Ashtottarashatopanishad 93
Aṣṭottaraśatopaniṣad 93
- Language
- Sanskrit
93.1
śrīsadāśiva uvāca—
sādhu sādhu mahāprājña śuka jñānanidhe mune
praṣṭavyaṃ tu tvayā pṛṣṭaṃ rahasyaṃ vedagarbhitam
93.1-2
4
rahasyopaniṣannāmnā ṣaḍaṅgamihocyate
yasya vijñānamātreṇa mokṣaḥ sākṣānna saṃśayaḥ
93.1-3
5
aṅgahīnāni vākyāni gururnopadiśetpunaḥ
ṣaḍaṅgānyupadiśenmahāvākyāni kṛtsnaśaḥ
93.1-4
6
caturṇāmapi vedānāṃ athopaniṣadaḥ śiraḥ
iyaṃ rahasyopaniṣat tathopaniṣadāṃ śiraḥ
93.1-5
7
rahasyopaniṣad brahma dhyātaṃ yena vipaścitā
tīrthaimantraiḥ śrutairjapyaistasya kiṃ puṇyahetubhiḥ
93.1-6
8
vākyārthasya vicāreṇa yadāpnoti śaracchatam
ekavārajapenaiva ṛṣyādidhyānataśca tat
93.20
9
oṃ asya śrīmahāvākyamahāmantrasya haṃsaḥ ṛṣiḥ | avyaktagāyatrī chandaḥ
paramahaṃso devato | haṃ bījam | saḥ śaktiḥ | so'haṃ kīlakam | mama
paramahaṃsaprītyarthe mahāvākyajape viniyogaḥ | satyaṃ jñānamanantaṃ brahma
aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ | nityānando brahma tarjanībhyāṃ svāhā | nityamānandamayaṃ
brahma madhyamābhyāṃ vaṣaṭ | yo vai bhūmā anāmikābhyāṃ hum | yo vai
bhūmādhipatiḥ kaniṣṭhikābhyāṃ vauṣaṭ| ekamevādvitīyaṃ brahma karatalakarapṛṣṭhābhyāṃ phaṭ| satyaṃ jñānamanantaṃ brahma hṛdayāya namaḥ| nityānando brahma
śirase svāhā| nityānandamayaṃ brahma śikhāyai vaṣaṭ| yo vai bhūmā kavacāya
hum| yo vai bhūmādhipatiḥ netratrayāya vauṣaṭ| ekamevādvitīyaṃ brahma astrāya
phaṭ| bhūrbhuvaḥsuvaromiti digbandhaḥ
93.21
dhyānam—
nityānandaṃ paramasukhadaṃ kevalaṃ jñānamūrtiṃ,
dvandvātītaṃ gaganasadṛśaṃ tattvamasyādilakṣyam
ekaṃ nityaṃ vimalamacalaṃ sarvadhīsākṣibhūtaṃ,
bhāvātītaṃ triguṇarahitaṃ sadguruṃ taṃ namāmi
93.22
atha mahāvākyāni catvāri| yathā oṃprajñānaṃ brahma (1), oṃ ahaṃ
brahmāsmi (2), oṃ tattvamasi (3), oṃ ayamātmā brahma (4)
tattvamasītyabhedavācakamidaṃ ye jayanti te śivasāyujyamuktibhājo
bhavanti
93.123
tatpadamahāmantrasya haṃsa ṛṣiḥ| avyaktagāyatrī chandaḥ| paramahaṃso devatā
haṃ bījam| saḥ śaktiḥ| so'haṃ kīlakam| mama sāyujyamuktyarthe viniyogaḥ| tatpuruṣāya aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ| īśānāya tarjanībhyāṃ svāhā
aghorāya madhyamābhyāṃ vaṣaṭ| sadyojātāya anāmikābhyāṃ hum| vāmadevāya kaniṣṭhikābhyāṃ vauṣaṭ| tatpuruṣeśānāghorasadyojātavāmadevebhyo namaḥ karatalakarapṛṣṭhābhyāṃ phaṭ| evaṃ hṛdayādinyāsaḥ| bhurbhuvaḥsuvaromiti digbandhaḥ
93.124
dhyānam—
jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyādatītaṃ śuddhaṃ buddhaṃ muktamapyavyayaṃ ca
satyaṃ jñānaṃ saccidānandarūpaṃ dhyāyedevaṃ tanmaho bhrājamānam
93.125
tvaṃpadamahāmantrasya viṣṇurṛṣiḥ| gāyatrī chandaḥ| paramātmā devatā| eṃ
bījam| klīṃ śaktiḥ| sauḥ kīlakam| mama muktyarthe jape viniyogaḥ
vāsudevāya aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ| saṃkarṣaṇāya tarjanībhyāṃ svāhā| pradyumnāya
madhyamābhyāṃ vaṣaṭ| aniruddhāya anāmikābhyāṃ hum| vāsudevāya
kaniṣṭhikābhyāṃ vauṣaṭ| vāsudevasaṃkarṣaṇapradyumnāniruddhebhyo karatalakarapṛṣṭhābhyāṃ phaṭ| evaṃ hṛdayādinyāsaḥ| bhurbhuvaḥsuvaromiti digbandhaḥ
93.26
dhyānam—
jīvatvaṃ sarvabhūtānāṃ sarvatrākhaṇḍavigraham
cittāhaṅkārayantāraṃ jīvākhyaṃ tvaṃpadaṃ bhaje
93.27
asipadamahāmantrasya mana ṛṣiḥ | gāyatrī chandaḥ | ardhanārīśvaro devatā
avyaktādirbījam | nṛsiṃhaḥ śaktiḥ | paramātmā kīlakam | jīvabrahmaikyārthe jape viniyogaḥ | pṛthvīdvyaṇukāya aṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ | abdvyaṇukāya tarjanībhyāṃ svāhā | tejodvyaṇukāya madhyamābhyāṃ vaṣaṭ | vāyudvyaṇukāya anāmikābhyāṃ hum | ākāśadvyaṇukāya kaniṣṭhikābhyāṃ vauṣaṭ
pṛthivyaptejovāyvākāśadvyaṇukebhyaḥ karatalakarapṛṣṭhābhyāṃ phaṭ | evaṃ
hṛdayādinyāsaḥ | bhurbhuvaḥsuvaromiti digbandhaḥ
93.28
dhyānam—
jīvo brahmeti vākyārthaṃ yāvadasti manaḥsthitiḥ
aikyaṃ tattvaṃ laye kurvan dhyāyedasipadaṃ sadā
93.29
evaṃ mahāvākyaṣaḍaṅgānyuktāni
93.30
atha rahasyopaniṣadvibhāgaśo vākyārthaślokāḥ procyante
93.31
yenekṣate śṛṇotīdaṃ jighrati vyākaroti ca
svādvasvādu vijānāti tatprajñānamudīritam
93.32
caturmukhendradeveṣu manuṣyāśvagavādiṣu
caitanyamekaṃ brahmātaḥ prajñānaṃ brahma mayyapi
93.33
paripūrṇaḥ parātmāsmin dehe vidyādhikāriṇi
buddheḥ sākṣitayā sthitvā sphurannahamitīryate
93.34
svataḥ pūrṇaḥ parātmātra brahmaśabdena varṇitaḥ
asmītyaikyaparāmarśastena brahma bhavāmyaham
93.35
ekamevādvitīyaṃ sannāmarūpavivarjitam
sṛṣṭeḥ purā'dhunāpyasya tādṛktvaṃ taditīryate
93.36
śroturdehendriyātītaṃ vastvatra tvaṃpaderitam
ekatā grāhyate'sīti tadaikyamanubhūyatām
93.37
svaprakāśāparokṣatvamayamityuktito matam
ahaṅkārādidehāntaṃ pratyagātmeti gīyate
93.38
dṛśyamānasya sarvasya jagatastattvamīryate
brahmaśabdena tad brahma svaprakāśātmarūpakam
93.39
anātmadṛṣṭeravivekanidrāmahaṃ mama svapnagatiṃ gato'ham
svarūpasūrye'bhyudite sphuṭoktairgurormahāvākyapadaiḥ prabuddhaḥ
93.40
vācyaṃ lakṣyamiti dvidhārthasaraṇī vācyasya hi tvaṃpadaṃ,
vācyaṃ bhautikamindriyādirapi yallakṣyaṃ tvamarthaśca saḥ
vācyaṃ tatpadamīśatākṛtamatirlakṣyaṃ tu saccitsukhānandaṃ brahma tadartha eṣa ca tayoraikyaṃ tvasīdaṃ padam
93.41
tvamiti taditi kārye kāraṇe satyupādhau,
dvitayamitarathaikaṃ saccidānandarūpam
ubhayavacanahetū deśakālau ca hitvā,
jagati bhavati so'haṃ devadatto yathaikaḥ
93.42
kāryopādhirayaṃ jīvaḥ kāraṇopādhirīśvaraḥ
kāryakāraṇatāṃ hitvā pūrṇabodho'vaśiṣyate
93.43
śravaṇaṃ tu guroḥ pūrvaṃ mananaṃ tadanantaram
nididhyāsanamityetpūrṇabodhasya kāraṇam
93.44
anyavidyāparijñānamavaśyaṃ naśvaraṃ bhavet
brahmavidyāparijñānaṃ brahmaprāptikaraṃ sthitam
93.45
mahāvākyānyupadiśetsaṣaḍaṅgāni deśikaḥ
kevalaṃ nahi vākyāni brahmaṇo vacanaṃ yathā
93.46
īśvara uvāca—
evamuktvā muniśreṣṭha rahasyopaniṣacchuka
mayā pitrānunītena vyāsena brahmavādinā
93.47
tato brahmopadiṣṭaṃ vai saccidānandalakṣaṇam
jīvanmuktaḥ sadā dhyāyan nityastvaṃ vihariṣyasi
93.48
yo vedādau svaraḥ prokto vedānte ca pratiṣṭhitaḥ
tasya prakṛtilīnasya yaḥ paraḥ sa maheśvaraḥ
93.49
upadiṣṭaḥ śiveneti jagattanmayatāṃ gataḥ
utthāya praṇipatyeśaṃ tyaktāśeṣaparigrahaḥ
93.50
parabrahmapayorāśau plavanniva yayau tadā
pravrajantaṃ tamālokya kṛṣṇadvaipāyano muniḥ
93.51
anuvrajannājuhāva putraviśleṣakātaraḥ
pratinedustadā sarve jagatsthāvarajaṅgamāḥ
93.5
tacchrutvā sakalāvāraṃ vyāsaḥ satyavatī sutaḥ
putreṇa sahitaḥ prītyā parānandamupeyivān
93.5-2
2
yo rahasyopaniṣadamadhīte gurvanugrahāt
sarvapāpavinirmuktaḥ sākṣātkaivalyamaśnute
sākṣātkaivalyamaśnute
Commentaries (2)
- Aṣṭottaraśatopaniṣadvivaraṇa — Upaniṣadbrahmayogin, Sanskrit
- Vivaraṇa of Upaniṣadbrahmendrayogin — Upaniṣadbrahmendrayogin, Sanskrit
Linked texts (6)
- Śukarahasyopaniṣad — Sanskrit
- Īśādiviṃśottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Rahasyopaniṣad — Sanskrit
- Śukarahasya — Sanskrit
- Śukahṛdaya — Sanskrit
- Aṣṭottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit