Ashtottarashatopanishad 112
Aṣṭottaraśatopaniṣad 112
- Language
- Sanskrit
112.1
iti tṛtīyopadeśaḥ
caturthopadeśaḥ
tyaktvā lokāṃśca vedāṃśca viṣayānindriyāṇi ca
ātmanyeva sthito yastu sa yāti paramāṃ gatim
112.2
nāmagotrādivaraṇaṃ deśaṃ kālaṃ śrutaṃ kulam
vayo vṛttaṃ vrataṃ śīlaṃ khyāpayennaiva sadyatiḥ
112.3
na sambhāṣetstriyaṃ kāṃcit pūrvadṛṣṭāṃ ca na smaret
kathāṃ ca varjayettāsāṃ na paśyellikhitāmapi
112.4
etaccatuṣṭayaṃ mohāt strīṇāmācarato yateḥ
cittaṃ vikriyate'vaśyaṃ tadvikārātpraṇaśyati
112.5
tṛṣṇā krodho'nṛtaṃ māyā lobhamohau priyāpriye
śilpaṃ vyākhyānayogaśca kāmo rāgaparigrahaḥ
112.6
ahaṅkāro mamatvaṃ ca cikitsā dharmasāhasam
prāyaścittaṃ pravāsaśca mantrauṣadhaparāśiḥ
pratiṣiddhāni caitāni sevamāno vrajedyadhaḥ
112.7
āgaccha gaccha tiṣṭheti svāgataṃ suhṛdo'pi vā
sammānanaṃ ca na brūyānmunirmokṣaparāyaṇaḥ
112.8
pratigrahaṃ na grahaṇīyātnaiva cānyaṃ pradāpayet
prerayedvā tathā bhikṣuḥ svapne'pi na kadācana
112.9
jāyābhrātṛsutādīnāṃ bandhūnāṃ ca śubhāśubham
śrutvā dṛṣṭvā na kampeta śokaharṣau tyajedyatiḥ
112.10
ahiṃsā satyamasteyabrahmacaryāparigrahāḥ
anauddhatyamadīnatvaṃ prasādaḥ sthairyamārjavam
112.11
asneho guruśuśrūṣā śraddhā kṣāntirdamaḥ śamaḥ
upekṣā dhairyamādhurye titikṣā karuṇā tathā
112.12
hrīstathā jñānavijñāne yogo laghvaśanaṃ dhṛtiḥ
eṣa svadharmo vikhyāto yatīnāṃ niyatātmanām
112.13
nirdvandvo nityasattvasthaḥ sarvatra samadarśanaḥ
turīyaḥ paramo haṃsaḥ sākṣānnārāyaṇo yatiḥ
112.14
ekarātraṃ vased grāme nagare pañcarātrakam
varṣābhyo'nyatra varṣāsu māsāṃśca caturo vaset
112.15
dvirātraṃ na vased grāme bhikṣuryadi vasettadā
rāgādayaḥ prasajyeraṃstenāsau nārakī bhavet
112.16
grāmānte nirjane deśe niyamātmā'niketanaḥ
paryaṭetkīṭavad bhūmau varṣāsvekatra saṃvaset
112.17
ekavāsā avāsā vā sthiradṛṣṭiralolupaḥ
adūṣayansatāṃ mārgaṃ dhyānayukto mahīṃ caret
112.18
śucau deśe sadā bhikṣuḥ svadharmamanupālayan
paryaṭeta sadā yogī vīkṣayanvasudhātalam
112.19
na rātrau na ca madhyāhne sandhyāyornaiva paryaṭan
na śūnye na ca durge vā prāṇibādhakare na ca
112.20
ekarātraṃ vased grāme pattane tu dinatrayam
pure dinadvayaṃ bhikṣurnagare pañcarātrakam
varṣāsvekatra tiṣṭheta sthāne puṇyajalāvṛte
112.21
ātmavatsarvabhūtāni paśyanbhikṣuścarenmahīm
andhavatkubjavaccaiva badhironmattamūkavat
112.22
snānaṃ triṣavaṇaṃ proktaṃ bahūdakavanasthayoḥ
haṃse tu sakṛdeva syātparahaṃse na vidyate
112.23
maunaṃ yogāsanaṃ yogastitikṣaikāntaśīlatā
niḥspṛhatvaṃ samatvaṃ ca saptaitānyekadaṇḍinām
112.24
parahaṃsāśramastho hi snānāderavidhānataḥ
aśeṣacittavṛttīnāṃ tyāgaṃ kevalamācaret
112.25
tvaṅmāṃsarudhirasnāyumajjāmedosthisaṃhatau
viṇmūtrapūye ramatāṃ krimīṇāṃ kiyadantaram
112.26
kva śarīramaśeṣāṇāṃ śleṣmādīnāṃ mahācayaḥ
kva cāṅgaśobhā saubhāgyakamanīyādayo guṇāḥ
112.27
māṃsāsṛkpūyaviṇmūtrasnāyumajjāsthisaṃhatau
dehe cetprītimānmūḍho bhavitā narake'pi saḥ
112.28
strīṇāmavācyadeśasya klinnanāḍīvraṇasya ca
abhede'pi manobhedājjanaḥ prāyeṇa vañcyate
112.29
carmakhaṇḍaṃ dvidhā bhinnamapānodgāradhūpitam
ye ramanti namastebhyaḥ sāhasaṃ kimataḥ param
112.30
na tasya vidyate kāryaṃ na liṅgaṃ vā vipaścitaḥ
nirmamo nirbhayaḥ śāntaḥ nirdvandvo'varṇabhojanaḥ
112.31
muniḥ kaupīnavāsāḥ syānnagno vā dhyānatatparaḥ
evaṃ jñānaparo yogī brahmabhūyāya kalpate
112.32
liṅge satyapi khalvasmin jñānameva hi kāraṇam
nirmokṣāyeha bhūtānāṃ liṅgagrāmo nirarthakaḥ
112.33
yanna santaṃ na cāsantaṃ nāśrutaṃ na bahuśrutam
na suvṛttaṃ na durvṛttaṃ veda kaścitsa brāhmaṇaḥ
112.34
tasmādaliṅgo dharmajño brahmavṛttamanuvratam
gūḍhadharmāśrito vidvānajñātacaritaṃ caret
112.35
sandigdhaḥ sarvabhūtānāṃ varṇāśramavivarjitaḥ
andhavajjaḍavaccāpi mūkavacca mahīṃ caret
112.36
taṃ dṛṣṭvā śāntamanasaṃ spṛhayanti divaukasaḥ
liṅgābhāvāttu kaivalyamiti brahmānuśāsanam
112.37
iti
atha nāradaḥ pitāmahaṃ saṃnyāsavidhiṃ no brūhīti papraccha| pitāmahastathetyaṅgīkṛtyāture vā krame vāpi turīyāśramasvīkārārthaṃ kṛcchraprāyaścittapūrvakamaṣṭaśrāddhaṃ kuryādevarṣidivyamanuṣyabhūtapitṛmātrātmetyaṣṭaśrāddhāni kuryāt| prathamaṃ satyavasusaṃjñakānviśvāndevāndevaśrāddhe brahmaviṣṇumaheśvarānṛṣiśrāddhe devarṣikṣatriyarṣimanuṣyarṣīn divyaśrāddhe vasurudrādityarūpānmanuṣyaśrāddhe sanakasanandanasanatkumārasanatsujātān bhūtaśrāddhe pṛthivyādipañcamahābhūtāni cakṣurādikaraṇāni caturvidhabhūtagrāmān| pitṛśrāddhe pitṛpitāmahaprapitāmahān mātṛśrāddhe mātṛpitāmahīprapitāmahīrātmaśrāddhe ātmapitṛpitāmahān jīvātpitṛkaścetpitaraṃ tyaktvā ātmapitāmahaprapitāmahāniti sarvatra yugmakrūpyā brāhmaṇānarcayedekādhvarapakṣe'ṣṭādhvarapakṣe vā svaśākhānugatamantrairaṣṭaśrāddhānyaṣṭadineṣu vā ekadine vā pitṛyāgoktavidhānena brāhmaṇānabhyarcya bhuktyantaṃ yathāvidhi nirvartya piṇḍapradānāni nirvartya dakṣiṇātāmbūlaistoṣayitvā brāhmaṇānpreṣayitvā śeṣakarmasiddhyarthaṃ saptakeśānvisṛjya-'śeṣakarmaprasiddhyarthaṃ keśānsaptāṣṭa vā dvijaḥ| saṃkṣipya vāpayetpūrvaṃ keśaśmaśrunakhāni ca'|| iti
saptakeśānsaṃrakṣya kakṣopasthavarjaṃ kṣaurapūrvakaṃ snātvā sāyaṃsandhyāvandanaṃ
nirvartya sahasragāyatrīṃ japtvā brahmayajñaṃ nirvartya svādhīnāgnimupasthāpya
svaśākhopasaṃharaṇaṃ kṛtvā taduktaprakāreṇājyāhutimājyabhāgāntaṃ hutvāhutividhiṃ samāpyātmādibhistrivāraṃ saktuprāśanaṃ kṛtvācamanapūrvakamagniṃ
saṃrakṣya svayamagneruttarataḥ kṛṣṇājinopari sthitvā purāṇaśravaṇapūrvakaṃ
jāgaraṇaṃ kṛtvā caturthayāmamānte snātvā tadagnau caruṃ śrapayitvā puruṣasūktenātrasya ṣoḍaśāhutīrhutvā virajāhomaṃ kṛtvā athācamya sadakṣiṇaṃ vastraṃ
suvarṇapātraṃ dhenuṃ dattvā samāpya brahmodvāsanaṃ kṛtvā
'saṃ mā siñcantu marutaḥ samindraḥ saṃ bṛhaspatiḥ | saṃ māyamagniḥ siñcatvāyuṣā ca dhanena ca balena cāyuṣmāntaṃ karotu mā' iti
'yā te agne yajñiyā tanūstayehyārohātmātmānam | acchā vasūni
kṛṇvannasme naryā purūṇi | yajño bhūtvā yajñamāsīda tvāṃ yoniṃ jātavedo bhuva
ājāyamānaḥ sa kṣaya edhi'
ityanenāgnimātmanyāropya dhyātvāgniṃ pradakṣiṇanamaskārapūrvakamudvāsya
prātaḥsandhyāmupāsya sahasragāyatrīpūrvakaṃ sūryopasthānaṃ kṛtvā nābhidaghnodakamupaviśyāṣṭadikpālakārghyapūrvakaṃ gāyatryudvāsanaṃ kṛtvā sāvitrīṃ
vyāhṛtiṣu praveśayitvā| ahaṃ vṛkṣasya reriva| kīrtiḥ pṛṣṭhaṃ gireriva
ūrdhvapavitro vāginīva svamṛtamasmi| draviṇaṃ me savarcasaṃ sumedhā amṛto'kṣitaḥ| iti triśaṅkorvedānuvacanam| yacchandasāmṛṣabho viśvarūpaḥ
chandobhyo'dhyamṛtāsmbabhūva| sa me indro medhayā spṛṇotu| amṛtasya devadhāraṇo bhūyāsam| śarīraṃ me vicarṣaṇam| jihvā me madhumattamā| karṇābhyāṃ
bhūri viśravam| brahmaṇaḥ kośo'si medhayāpihitaḥ| śrutaṃ me gopāya
dāraiṣaṇāyāśca vitteṣaṇāyāśca lokeṣaṇāyāśca vyutthito'haṃ oṃ bhūḥ
saṃnyastaṃ mayā oṃ bhuvaḥ saṃnyastaṃ mayā oṃ suvaḥ saṃnyastaṃ mayā oṃ bhūrbhuvaḥsuvaḥ saṃnyastaṃ mayeti mandramadhyamatālajadhvanibhirmanasā vācoccāryābhayaṃ
sarvabhūtebhyo mattaḥ sarvaṃ pravartate svāhetyanena jalaṃ prāśya prācyāṃ diśi
pūrṇāñjaliṃ prakṣipyoṃsvāheti śikhāmutpāṭya
'yajñopavītaṃ paramaṃ pavitraṃ prajāpateryatsahajaṃ purastāt
āyuṣyamagryaṃ pratimuñca śubhraṃ yajñopavītaṃ balamastu tejaḥ'
'yajñopavīta bahirna nivasestvamantaḥ praviśya madhye hyajasraṃ paramaṃ pavitraṃ
yaśo balaṃ jñānavairāgyaṃ medhāṃ prayaccha'
iti yajñopavītaṃ chittvā udakāñjalinā saha| oṃ bhūḥ samudraṃ gaccha
svāhetyapsu juhuyāt| oṃ bhūḥ saṃnyastaṃ mayā| oṃ bhuvaḥ saṃnyastaṃ mayā
oṃ suvaḥ sanyastaṃ mayeti triruktvā trivāramabhimantrya tajjalaṃ prāśyācamya
oṃ bhūḥ svāhetyapsu vastraṃ kaṭisūtramapi visṛjya sarvakarmanivartako'hamiti
smṛtvā jātarūpadharo bhūtvā svarūpānusandhānapūrvakamūrdhvabāhurudīcīṃ
gacchet
112.38
pūrvavadvidvatsaṃnyāsī ced guroḥ sakāśāt praṇavamahāvākyopadeśaṃ prāpya
yathāsukhaṃ viharan mattaḥ kaścinnānyo vyatirikta iti phalapatrodakāhāraḥ
parvatavanadevālayeṣu sañcaretsaṃnyasyātha digambaraḥ sakalasañcārakaḥ sarvadāna ra svānubhavaikapūrṇahṛdayaḥ karmātidūralābhaḥ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ phalarasatvakpatramūlodakairmokṣārthī girikandareṣu visṛjeddehaṃ smaraṃstārakam
112.39
vividiṣāsaṃnyāsī cecchatapathaṃ gatvācāryādibhirvipraistiṣṭha tiṣṭha mahābhāga
daṇḍaṃ vastraṃ kamaṇḍaluṃ grahāṇa praṇavamahāvākyagrahaṇārthaṃ gurunikaṭamāgacchetyācāryairdaṇḍakaṭisūtrakaupīnaṃ śāṭīmekāṃ kamaṇḍaluṃ pādādimastakapramāṇamavraṇaṃ samaṃ saumyamakālapṛṣṭhaṃ salakṣaṇaṃ vaiṇavaṃ daṇḍamekamācamanapūrvakaṃ 'sakhā mā gopāyojaḥ sakhāyo'sīndrasya vajro'si vārtraghnaḥ
śarma me bhava yatpāpaṃ tannivārayeti daṇḍaṃ parigrahejjagajjīvanaṃ jīvanādhārabhūtaṃ mā te mā mantrayasva sarvadā sarvasaumyeti praṇavapūrvakaṃ kamaṇḍaluṃ
parigṛhya kaupīnādhāraṃ kaṭisūtramomiti guhyācchādanaṃ kaupīnamomiti
śītavātoṣṇatrāṇakaraṃ dehaikarakṣaṇamomiti kaṭisūtrakaupīnavastramācamanapūrvakaṃ yogapaṭṭābhiṣikto bhūtvā kṛtārtho'hamiti matvā svāśramācāraparo
bhavedityupaniṣat
Commentaries (2)
- Aṣṭottaraśatopaniṣadvivaraṇa — Upaniṣadbrahmayogin, Sanskrit
- Vivaraṇa of Upaniṣadbrahmendrayogin — Upaniṣadbrahmendrayogin, Sanskrit
Linked texts (13)
- Saṃnyāsa Upaniṣadaḥ — Sanskrit
- Nāradaparivrājakopaniṣad — Sanskrit
- Īśādiviṃśottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Jīvanmuktiviveka — Mādhava, Sanskrit
- Bṛhatsaṃnyāsopaniṣad — Sanskrit
- Sannyāsopaniṣad — Mādhavayogin, Sanskrit
- Aṣṭottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Viśveśvarīpaddhati — Acyutāśrama, Sanskrit
- Vaidyanāthīya — Sanskrit
- Yatidharmanirṇaya — Paramānanda Tīrthasvāmin, Sanskrit
- Sannyāsadharmadarpaṇa — Paramānanda Tīrthasvāmin, Sanskrit
- Sadācārasamuccaya — Harerāma Śarman, Sanskrit
- Yatiśataka — Saccidānandasvāmin, Sanskrit