Ashtottarashatopanishad 22
Aṣṭottaraśatopaniṣad 22
- Language
- Sanskrit
22.1
iti āruṇyupaniṣatsamāptā
śāntipāṭhaḥ
oṃ saha nāvavatu| saha nau ...... mā vidviṣāvahai| (pūrvavat)
oṃ śāntiḥ śānti śāntiḥ
pañcātmakaṃ pañcasu vartamānaṃ ṣaḍāśrayaṃ ṣaḍguṇayogayuktam
taṃ saptadhātuṃ (dvi)trimalaṃ triyoniṃ caturvidhāhāramayaṃ śarīram
22.2
pañcātmakamiti kasmāt? pṛthivyaptejovāyvākāśamiti| asmin pañcātmake śarīre kā pṛthivī kā āpaḥ kiṃ tejaḥ ko vāyuḥ kimākāśamiti| asmin pañcātmake śarīre yatkaṭhinaṃ sā pṛthivī, yaddravaṃ tadāpaḥ, yaduṣṇaṃ tattejaḥ, yat sañcarati sa vāyuḥ, yat suṣiraṃ tadākāśamityucyate
22.3
tatra pṛthivī dhāraṇe āpaḥ piṇḍīkaraṇe tejo rūpadarśane vāyurgamane
ākāśamavakāśapradāne
22.4
pṛthak cakṣuḥśrotre cakṣuṣī rūpe jihvopasthaścānando'pāne cotsargo buddhyā budhyati manasā saṅkalpayati vācā vadati
22.5
ṣaḍāśrayamiti kasmāt? madhurāmlalavaṇatiktakaṭukaṣāyarasān vindata iti
22.6
ṣaḍjarṣabhagāndhāramadhyamapañcamadhaivataniṣādāścetīṣṭāniṣṭaśabdasaṃjñāḥ pratividhāḥ bhavanti
22.7
śuklo raktaḥ kṛṣṇo dhūmraḥ pītaḥ kapilaḥ pāṇḍaraḥ sapta dhātava iti kasmāt? yadā devadattasya dravyaviṣayā jāyante paraspararasoguṇatvāt| ṣaḍvidho rasaḥ| rasācchoṇitaṃ śoṇitānmāṃsaṃ māṃsānmedo medaso'sthīni asthibhyo majjā majjāyāḥ śuklaṃ śuklaśoṇitasaṃyogādāvartate garbho hṛdi vyavasthāṃ nayati hṛdaye'bhyantarāgniḥ agnisthāne pittaṃ pittasthāne vāyuḥ vāyusthāne hṛdayaṃ prājāpatya ṛtukāle samprayogataḥ
22.8
ekarātroṣitaṃ kalilaṃ bhavati| saptarātroṣitaṃ budbudaṃ bhavati
ardhamāsā-bhyantareṇa kaṭhino bhavati| māsadvayena śiraḥ kurute
(sampadyate)| māsa-trayeṇa pādapradeśo bhavati| atha caturthe māse
jaṭharakaṭipradeśo bhavati| pañcame māse pṛṣṭhavaṃśo bhavati| ṣaṣṭhe māse
nāsākṣiśrotrāṇi bhavanti| saptame māse jīvasaṃyukto bhavati| aṣṭame
māse sarvasampūrṇo bhavati
22.9
pitṛreto'tiriktāt puruṣo bhavati| mātuḥ reto'tiriktāt striyo
bhavanti| ubhayoḥ bījatulyatvānnapuṃsako bhavati| vyākulitamanaso'ndhāḥ khañjāḥ kubjā vāmanā bhavanti| anyonyavāyuparipīḍitānāṃ
śukladvaidhe striyo yonyāṃ (yonyā) yugmāḥ prajāyante
22.10
pañcātmakasamarthaḥ pañcātmakatejaseddharasaśca samyagjñānāt dhyānādakṣaramoṅkāraṃ cintayati| tadetadekākṣaraṃ jñātvā aṣṭau prakṛtayaḥ ṣoḍaśa vikārāḥ
śarīre
22.11
tasyaiva dehino'tha (dehināmatha) navame māse sarvalakṣaṇasampūrṇo bhavati
pūrvajātiṃ smarati| kṛtākṛtaṃ karma vibhāti| śubhāśubhaṃ karma vindati
(vibhāti)
22.12
nānāyonisahastrāṇi dṛṣṭvā caiva tato mayā
āhārā vividhā bhuktāḥ pītāśca vividhāḥ stanāḥ
22.13
jātasyaiva mṛtasyaiva janma caiva punaḥ punaḥ
aho duḥkhodadhimagno na paśyāmi pratikriyām
22.14
yadi yonyāṃ pramuñcāmi sāṅkhyaṃ yogaṃ samāśraye
aśubhakṣayakartāraṃ phalamuktipradāyinam
22.15
yadi yonyāṃ pramuñcāmi taṃ prapadye maheśvaram
aśubhakṣayakartāraṃ phalamuktipradāyinam
22.16
yadi yonyāṃ pramuñcāmi taṃ prapadye bhagavantaṃ nārāyaṇaṃ devam
aśubhakṣayakartāraṃ phalamuktipradāyinam
22.17
yanmayā parijanasyārthe kṛtaṃ karma śubhāśubham
ekākī tena dahyāmi gatāste phalabhāginaḥ
22.18
jantuḥ strīyoniśataṃ yonidvāri samprāpto yantreṇa paripīḍyamāno mahatā duḥkhena jātamātrastu vaiṣṇavena vāyunā saṃspṛśyate | tadā na smarati janmamaraṇādikaṃ śubhāśubham
22.19
śarīramiti kasmāt ? jñānāgniḥ darśanāgniḥ koṣṭhāgniriti | tatra koṣṭhāgnirnāmāśitapītalehyacoṣyaṃ pācayati rūpādīnāṃ darśanaṃ karoti
22.20
tatra trīṇi sthānāni bhavanti| hṛdaye dakṣiṇāgniḥ udare gārhapatyaṃ mukhamāhavanīyam| yajamānāya buddhiṃ patnīṃ nidhāya dīkṣā santoṣaṃ buddhīndriyāṇi
yajñapātrāṇi śiraḥ kapālaṃ keśāḥ darbhāḥ mukhamantarvediḥ ṣoḍaśa pārśvadantapaṭalānyaṣṭottaramarmaśatamaśītisandhiśataṃ navasnāyuśatamaṣṭasahasraromakoṭyaḥ
22.21
hṛdayapaṭalānyaṣṭau dvādaśapalā jihvā pittaṃ prasthaṃ kaphasyāḍhakaṃ śuklaṃ kuḍupaṃ
medaḥ prasthau| dvāveva mūtrapurīṣayoḥ aharahaḥ pānaparimāṇam
22.22
paippalādaṃ mokṣaśāstraṃ parisamāptaṃ paippalādaṃ mokṣaśāstraṃ parisamāptamityupaniṣat
Commentaries (2)
- Aṣṭottaraśatopaniṣadvivaraṇa — Upaniṣadbrahmayogin, Sanskrit
- Vivaraṇa of Upaniṣadbrahmendrayogin — Upaniṣadbrahmendrayogin, Sanskrit
Linked texts (7)
- Īśādiviṃśottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Garbhopaniṣad — Sanskrit
- Vīraśaivācārapradīpikā — Gurudeva 1575, Sanskrit
- Aṣṭottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Upaniṣads — Sanskrit
- Aṣṭāviṃśatyupaniṣad — Sanskrit
- Vaidyanāthīya — Sanskrit