Pramāṇa · Search · About · API

Ashtottarashatopanishad 89

Aṣṭottaraśatopaniṣad 89

Language
Sanskrit

89.1

sabrahmacārivṛttiśca stambho'tha phalitastathā
anaḍvānrohitocchiṣṭaḥ paśyanto bahuvistaram

89.1-2

1
kālaḥ prāṇaśca bhagavānmṛtyuḥ śarvo maheśvaraḥ
ugro bhavaśca rudraśca sasuraḥ sāsurastathā

89.1-3

2
prajāpatirvirāṭ caiva puruṣaḥ salilameva ca
stūyate mantrasaṃstutyairatharvaviditairvibhuḥ

89.1-4

3
taṃ ṣaḍviṃśaka ityeke saptaviṃśaṃ tathāpare
puruṣaṃ nirguṇaṃ sāṃkhyamatharvaśiraso viduḥ

89.1-5

4
caturviṃśatisaṃkhyātaṃ vyaktamavyaktameva ca
advaitaṃ dvaitamityāhustridhā taṃ pañcadhā tathā

89.1-6

5
brahmādyaṃ sthāvarāntaṃ ca paśyanti jñānacakṣuṣaḥ
tamekameva paśyanti pariśubhraṃ vibhuṃ dvijāḥ

89.1-7

6
yasminsarvamidaṃ protaṃ brahma sthāvarajaṅgamam
tasminneva layaṃ yānti sravantyaḥ sāgare yathā

89.1-8

7
yasminbhāvāḥ pralīyante līnāścāvyaktatāṃ yayuḥ
paśyanti vyaktatāṃ bhūyo jāyante budbudā iva

89.1-9

8
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ caiva kāraṇairvidyate punaḥ
evaṃ sa bhagavāndevaṃ paśyantyanye punaḥ punaḥ

89.2

9
brahma brahmetyathāyānti ye vidurbrāhmaṇāstathā
atraiva te layaṃ yānti līnāścāvyaktaśālinaḥ
līnāścāvyaktaśālinaḥ ityupaniṣat

89.1-10

0
iti mantrikopaniṣat samāptā
śāntipāṭhaḥ
oṃ pūrṇamadaḥ pūrṇamidaṃ pūrṇamevāvaśiṣyate
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ
oṃ saha nāvavatu| saha nau bhunaktu| saha vīryaṃ karavāvahai| tejasvi nāvadhītamastu mā vidviṣāvahai| (pūrvavat)
oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ
kathaṃ bandhaḥ kathaṃ mokṣaḥ kā vidyā kā'vidyeti| jāgratsvapnasuṣuptaturīyaṃ ca katham| annamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayakośāḥ katham| karttā jīvaḥ pañcavargaḥ kṣetrajñaḥ sākṣī kūṭastho'ntaryāmī ca katham| pratyagātmā parātmā māyā ceti katham

89.2-2

ātmeśvarajīvo'nātmanāṃ dehādīnāmātmatvenābhimanyate so'bhimāna ātmano bandhaḥ| tannivṛttirmokṣaḥ

89.3

yā tadabhimānaṃ kārayati sā avidyā| so'bhimāno yathā nivartate sā vidyā

89.4

manaādicaturdaśakaraṇaiḥ puṣkalairādityādyanugṛhītaiḥ śabdādīnviṣayānsthūlānyadopalabhate tadātmano jāgaraṇam| tadvāsanāsahitaiścaturdaśakaraṇaiḥ
śabdādyabhāve'pi vāsanāmayācchabdādīnyadopalabhate tadātmanaḥ svapnam
caturdaśakaraṇoparamādviśeṣavijñānābhāvād yadā śabdādīnupalabhate tadātmanaḥ suṣuptam| avasthātrayabhāvābhāvasākṣī svayaṃbhāvarahitaṃ nairantaryaṃ
caitanyaṃ yadā tadā turīyaṃ caitanyamityucyate

89.5

annakāryāṇāṃ kośānāṃ samūho'nnamayaḥ kośaḥ ityucyate | prāṇādicaturdaśavāyubhedā annamayakośe yadā vartante tadā prāṇamayaḥ kośaḥ ityucyate
etatkośadvayasaṃsaktaṃ manaādicaturdaśakaraṇairātmā śabdādiviṣayasaṃkalpādīndharmānyadā karoti tadā manomayaḥ kośaḥ ityucyate | etatkośatrayasaṃsaktaṃ tadgataviśeṣajño yadā bhāsate tadā vijñānamayaḥ kośaḥ ityucyate
etatkośacatuṣṭayaṃ saṃsaktaṃ svakāraṇājñāne vaṭakaṇikāyāmiva vṛkṣo yadā
vartate tadānandamayaḥ kośaḥ ityucyate

89.6

sukhaduḥkhabuddhyā śreyo'ntaḥ kartā yadā tadā dṛṣṭaviṣaye buddhiḥ sukhabuddhiraniṣṭa viṣaye buddhirduḥkhabuddhiḥ | śabdasparśarūparasagandhāḥ sukhaduḥkhahetavaḥ | puṇyapāpakarmānusārī bhūtvā prāptaśarīrasaṃyogamaprāptaśarīrasaṃyogamiva kurvāṇo yadā dṛśyate tadopahitajīva ityucyate

89.7

manaādiśca prāṇādiścecchādiśca sattvādiśca puṇyādiścaite pañcavargāḥ
ityeteṣāṃ pañcavargāṇāṃ dharmībhūtātmā jñānādṛte na vinaśyatyātmasannidhau
nityatvena pratīyamāna ātmopādhiryastalliṅgaśarīraṃ hṛdgranthirityucyate

89.8

tatra yatprakāśate caitanyaṃ sa kṣetrajña ityucyate

89.9

jñātṛjñānajñeyānāmāvirbhāvatirobhāvajñātā svayamāvirbhāvatirobhāvarahitaḥ
svayaṃjyotiḥ sākṣītyucyate

89.10

brahmādipipīlikāparyantaṃ sarvaprāṇibuddhiṣvaśiṣṭatayopalabhyamānaḥ sarvaprāṇibuddhistho yadā tadā kūṭastha ityucyate

89.11

kūṭasthopahitabhedānāṃ svarūpalābhaheturbhūtvā maṇigaṇe sūtramiva sarvakṣetreṣvanusyūtatvena yadā kāśyate ātmā tadāntaryāmītyucyate

89.12

satyaṃ jñānamanantamānandaṃ sarvopādhivinirmuktaṃ kaṭakamukuṭādyupādhirahitasuvarṇaghanavadvijñānacinmātrasvabhāvātmā yadā bhāsate tadā tvaṃpadārthaḥ
pratyagātmetyucyate | satyaṃ jñānamanantaṃ brahma | satyamavināśi | avināśi
nāma deśakālavastunimitteṣu vinaśyatsu yatra vinaśyati tadavināśi
jñānaṃ nāmotpattivināśarahitaṃ nairantaryaṃ caitanyaṃ jñānamityucyate | anantaṃ
nāma mṛdvikāreṣu mṛdiva svarṇavikāreṣu svarṇamiva tantuvikāreṣu tanturivāvyaktādisṛṣṭiprapañceṣu pūrṇaṃ vyāpakaṃ caitanyamanantamityucyate | ānandaṃ
nāma sukhacaitanyasvarūpo'parimitānandasamudro'vaśiṣṭasukhasvarūpaścānanda
ityucyate

89.13

etadvastucatuṣṭayaṃ yasya lakṣaṇaṃ deśakālavastunimitteṣvavyabhicārī
tatpadārthaḥ paramātmetyucyate

89.14

tvaṃpadārthādaupādhikāt tatpadārthādaupādhikabhedād vilakṣaṇamākāśāvatsūkṣmaṃ kevalaṃ sattāmātrasvabhāvaṃ paraṃ brahmetyucyate

89.15

māyā nāma anādirantavatī pramāṇāpramāṇasādhāraṇā na satī nāsatī na
sadasatī svayamadhikā vikārarahitā nirūpyamāṇā satītaralakṣaṇaśūnyā sā
māyetyucyate | ajñānaṃ tucchāpyasatī kālatraye'pi pāmarāṇāṃ vāstavau ca
sattvabuddhirlaukikānāmidamityanirvacanīyā vaktuṃ na śakyate

89.16

nāhaṃ bhavāmyahaṃ devo nendriyāṇi daśaiva tu
na buddhirna manaḥ śaśvannāhaṃkārastathaiva ca

89.17

aprāṇo hyamanāḥ śubhro buddhyādīnāṃ hi sarvadā
sākṣyahaṃ sarvadā nityaścinmātro'haṃ na saṃśayaḥ

89.18

nāhaṃ kartā naiva bhoktā prakṛteḥ sākṣirūpakaḥ
matsānnidhyātpravartante dehādyā ajaḍā iva

89.19

sthāṇurnityaḥ sadānandaḥ śuddho jñānamayo'malaḥ
ātmāhaṃ sarvabhūtānāṃ vibhuḥ sākṣī na saṃśayaḥ

89.20

brahmaivāhaṃ sarvavedāntavedyaṃ nā'haṃ vedyaṃ vyomavatādirūpam
rūpaṃ nāhaṃ nāma nāhaṃ na karma brahmaivāhaṃ saccidānandarūpam

89.21

nāhaṃ deho janmamṛtyū kuto me nāhaṃ prāṇaḥ kṣutpipāse kuto me
nāhaṃ ceto śokamohau kuto me nāhaṃ kartā bandhamokṣau kuto me

Commentaries (2)

Linked texts (7)