Pramāṇa · Search · About · API

Ashtottarashatopanishad 37

Aṣṭottaraśatopaniṣad 37

Language
Sanskrit

Contents

37.1

prāṇo brahmeti ha smāha kauṣītakiḥ | tasya ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo mano bhūtaṃ vākyaṃ pariveṣṭa cakṣuḥ śrotraṃ saṃśrāvayitṛ | tasmai vā etasmai prāṇāya brahmaṇa etāḥ sarvā devatā ayācamānāya baliṃ haranti | tatho evāsmai sarvāṇi bhūtānyayācyamānena baliṃ haranti | ya evaṃ veda tasyopaniṣanna yācediti tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā labdhvopaviśennāhamato dattamaśnīyāmiti | ya evainaṃ purastāt pratyācakṣīraṃsta evainamupamantrayante | dadāma ta
iti | eṣa dharmo yācito bhavatyantaraṃstvevainamupamantrayante dadāma ta iti
prāṇo brahmeti ha smāha paiṅgyaḥ | tasya ha vā etasya prāṇasya brahmaṇo
vākparastāccakṣurārundhe cakṣuḥ parastācchrotramārundhe śrotraṃ parastānmana
ārundhe manaḥ parastātprāṇa ārundhe | tasmai vā etasmai prāṇāya brahmaṇa etā
sarvā devatā ayācamānāya baliṃ haranti | tatho evāsmai sarvāṇi
bhūtānyayācamānāya baliṃ haranti | ya evaṃ veda tasyopaniṣanna yācediti
tadyathā grāmaṃ bhikṣitvā labdhvopaviśennāhamato dattamaśnīyāmiti | ya evainaṃ
purastāt pratyācakṣīraṃsta evamupamantrayante | dadāma ta iti | eṣa dharmo
yācito bhavatyanyatarastvevainamupamantrayante dadāma ta iti

37.2

athāta ekadhanāvarodhanam | yadekadhanamabhidhyāyāt paurṇamāsyāṃ vā'māvāsyāṃ vā śuklapakṣe vā puṇyanakṣatre'gnimupasamādhāya parisamūhya
paristīrya paryukṣya pūrvadakṣiṇaṃ jānvābācya sruveṇa vā camasena vā kaṃsena
vaitā ājyāhutīrjuhoti-vāṅnāmadevatā'varodhinī sāme tasmādidamavarundhā tasyai svāhā, prāṇo nāma devatā'varodhinī sā
me tasmādidamavarundhā tasyai svāhā, cakṣurnāma devatā'varodhinī sā
me tasmādidamavarundhā tasyai svāhā, śrotraṃ nāma devatā'varodhinī sā
me tasmādidamavarundhā tasyai svāhā, mano nāma devatā'varodhinī sā
me tasmādidamavarundhā tasyai svāhā, prajñā nāma devatā'varodhinī sā
me tasmādidamavarundhā tasyai svāheti| atha dhūmagandhaṃ prajighāyājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyamo'bhipravrajyārthaṃ bravīta dūtaṃ vā prahiṇuyāllabhete haiva

37.3

athāto daivaḥ smaro yasya bubhūṣedyasyai vā eṣāṃ vai teṣāmevaikasminyarvaṇyagnimupasamādhāyaitayaivāvṛtaitā ājyāhutīrjuhoti vācaṃ te mayi
juhomyasau svāhā| prāṇaṃ te mayi juhomyasau svāhā| cakṣuste mayi
juhomyasau svāhā| śrotraṃ te mayi juhomyasau svāhā| manaste mayi
juhomyasau svāhā| prajñānaṃ te mayi juhomyasau svāheti| atha dhūmagandhaṃ
prajighāyājyalepenāṅgānyanuvimṛjya vācaṃyato'bhipravṛjya saṃsparśaṃ
jigamiṣedapi vātādvā'saṃbhāṣamāṇastiṣṭhet| priyo haiva bhavati smarantīhaiva
syāt

37.4

athātaḥ sāyamannaṃ prātardanamāntaragnihotramiti cācakṣate| yāvadvai puruṣo
bhāsate na tāvatprāṇituṃ śaknoti prāṇaṃ tadā vāci juhoti| yāvadvai puruṣaḥ
praṇiti na tāvadvaktuṃ śaknoti vācaṃ tadā prāṇe juhoti| ete'nante'mṛtāhutī jāgracca svarūpaṃ ca santatamavyavacchinnaṃ juhoti| atha yā anyā
āhutayo'ntavanyastāḥ karmamayyo bhavanti| etadu vai pūrve vidvāṃso'gnihotraṃ
juhavāṃcakruḥ| atha kathaṃ brahmeti| śuṣkabhṛṅgāramṛgityupāsīta| sarvāṇi
hāsmai bhūtāni śraiṣṭhyāyābhyarcante| tadyajurityupāsīta| sarvāṇi hāsmai
bhūtāni śraiṣṭhyāya yujyante| tatsāmetyupāsīta sarvāṇi hāsmai bhūtāni
śraiṣṭhyāya saṃnamante| tacchrītyupāsīta| tadyaśa ityupāsīta| tatteja ityupāsīta| tadyathaitacchātrāṇāṃ śrīmattamaṃ yaśasvitamaṃ tejasvitamaṃ bhavati
tathaivaivaṃ vidvān sarveṣāṃ bhūtānāṃ śrīmattamo yaśasvitamastejasvitamo bhavati
tadetadaiṣṭakaṃ karma yamātmānadhvaryuḥ saṃskaroti tasmin yaddharmamayaṃ prabhavati
taddharmamayaṃ tvammayaṃ hotarmayaṃ sāmamayamudgātā sa eṣa sarvasyai trayīvidyāyā ātmaiṣa uta eva syānnaitadātmā bhavati ya evaṃ veda

37.5

athātaḥ sarvajitaḥ kauṣītakistrīṇyupāsanāni bhavanti| yajñopavītaṃ
kṛtvā'pa ācamya trirudapātraṃ prasicyodyantamādityamupatiṣṭhet vargo'si
pāpmānaṃ me vṛṅdhīti, etayaivāvṛtā madhye santamudvargo'si pāpmānaṃ me
udvṛṅdhīti, etayaivāvṛtā'staṃ yantaṃ saṃvargo'si pāpmānaṃ me saṃvṛṅdhīti,
yadahorātrābhyāṃ pāpaṃ karoti saṃ tadvṛṅkte| atha māsi māsyamāvāsyāyāṃ
paścāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivāvṛtā haritatṛṇābhyāṃ vā vṛttaḥ
syāt yatte svasīmaṃ hṛdayamasi candramasi śṛtaṃ tenāmṛtatvamasyeśānaṃ mā'haṃ
pautramaghaṃ ruhamiti| na hāsmāt pūrvāḥ prajāḥ prayantīti| na jātaputrasyātha
jātaputrasya ha yaṃ samettātu sante payāṃsi sasvayantu rājā yāmātyā
aṃśumāpyāyantītyetāstitra ṛco japitvā nāsmākaṃ prāṇena prajayā
paśubhirāpyāyayiṣṭhā yo'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ tasya prāṇena prajayā
paśubhirāpyāyayasveti daivīmāvṛtamāvarta ādityasyāvṛtamanvāvartayati
dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate

37.6

atha paurṇamāsyāṃ purastāccandramasaṃ dṛśyamānamupatiṣṭhetaitayaivāvṛtā-"somo
rājā'si vicakṣaṇaḥ pañcamukho'si prajāpatirbrāhmaṇasta ekaṃ mukhaṃ tena
mukhena rājñotthitena mukhena māmanvavādaṃ kuru| rājā ta ekaṃ mukhaṃ tena
mukhena viśotthitenaiva mukhena māmanvavādaṃ kuru| śyenasta ekaṃ mukhaṃ tena
mukhena pakṣiṇotthitena mukhena māmanvavādaṃ kuru| agnista ekaṃ mukhaṃ tena
mukhenemaṃ lokamutthitena mukhena māmanvavādaṃ kuru| sarvāṇi bhūtānītyeva
pañcamamukhaṃ tena mukhena sarvāṇi bhūtānyutthitena mukhena māmanvavādaṃ kuru
mā'smākaṃ prāṇena prajayā paśubhiravakṣeṣṭhā yo'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ
dviṣmastasya prāṇena prajayā paśubhirapakṣīyasveti sthitirdaivīmāvṛtamāvarta
ādityasyāvartamanvāvartanta" iti dakṣiṇaṃ bāhumanvāvartate
atha saṃveśya nu jāyāyai hṛdayamabhimṛśet—
'yatte sarasīme hṛdaye himavantaḥ prajāpatau
manye'haṃ mā tadvidvāṃsaṃ mā'haṃ pautramaghaṃ rudam'
iti| na hāsmāt pūrvāḥ prajāḥ praiti (prayanti)

37.7

atha proṣyāyanaḥ putrasya mūrdhānamabhimṛśati| aṅgādaṅgāt sambhavasi
hṛdayādadhi jāyase| ātmā vai putra mā vidhaḥ sa jīva śaradaḥ śatamasāviti
nāmāsya gṛhṇāti| mā chettā mā vyathiṣṭhāḥ śataṃ śarada āyuṣaṃ jīva putra| te
nāmnā mūrdhānamabhijighrāmyasāviti trirmūrdhānamabhijighret| gavā tvā
hiṃkāreṇābhihiṃkaromīti trirmūrdhānamabhihiṃkuryāt

37.8

athāto daivaḥ parimaraḥ| etadvai brahma dīpyate yadagnirjvalatyathaitanmriyate yanna
jvalati tasyādityameva tejo gacchati vāyuṃ prāṇaḥ| etadvai brahma dīpyate
yathā martyo dṛśyate'thaitanmriyate yanna dṛśyate tasya candramasameva tejo
gacchati vāyuṃ prāṇaḥ| etadvai brahma dīpyate yadvidyudvidyotate'thaitanmriyate yanna
vidyotate tasya vāyumeva tejo gacchati vāyuṃ prāṇaḥ| tā vā etāḥ sarvā
devatā vāyumeva praviśya vāyau tṛptā na mūrcchante| tasmādvaiva punarudīrata
ityadhidaivatam| athādhyātmam| etadvai brahma dīpyate yadvācā vadatyathaitanmriyate yanna vadati tasya cakṣureva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇaḥ| etadvai brahma
dīpyate yaccakṣuṣā paśyatyathaitanmriyate yanna paśyati tasya śrotrameva tejo
gacchati prāṇaṃ prāṇaḥ| etadvai brahma dīpyate yanmanasā dhyāyatyathaitanmriyate
yatra dhyāyati tasya prāṇameva tejo gacchati prāṇaṃ prāṇaḥ| tā vā etāḥ sarvā
devatāḥ prāṇameva praviśya prāṇe kḷptā na mūrcchante tasmāddhaiva punarudīrate
tadyadiha vā evaṃ vidvāṃsa ubhau parvatāvabhipravartayātāṃ tastva(tau tva)rṣamāṇau
dakṣiṇaścottaraśca na haivainaṃ trīṇi vīyātām| atha ya enaṃ dviṣanti yāṃśca
svayaṃ dveṣṭi ta enaṃ sarve parito mriyante

37.9

athāto niḥśreyasādānam| sarvā ha vai devatā ahaṃśreyase vivadamānā
asmāccharīrāduccakramuḥ| taddārubhūtaṃ śiṣye| atha hainadvākpraviveśa
tadvācā vadacchiṣya eva| atha hainaccakṣuḥ praviveśa| tadvācā vadaccakṣuṣā
paśyacchiṣya eva| atha hainacchrotraṃ praviveśa| tadvācā vadaccakṣuṣā
paśyacchrotreṇa śṛṇvacchiṣya eva| atha hainanmanaḥ praviveśa| tadvācā
vadaccakṣuṣā paśyacchrotreṇa śṛṇvanmanasā dhyāyacchiṣya eva| atha hainat
prāṇaḥ praviveśa tattata eva samuttasthau | taddevāḥ prāṇe niḥśreyasaṃ viditvā
prāṇameva prajñā''tmānamabhisaṃstūya sahaitaiḥ sarvairasmāllokāduccakramuḥ | te
vāyupratiṣṭhākāśātmānaḥ svarjayaḥ | tatho evaivaṃ vidvān sarveṣāṃ bhūtānāṃ
prāṇameva prajñā''tmānamabhisaṃstūya sahaitaiḥ sarvairasmāccharīrādutkrāmati sa
vāyupratiṣṭhākāśātmā svareti sadbhavati yatraitaddevāstat prāpya tadamṛto
bhavati yadamṛto devāḥ

37.10

athātaḥ pitāputro yaṃ sampradānamiti cācakṣate | pitā putraṃ preṣyāhvayati
navaistṛṇairāgāraṃ saṃstīryāgnimupasamādhāyodakumbhaṃ sapātramupanidhāyāhatena
vāsasā sampracchannaṃ hyata etya putra upariṣṭādabhiniṣpadyeta indriyairasyendriyāṇi saṃspṛśyāpi vā'syābhimukhata evāsīta | athāsmai samprayacchati–vācaṃ me tvayi dadhānīti pitā | vācaṃ te mayi dadha iti putraḥ
cakṣurme tvayi dadhānīti pitā | cakṣuste mayi dadha iti putraḥ | śrotraṃ me
tvayi dadhānīti pitā | śrotraṃ te mayi dadha iti putraḥ | mano me tvayi
dadhānīti pitā | manaste mayi dadha iti putraḥ | annarasān me tvayi
dadhānīti pitā | annarasāṃste mayi dadha iti putraḥ | karmāṇi me tvayi
dadhānīti pitā | karmāṇi te mayi dadha iti putraḥ | sukhaduḥkhe me tvayi
dadhānīti pitā | sukhaduḥkhe te mayi dadha iti putraḥ | ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ
me tvayi dadhānīti pitā | ānandaṃ ratiṃ prajātiṃ te mayi dadha iti putraḥ
ityāṃ me tvayi dadhānīti pitā | ityāste mayi dadha iti putraḥ | dhiyo
vijñātavyaṃ kāmān me tvayi dadhānīti pitā | dhiyo vijñātavyaṃ kāmāṃste
mayi dadha iti putraḥ | atha dakṣiṇāprākprāṅ parikrāmati taṃ pitā'numantrayati—yaśo brahmavarcasamannādyaṃ kīrtiścā juṣatāmiti| athetaraḥ
savyamaṃsamanvavekṣate pāṇinā''ntardhāya vasanāttu vā pracchādya sarvān
lokān kāmānavāpnuhīti svayaṃ hokataḥ syāt| putrasyaiśvarye pitā vaseta
pari vā vrajeyuḥ| yadyu vai prayujyādevainaṃ samāpayati tathā samāpayitavyo
bhavati

37.10.p1

iti dvitīyo'dhyāyaḥ

Commentaries (2)

Linked texts (8)