sumedhā amṛto'kṣitaḥ| iti triśaṅkorvedānuvacanam| yacchandasāmṛṣabho viśvarūpaḥ
chandobhyo'dhyamṛtāsmbabhūva| sa me indro medhayā spṛṇotu| amṛtasya devadhāraṇo bhūyāsam| śarīraṃ me vicarṣaṇam| jihvā me madhumattamā| karṇābhyāṃ
bhūri viśravam| brahmaṇaḥ kośo'si medhayāpihitaḥ| śrutaṃ me gopāya
dāraiṣaṇāyāśca vitteṣaṇāyāśca lokeṣaṇāyāśca vyutthito'haṃ oṃ bhūḥ
saṃnyastaṃ mayā oṃ bhuvaḥ saṃnyastaṃ mayā oṃ suvaḥ saṃnyastaṃ mayā oṃ bhūrbhuvaḥsuvaḥ saṃnyastaṃ mayeti mandramadhyamatālajadhvanibhirmanasā vācoccāryābhayaṃ
sarvabhūtebhyo mattaḥ sarvaṃ pravartate svāhetyanena jalaṃ prāśya prācyāṃ diśi
pūrṇāñjaliṃ prakṣipyoṃsvāheti śikhāmutpāṭya
'yajñopavītaṃ paramaṃ pavitraṃ prajāpateryatsahajaṃ purastāt
āyuṣyamagryaṃ pratimuñca śubhraṃ yajñopavītaṃ balamastu tejaḥ'
'yajñopavīta bahirna nivasestvamantaḥ praviśya madhye hyajasraṃ paramaṃ pavitraṃ
yaśo balaṃ jñānavairāgyaṃ medhāṃ prayaccha'
iti yajñopavītaṃ chittvā udakāñjalinā saha| oṃ bhūḥ samudraṃ gaccha
svāhetyapsu juhuyāt| oṃ bhūḥ saṃnyastaṃ mayā| oṃ bhuvaḥ saṃnyastaṃ mayā
oṃ suvaḥ sanyastaṃ mayeti triruktvā trivāramabhimantrya tajjalaṃ prāśyācamya
oṃ bhūḥ svāhetyapsu vastraṃ kaṭisūtramapi visṛjya sarvakarmanivartako'hamiti
smṛtvā jātarūpadharo bhūtvā svarūpānusandhānapūrvakamūrdhvabāhurudīcīṃ
gacchet

112.38

pūrvavadvidvatsaṃnyāsī ced guroḥ sakāśāt praṇavamahāvākyopadeśaṃ prāpya
yathāsukhaṃ viharan mattaḥ kaścinnānyo vyatirikta iti phalapatrodakāhāraḥ
parvatavanadevālayeṣu sañcaretsaṃnyasyātha digambaraḥ sakalasañcārakaḥ sarvadāna ra svānubhavaikapūrṇahṛdayaḥ karmātidūralābhaḥ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ phalarasatvakpatramūlodakairmokṣārthī girikandareṣu visṛjeddehaṃ smaraṃstārakam

112.39

vividiṣāsaṃnyāsī cecchatapathaṃ gatvācāryādibhirvipraistiṣṭha tiṣṭha mahābhāga
daṇḍaṃ vastraṃ kamaṇḍaluṃ grahāṇa praṇavamahāvākyagrahaṇārthaṃ gurunikaṭamāgacchetyācāryairdaṇḍakaṭisūtrakaupīnaṃ śāṭīmekāṃ kamaṇḍaluṃ pādādimastakapramāṇamavraṇaṃ samaṃ saumyamakālapṛṣṭhaṃ salakṣaṇaṃ vaiṇavaṃ daṇḍamekamācamanapūrvakaṃ 'sakhā mā gopāyojaḥ sakhāyo'sīndrasya vajro'si vārtraghnaḥ
śarma me bhava yatpāpaṃ tannivārayeti daṇḍaṃ parigrahejjagajjīvanaṃ jīvanādhārabhūtaṃ mā te mā mantrayasva sarvadā sarvasaumyeti praṇavapūrvakaṃ kamaṇḍaluṃ
parigṛhya kaupīnādhāraṃ kaṭisūtramomiti guhyācchādanaṃ kaupīnamomiti
śītavātoṣṇatrāṇakaraṃ dehaikarakṣaṇamomiti kaṭisūtrakaupīnavastramācamanapūrvakaṃ yogapaṭṭābhiṣikto bhūtvā kṛtārtho'hamiti matvā svāśramācāraparo
bhavedityupaniṣat

Commentaries (2)

Linked texts (13)