Pramāṇa · Search · About · API

Chandogyadipika 8: athādhyātmaṃ prāṇo vāva saṃvargaḥ

Chāndogyadīpikā 8

Language
Sanskrit

athādhyātmaṃ prāṇo vāva saṃvargaḥ

8.p1

ādityo brahmetyādeśaḥ | tasyopavyākhyānam | asedevedamagra āsīttatsadāsīttatsamabhavattadāṇḍaṃ niravartata tatsaṃvatsarasya mātrāmaśayata | tannirabhidyata | te āṇḍakapāle rajataṃ ca suvarṇaṃ cābhavatām || [1] tadyadrajataṃ seyaṃ pṛthivī | yatsuvarṇaṃ sā dyauryajjarāyu te parvatāḥ yadulba [2] sa megho nīhāro yā dhamanayastā nadyo yadvāstedamudakaṃ sa samudraḥ || [2] atha yattadajāyata so'sāvādityaḥ

8.p2

taṃ jāyamānaṃ ghoṣā ullavo'nūdatiṣṭhan sarvāṇi ca bhūtāni ca sarve ca kāmāḥ

8.p3

tasmāctasyodayaṃ prati pratyāyanaṃ prati ghoṣā ullavo'nūttiṣṭhanti sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāḥ || [ 3 ]

8.p4

sa ya etamevaṃ vidvānādityaṃ brahyetyupāste

8.p5

abhyāśo ha yadenaṃsādhavo ghoṣā ā ca gaccheyurupa ca nimreḍerannimreḍeran|| [ 4 ]

8.p6

jānaśrutiha(ha) pautrāyaṇaḥ śraddhādeyo bahudāyī bahupākacya āsa || 1

8.p7

sa ha sarvata āvasathānmāpayāṃcakre sarvata eva metsyantīti || [ 1 ]

8.p8

atha ha ha ū sā niśāyāmatipetuḥ | tadbhaiva ū ha ū so ha ū samabhyuvāda-ho hoḍayi bhallākṣa bhallākṣi(kṣa)jānaśruteḥ pautrāyaṇasya samaṃ divā jyotirātataṃ tanmā prasaṅkṣīstattvā mā pradhākṣīḥ || [ 2 ]

8.p9

tamu ha paraḥ pratyuvāca-kamuvara(kamvara) enametatsanta || sayugmānamiva raikvamāttheti

8.p10

yo nu kathaṃ sayugvā raikva iti || [ 3 ]

8.p11

yathā kṛtāyavijitādhareyāḥ saṃyantyevamena || sarve tadabhisameti yartikaca prajāḥ sādhu kurvanti | yastadveda yatsa veda sa

8.p12

mayaitaduktaḥ¹ || [ 4 ]

8.p13

tataḥ kimityāha-

8.p14

tadu ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ upaśuśrāva

8.p15

śrutvā kimakārṣīrityāha-

8.p16

sa ha saṃjihāna eva kṣattāramuvāca

8.p17

kimuktavānityata āha-

8.p18

annāre ha sa yugvānamiva raikvamāttha || ²9

8.p19

yo nu kathaṃ sayugvā raikva iti || [ 5 ]

8.p20

yathā kṛtāyavijitāyādhareyāḥ saṃyantyevamena m̐sarvaṃ tadabhisameti yatkiñca prajāḥ sādhu kurvanti yastadveda yatsa veda sa mayaitaduktaḥ || [ 6 ]

8.p21

sa ha kṣattā'nviṣya nāvidamiti pratyeyāya

8.p22

taṃ hovāca yatrāre brāhmaṇasyānveṣaṇā tadenamṛccheti || [ 7 ]

8.p23

so'dhastācchakaṭasya pāmānaṃ kaṣamāṇamupopaviveśa taṃ hābhyuvāda tvaṃ nu bhagavaḥ sayugvā raikvo'sīti

8.p24

so'dhastāditi

8.p25

aham̐ hvarā3iti ha pratijajñe

8.p26

sa ha kṣattā'vidamiti pratyeyāya || [8]

8.p27

tadu ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ ṣaṭśatāni gavāṃ niṣkamaśvatarīrathaṃ tadādāya praticakrame

8.p28

tam̐ hābhyuvāda || [1] raikvemāni ṣaṭśatāni gavāmayaṃ niṣko'yamaśvatarīratho'nu ma etāṃ bhagavo devatā m̐ śādhi yāṃ devatā-mupāssa iti || [2]

8.p29

tasmu ha paraḥ pratyuvācāha hāretvā śūdra tavaiva saha gobhirastviti

8.p30

tadu ha punareva jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ sahasraṃ gavāṃ niṣkamaśva-tarīrathaṃ duhitaraṃ tadādāya praticakrame || [ 3 ]

8.p31

tam̐hābhyuvāda | raikveda ꣯ sahasraṃ gavāmayaṃ niṣko'yamaśva-tarīratha iyaṃ jāyā'yaṃ grāmo yasminnāsse, anveva mā bhagavaḥ śādhi || [ 4 ]

8.p32

tasyā ha mukhamupodgṛhannuvāca hāremāḥ (ājahāremāḥ) śūdrānenaiva mukhenālāpayiṣyathā

8.p33

te haite raikvaparṇā nāma mahāvṛṣeṣu yatrāsmā uvāsa

8.p34

[sa] tasmai hovāca || [ 5 ]

8.p35

vāyurvāva saṃvargaḥ

8.p36

yadā vā agnirudvāyati vāyumevāpyeti | yadā sūryo'stameti vāyumevāpyeti | yadā candro'stameti vāyumevāpyeti || [1] yadā''pa ucchuṣyanti vāyumevāpiyanti vāyurhyevaitān sarvān saṃvṛṅkte

8.p37

ityadhidaivatam || [2]

8.p38

sa yadā svapiti prāṇameva vāgapyeti | prāṇaṃ cakṣuḥ | prāṇaṃ śrotram | prāṇaṃ manaḥ | prāṇo hyevaitān sarvān saṃvṛṅkta iti || [ 3 ]

8.p39

tau vā etau dvau saṃvargau vāyureva deveṣu prāṇaḥ prāṇeṣu || [ 4 ]

8.p40

atha ha śaunakaṃ ca kāpeyamabhipratāriṇaṃ ca kākṣaseniṃ pariviṣyamāṇau brahmacārī bibhikṣe

8.p41

tasmādu (tasmā u) ha na dadatuḥ || [ 5 ]

8.p42

sa hovāca— mahātmanaścaturo deva ekaḥ kaḥ sa jagāra bhuvanasya gopāḥ | taṃ kāpeya nābhipaśyanti martyā abhipratārin bahudhā vasantam || yasmai vā etadannaṃ tasmā etanna dattamiti || [ 6 ]

8.p43

tadu ha śaunakaḥ kāpeyaḥ pratimanvānaḥ pratyeyāya

8.p44

ātmā devānāṃ janitā prajānām̐ hiraṇyadam̐ṣṭro babhaso 'nadvariḥ | mahāntamasya mahimānamāhur[na]gyamāno yadannamatti || iti vai vayaṃ brahmacārinnedamupāsmahe

8.p45

dattāsmai bhikṣāmiti || [ 7 ]

8.p46

tasmā u ha daduḥ

8.p47

te vā ete pañcānye pañcānye daśa santastatkṛtaṃśca tasmātsarvāsu dikṣvannameva daśa kṛtam

8.p48

saiṣā virāḍannādī | tayedaṃ sarvaṃ dṛṣṭam

8.p49

sarvamasyedaṃ dṛṣṭaṃ bhavatyannādo bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda || [ 8 ]

8.p50

parkīkṛtya pṛthagvā syādvāyuprāṇānucintanam | tattvabhedāttayorekīkaraṇenānucintanam || avasthābhedato'dhyātmamadhidaivaṃ pṛthak śruteḥ | prayogabhedo rājādiguṇakendrapradānavat

8.p51

satyakāmo ha jābālo jabālāṃ mātaramāmantrayāṃcakre

8.p52

brahmacaryaṃ bhavati vivatsyāmi kiṃgotro nvahamasmīti

8.p53

sā hainamuvāca nāhametadveda tāta yadgotrastvamasi bahvahaṃ carantī paricāriṇī yauvane tvāmālabhe sāhametanna veda yadgotrastvamasi jābālā tu nāmāsmi satyakāmo nāma tvamasi satyakāma eva jābālo bravīthāḥ || [ 2 ]

8.p54

sa ha hāridrumataṃ³ gautamametyovāca | brahmacaryaṃ bhagavanvi( ti) vatsyāmyupeyāṃ bhagavantam⁴ || [ 3 ]

8.p55

taṃ hovāca kiṃgotro nu somyāsīti

8.p56

sa hovāca nāhametadveda bho yadgotraḥ(troha)masmyapṛcchaṃ mātaraṃ sā mā pratyabravīt-bahvahaṃ carantī paricāriṇī yauvane tvāmā-labhe sā'hametanna veda yadgotrastvamasi jābālā tu nāmāhamasmi satyakāmo nāma tvamasīti so'haṃ || satyakāmo'tha⁵ jābālo'smi bho iti || [ 4 ]

8.p57

taṃ hovāca naitad(da)brāhmaṇo vivaktumarhati | samidhaṃ

8.p58

saumya''haropa tvā neṣye na satyādagā iti

8.p59

tamupanayīya kṛśānāmabalānāṃ catuḥśatā gā nirākṛtyovācemāḥ saumyānusaṃvrajeti

8.p60

tā abhiprasthāpayannuvāca nāsahasreṇā''varteyeti

8.p61

sa ha varṣagaṇaṃ provāsa tā yadā sahasraṃ saṃpeduḥ || [5]

8.p62

atha hainamṛṣabho'bhyuvād satyakāmaiti

8.p63

bhagava iti ha pratiśuśrāva

8.p64

prāptāḥ somya sahasraṃ'smaḥ| prāptaḥ somya sahasraṃ'sma prāpaya na ācāryakulam ||[1]|| brahmaṇaśca te pādaṃ bravāṇīti

8.p65

bravītu me bhagavāniti

8.p66

tasmai hovāca prācī dikkalā pratīcī dikkalā dakṣiṇā dikkalodīcī dikkalaiṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇaḥ

8.p67

prakāśavānnāma ||[2]

8.p68

sa ya etamevaṃ vidvām̐ścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇaḥ prakāśavānityupāste prakāśavānasmim̐lloke bhavati

8.p69

prakāśavato ha lokān jayati ya etamevaṃ vidvām̐ścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇaḥ prakāśavānityupāste ||[3]

8.p70

[iti caturthādhyāyasya pañcamaḥ khaṇḍaḥ|]

8.p71

sa ha śvobhūte gā abhiprasthāpayāñcakāra| tā yatra sāyaṃ (tā yatrābhi sāyaṃ) babhūvustatrāgnimupasamādhāya gā uparudhya samidhamādhāya paścādagneḥ prāṅmupopaviveśa || [1]

8.p72

tamagnirabhyuvāda satyakāmā (ma 3) iti

8.p73

bhagava iti ha pratiśuśrāva || [2]

8.p74

brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti

8.p75

bravītu me bhagavāniti || tasmai hovāca pṛthivī kalāntarikṣaṃ kalā dyauḥ kalā samudraḥ kalā eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇaḥ

8.p76

anantavānnāma || [3]

8.p77

sa ya etamevaṃ vidvām̐ścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo'nantavānityupāste'nantavānasmim̐lloke bhavati

8.p78

anantavato ha lokāñjayati ya etamevaṃ vidvām̐ścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo'nantavānityupāste || [4]

8.p79

iti caturthādhyāyasya ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ

Linked texts (11)