Ashtottarashatopanishad 89
Aṣṭottaraśatopaniṣad 89
- Language
- Sanskrit
89.1
sabrahmacārivṛttiśca stambho'tha phalitastathā
anaḍvānrohitocchiṣṭaḥ paśyanto bahuvistaram
89.1-2
1
kālaḥ prāṇaśca bhagavānmṛtyuḥ śarvo maheśvaraḥ
ugro bhavaśca rudraśca sasuraḥ sāsurastathā
89.1-3
2
prajāpatirvirāṭ caiva puruṣaḥ salilameva ca
stūyate mantrasaṃstutyairatharvaviditairvibhuḥ
89.1-4
3
taṃ ṣaḍviṃśaka ityeke saptaviṃśaṃ tathāpare
puruṣaṃ nirguṇaṃ sāṃkhyamatharvaśiraso viduḥ
89.1-5
4
caturviṃśatisaṃkhyātaṃ vyaktamavyaktameva ca
advaitaṃ dvaitamityāhustridhā taṃ pañcadhā tathā
89.1-6
5
brahmādyaṃ sthāvarāntaṃ ca paśyanti jñānacakṣuṣaḥ
tamekameva paśyanti pariśubhraṃ vibhuṃ dvijāḥ
89.1-7
6
yasminsarvamidaṃ protaṃ brahma sthāvarajaṅgamam
tasminneva layaṃ yānti sravantyaḥ sāgare yathā
89.1-8
7
yasminbhāvāḥ pralīyante līnāścāvyaktatāṃ yayuḥ
paśyanti vyaktatāṃ bhūyo jāyante budbudā iva
89.1-9
8
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ caiva kāraṇairvidyate punaḥ
evaṃ sa bhagavāndevaṃ paśyantyanye punaḥ punaḥ
89.2
9
brahma brahmetyathāyānti ye vidurbrāhmaṇāstathā
atraiva te layaṃ yānti līnāścāvyaktaśālinaḥ
līnāścāvyaktaśālinaḥ ityupaniṣat
89.1-10
0
iti mantrikopaniṣat samāptā
śāntipāṭhaḥ
oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇamevāvaśiṣyate
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ
oṃ saha nāvavatu| saha nau bhunaktu| saha vīryaṃ karavāvahai| tejasvi nāvadhītamastu mā vidviṣāvahai| (pūrvavat)
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ
kathaṃ bandhaḥ kathaṃ mokṣaḥ kā vidyā kā'vidyeti| jāgratsvapnasuṣuptaturīyaṃ ca katham| annamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayakośāḥ katham| karttā jīvaḥ pañcavargaḥ kṣetrajñaḥ sākṣī kūṭastho'ntaryāmī ca katham| pratyagātmā parātmā māyā ceti katham
89.2-2
ātmeśvarajīvo'nātmanāṃ dehādīnāmātmatvenābhimanyate so'bhimāna ātmano bandhaḥ| tannivṛttirmokṣaḥ
89.3
yā tadabhimānaṃ kārayati sā avidyā| so'bhimāno yathā nivartate sā vidyā
89.4
manaādicaturdaśakaraṇaiḥ puṣkalairādityādyanugṛhītaiḥ śabdādīnviṣayānsthūlānyadopalabhate tadātmano jāgaraṇam| tadvāsanāsahitaiścaturdaśakaraṇaiḥ
śabdādyabhāve'pi vāsanāmayācchabdādīnyadopalabhate tadātmanaḥ svapnam
caturdaśakaraṇoparamādviśeṣavijñānābhāvād yadā śabdādīnupalabhate tadātmanaḥ suṣuptam| avasthātrayabhāvābhāvasākṣī svayaṃbhāvarahitaṃ nairantaryaṃ
caitanyaṃ yadā tadā turīyaṃ caitanyamityucyate
89.5
annakāryāṇāṃ kośānāṃ samūho'nnamayaḥ kośaḥ ityucyate | prāṇādicaturdaśavāyubhedā annamayakośe yadā vartante tadā prāṇamayaḥ kośaḥ ityucyate
etatkośadvayasaṃsaktaṃ manaādicaturdaśakaraṇairātmā śabdādiviṣayasaṃkalpādīndharmānyadā karoti tadā manomayaḥ kośaḥ ityucyate | etatkośatrayasaṃsaktaṃ tadgataviśeṣajño yadā bhāsate tadā vijñānamayaḥ kośaḥ ityucyate
etatkośacatuṣṭayaṃ saṃsaktaṃ svakāraṇājñāne vaṭakaṇikāyāmiva vṛkṣo yadā
vartate tadānandamayaḥ kośaḥ ityucyate
89.6
sukhaduḥkhabuddhyā śreyo'ntaḥ kartā yadā tadā dṛṣṭaviṣaye buddhiḥ sukhabuddhiraniṣṭa viṣaye buddhirduḥkhabuddhiḥ | śabdasparśarūparasagandhāḥ sukhaduḥkhahetavaḥ | puṇyapāpakarmānusārī bhūtvā prāptaśarīrasaṃyogamaprāptaśarīrasaṃyogamiva kurvāṇo yadā dṛśyate tadopahitajīva ityucyate
89.7
manaādiśca prāṇādiścecchādiśca sattvādiśca puṇyādiścaite pañcavargāḥ
ityeteṣāṃ pañcavargāṇāṃ dharmībhūtātmā jñānādṛte na vinaśyatyātmasannidhau
nityatvena pratīyamāna ātmopādhiryastalliṅgaśarīraṃ hṛdgranthirityucyate
89.8
tatra yatprakāśate caitanyaṃ sa kṣetrajña ityucyate
89.9
jñātṛjñānajñeyānāmāvirbhāvatirobhāvajñātā svayamāvirbhāvatirobhāvarahitaḥ
svayaṃjyotiḥ sākṣītyucyate
89.10
brahmādipipīlikāparyantaṃ sarvaprāṇibuddhiṣvaśiṣṭatayopalabhyamānaḥ sarvaprāṇibuddhistho yadā tadā kūṭastha ityucyate
89.11
kūṭasthopahitabhedānāṃ svarūpalābhaheturbhūtvā maṇigaṇe sūtramiva sarvakṣetreṣvanusyūtatvena yadā kāśyate ātmā tadāntaryāmītyucyate
89.12
satyaṃ jñānamanantamānandaṃ sarvopādhivinirmuktaṃ kaṭakamukuṭādyupādhirahitasuvarṇaghanavadvijñānacinmātrasvabhāvātmā yadā bhāsate tadā tvaṃpadārthaḥ
pratyagātmetyucyate | satyaṃ jñānamanantaṃ brahma | satyamavināśi | avināśi
nāma deśakālavastunimitteṣu vinaśyatsu yatra vinaśyati tadavināśi
jñānaṃ nāmotpattivināśarahitaṃ nairantaryaṃ caitanyaṃ jñānamityucyate | anantaṃ
nāma mṛdvikāreṣu mṛdiva svarṇavikāreṣu svarṇamiva tantuvikāreṣu tanturivāvyaktādisṛṣṭiprapañceṣu pūrṇaṃ vyāpakaṃ caitanyamanantamityucyate | ānandaṃ
nāma sukhacaitanyasvarūpo'parimitānandasamudro'vaśiṣṭasukhasvarūpaścānanda
ityucyate
89.13
etadvastucatuṣṭayaṃ yasya lakṣaṇaṃ deśakālavastunimitteṣvavyabhicārī
tatpadārthaḥ paramātmetyucyate
89.14
tvaṃpadārthādaupādhikāt tatpadārthādaupādhikabhedād vilakṣaṇamākāśāvatsūkṣmaṃ kevalaṃ sattāmātrasvabhāvaṃ paraṃ brahmetyucyate
89.15
māyā nāma anādirantavatī pramāṇāpramāṇasādhāraṇā na satī nāsatī na
sadasatī svayamadhikā vikārarahitā nirūpyamāṇā satītaralakṣaṇaśūnyā sā
māyetyucyate | ajñānaṃ tucchāpyasatī kālatraye'pi pāmarāṇāṃ vāstavau ca
sattvabuddhirlaukikānāmidamityanirvacanīyā vaktuṃ na śakyate
89.16
nāhaṃ bhavāmyahaṃ devo nendriyāṇi daśaiva tu
na buddhirna manaḥ śaśvannāhaṃkārastathaiva ca
89.17
aprāṇo hyamanāḥ śubhro buddhyādīnāṃ hi sarvadā
sākṣyahaṃ sarvadā nityaścinmātro'haṃ na saṃśayaḥ
89.18
nāhaṃ kartā naiva bhoktā prakṛteḥ sākṣirūpakaḥ
matsānnidhyātpravartante dehādyā ajaḍā iva
89.19
sthāṇurnityaḥ sadānandaḥ śuddho jñānamayo'malaḥ
ātmāhaṃ sarvabhūtānāṃ vibhuḥ sākṣī na saṃśayaḥ
89.20
brahmaivāhaṃ sarvavedāntavedyaṃ nā'haṃ vedyaṃ vyomavatādirūpam
rūpaṃ nāhaṃ nāma nāhaṃ na karma brahmaivāhaṃ saccidānandarūpam
89.21
nāhaṃ deho janmamṛtyū kuto me nāhaṃ prāṇaḥ kṣutpipāse kuto me
nāhaṃ ceto śokamohau kuto me nāhaṃ kartā bandhamokṣau kuto me
Commentaries (2)
- Aṣṭottaraśatopaniṣadvivaraṇa — Upaniṣadbrahmayogin, Sanskrit
- Vivaraṇa of Upaniṣadbrahmendrayogin — Upaniṣadbrahmendrayogin, Sanskrit
Linked texts (7)
- Īśādiviṃśottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Sarvasāropaniṣad — Sanskrit
- Kaivalyasāra — Maritontadārya 1725, Sanskrit
- Sarvopaniṣad — Śaṅkara, Sanskrit
- Aṣṭottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Upaniṣatsaṃgraha — Sanskrit
- Cūlikopaniṣad — Sanskrit