Chandogyadipika 8: athādhyātmaṃ prāṇo vāva saṃvargaḥ
Chāndogyadīpikā 8
- Language
- Sanskrit
athādhyātmaṃ prāṇo vāva saṃvargaḥ
8.p1
ādityo brahmetyādeśaḥ | tasyopavyākhyānam | asedevedamagra āsīttatsadāsīttatsamabhavattadāṇḍaṃ niravartata tatsaṃvatsarasya mātrāmaśayata | tannirabhidyata | te āṇḍakapāle rajataṃ ca suvarṇaṃ cābhavatām || [1] tadyadrajataṃ seyaṃ pṛthivī | yatsuvarṇaṃ sā dyauryajjarāyu te parvatāḥ yadulba [2] sa megho nīhāro yā dhamanayastā nadyo yadvāstedamudakaṃ sa samudraḥ || [2] atha yattadajāyata so'sāvādityaḥ
8.p2
taṃ jāyamānaṃ ghoṣā ullavo'nūdatiṣṭhan sarvāṇi ca bhūtāni ca sarve ca kāmāḥ
8.p3
tasmāctasyodayaṃ prati pratyāyanaṃ prati ghoṣā ullavo'nūttiṣṭhanti sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāḥ || [ 3 ]
8.p4
sa ya etamevaṃ vidvānādityaṃ brahyetyupāste
8.p5
abhyāśo ha yadenaṃsādhavo ghoṣā ā ca gaccheyurupa ca nimreḍerannimreḍeran|| [ 4 ]
8.p6
jānaśrutiha(ha) pautrāyaṇaḥ śraddhādeyo bahudāyī bahupākacya āsa || 1
8.p7
sa ha sarvata āvasathānmāpayāṃcakre sarvata eva metsyantīti || [ 1 ]
8.p8
atha ha ha ū sā niśāyāmatipetuḥ | tadbhaiva ū ha ū so ha ū samabhyuvāda-ho hoḍayi bhallākṣa bhallākṣi(kṣa)jānaśruteḥ pautrāyaṇasya samaṃ divā jyotirātataṃ tanmā prasaṅkṣīstattvā mā pradhākṣīḥ || [ 2 ]
8.p9
tamu ha paraḥ pratyuvāca-kamuvara(kamvara) enametatsanta || sayugmānamiva raikvamāttheti
8.p10
yo nu kathaṃ sayugvā raikva iti || [ 3 ]
8.p11
yathā kṛtāyavijitādhareyāḥ saṃyantyevamena || sarve tadabhisameti yartikaca prajāḥ sādhu kurvanti | yastadveda yatsa veda sa
8.p12
mayaitaduktaḥ¹ || [ 4 ]
8.p13
tataḥ kimityāha-
8.p14
tadu ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ upaśuśrāva
8.p15
śrutvā kimakārṣīrityāha-
8.p16
sa ha saṃjihāna eva kṣattāramuvāca
8.p17
kimuktavānityata āha-
8.p18
annāre ha sa yugvānamiva raikvamāttha || ²9
8.p19
yo nu kathaṃ sayugvā raikva iti || [ 5 ]
8.p20
yathā kṛtāyavijitāyādhareyāḥ saṃyantyevamena m̐sarvaṃ tadabhisameti yatkiñca prajāḥ sādhu kurvanti yastadveda yatsa veda sa mayaitaduktaḥ || [ 6 ]
8.p21
sa ha kṣattā'nviṣya nāvidamiti pratyeyāya
8.p22
taṃ hovāca yatrāre brāhmaṇasyānveṣaṇā tadenamṛccheti || [ 7 ]
8.p23
so'dhastācchakaṭasya pāmānaṃ kaṣamāṇamupopaviveśa taṃ hābhyuvāda tvaṃ nu bhagavaḥ sayugvā raikvo'sīti
8.p24
so'dhastāditi
8.p25
aham̐ hvarā3iti ha pratijajñe
8.p26
sa ha kṣattā'vidamiti pratyeyāya || [8]
8.p27
tadu ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ ṣaṭśatāni gavāṃ niṣkamaśvatarīrathaṃ tadādāya praticakrame
8.p28
tam̐ hābhyuvāda || [1] raikvemāni ṣaṭśatāni gavāmayaṃ niṣko'yamaśvatarīratho'nu ma etāṃ bhagavo devatā m̐ śādhi yāṃ devatā-mupāssa iti || [2]
8.p29
tasmu ha paraḥ pratyuvācāha hāretvā śūdra tavaiva saha gobhirastviti
8.p30
tadu ha punareva jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ sahasraṃ gavāṃ niṣkamaśva-tarīrathaṃ duhitaraṃ tadādāya praticakrame || [ 3 ]
8.p31
tam̐hābhyuvāda | raikveda ꣯ sahasraṃ gavāmayaṃ niṣko'yamaśva-tarīratha iyaṃ jāyā'yaṃ grāmo yasminnāsse, anveva mā bhagavaḥ śādhi || [ 4 ]
8.p32
tasyā ha mukhamupodgṛhannuvāca hāremāḥ (ājahāremāḥ) śūdrānenaiva mukhenālāpayiṣyathā
8.p33
te haite raikvaparṇā nāma mahāvṛṣeṣu yatrāsmā uvāsa
8.p34
[sa] tasmai hovāca || [ 5 ]
8.p35
vāyurvāva saṃvargaḥ
8.p36
yadā vā agnirudvāyati vāyumevāpyeti | yadā sūryo'stameti vāyumevāpyeti | yadā candro'stameti vāyumevāpyeti || [1] yadā''pa ucchuṣyanti vāyumevāpiyanti vāyurhyevaitān sarvān saṃvṛṅkte
8.p37
ityadhidaivatam || [2]
8.p38
sa yadā svapiti prāṇameva vāgapyeti | prāṇaṃ cakṣuḥ | prāṇaṃ śrotram | prāṇaṃ manaḥ | prāṇo hyevaitān sarvān saṃvṛṅkta iti || [ 3 ]
8.p39
tau vā etau dvau saṃvargau vāyureva deveṣu prāṇaḥ prāṇeṣu || [ 4 ]
8.p40
atha ha śaunakaṃ ca kāpeyamabhipratāriṇaṃ ca kākṣaseniṃ pariviṣyamāṇau brahmacārī bibhikṣe
8.p41
tasmādu (tasmā u) ha na dadatuḥ || [ 5 ]
8.p42
sa hovāca— mahātmanaścaturo deva ekaḥ kaḥ sa jagāra bhuvanasya gopāḥ | taṃ kāpeya nābhipaśyanti martyā abhipratārin bahudhā vasantam || yasmai vā etadannaṃ tasmā etanna dattamiti || [ 6 ]
8.p43
tadu ha śaunakaḥ kāpeyaḥ pratimanvānaḥ pratyeyāya
8.p44
ātmā devānāṃ janitā prajānām̐ hiraṇyadam̐ṣṭro babhaso 'nadvariḥ | mahāntamasya mahimānamāhur[na]gyamāno yadannamatti || iti vai vayaṃ brahmacārinnedamupāsmahe
8.p45
dattāsmai bhikṣāmiti || [ 7 ]
8.p46
tasmā u ha daduḥ
8.p47
te vā ete pañcānye pañcānye daśa santastatkṛtaṃśca tasmātsarvāsu dikṣvannameva daśa kṛtam
8.p48
saiṣā virāḍannādī | tayedaṃ sarvaṃ dṛṣṭam
8.p49
sarvamasyedaṃ dṛṣṭaṃ bhavatyannādo bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda || [ 8 ]
8.p50
parkīkṛtya pṛthagvā syādvāyuprāṇānucintanam | tattvabhedāttayorekīkaraṇenānucintanam || avasthābhedato'dhyātmamadhidaivaṃ pṛthak śruteḥ | prayogabhedo rājādiguṇakendrapradānavat
8.p51
satyakāmo ha jābālo jabālāṃ mātaramāmantrayāṃcakre
8.p52
brahmacaryaṃ bhavati vivatsyāmi kiṃgotro nvahamasmīti
8.p53
sā hainamuvāca nāhametadveda tāta yadgotrastvamasi bahvahaṃ carantī paricāriṇī yauvane tvāmālabhe sāhametanna veda yadgotrastvamasi jābālā tu nāmāsmi satyakāmo nāma tvamasi satyakāma eva jābālo bravīthāḥ || [ 2 ]
8.p54
sa ha hāridrumataṃ³ gautamametyovāca | brahmacaryaṃ bhagavanvi( ti) vatsyāmyupeyāṃ bhagavantam⁴ || [ 3 ]
8.p55
taṃ hovāca kiṃgotro nu somyāsīti
8.p56
sa hovāca nāhametadveda bho yadgotraḥ(troha)masmyapṛcchaṃ mātaraṃ sā mā pratyabravīt-bahvahaṃ carantī paricāriṇī yauvane tvāmā-labhe sā'hametanna veda yadgotrastvamasi jābālā tu nāmāhamasmi satyakāmo nāma tvamasīti so'haṃ || satyakāmo'tha⁵ jābālo'smi bho iti || [ 4 ]
8.p57
taṃ hovāca naitad(da)brāhmaṇo vivaktumarhati | samidhaṃ
8.p58
saumya''haropa tvā neṣye na satyādagā iti
8.p59
tamupanayīya kṛśānāmabalānāṃ catuḥśatā gā nirākṛtyovācemāḥ saumyānusaṃvrajeti
8.p60
tā abhiprasthāpayannuvāca nāsahasreṇā''varteyeti
8.p61
sa ha varṣagaṇaṃ provāsa tā yadā sahasraṃ saṃpeduḥ || [5]
8.p62
atha hainamṛṣabho'bhyuvād satyakāmaiti
8.p63
bhagava iti ha pratiśuśrāva
8.p64
prāptāḥ somya sahasraṃ'smaḥ| prāptaḥ somya sahasraṃ'sma prāpaya na ācāryakulam ||[1]|| brahmaṇaśca te pādaṃ bravāṇīti
8.p65
bravītu me bhagavāniti
8.p66
tasmai hovāca prācī dikkalā pratīcī dikkalā dakṣiṇā dikkalodīcī dikkalaiṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇaḥ
8.p67
prakāśavānnāma ||[2]
8.p68
sa ya etamevaṃ vidvām̐ścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇaḥ prakāśavānityupāste prakāśavānasmim̐lloke bhavati
8.p69
prakāśavato ha lokān jayati ya etamevaṃ vidvām̐ścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇaḥ prakāśavānityupāste ||[3]
8.p70
[iti caturthādhyāyasya pañcamaḥ khaṇḍaḥ|]
8.p71
sa ha śvobhūte gā abhiprasthāpayāñcakāra| tā yatra sāyaṃ (tā yatrābhi sāyaṃ) babhūvustatrāgnimupasamādhāya gā uparudhya samidhamādhāya paścādagneḥ prāṅmupopaviveśa || [1]
8.p72
tamagnirabhyuvāda satyakāmā (ma 3) iti
8.p73
bhagava iti ha pratiśuśrāva || [2]
8.p74
brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti
8.p75
bravītu me bhagavāniti || tasmai hovāca pṛthivī kalāntarikṣaṃ kalā dyauḥ kalā samudraḥ kalā eṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇaḥ
8.p76
anantavānnāma || [3]
8.p77
sa ya etamevaṃ vidvām̐ścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo'nantavānityupāste'nantavānasmim̐lloke bhavati
8.p78
anantavato ha lokāñjayati ya etamevaṃ vidvām̐ścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo'nantavānityupāste || [4]
8.p79
iti caturthādhyāyasya ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ
Linked texts (11)
- Chāndogyopaniṣad — Sanskrit
- Īśādiviṃśottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Mantrapuṣpa — Sanskrit
- Different Upaniṣads — Sanskrit
- Chāndogyopaniṣad C — Rāmānuja Yatirāj, Sanskrit
- Sāmavedabrāhmaṇānyaṣṭau — Sanskrit
- Upaniṣads — Sanskrit
- Īśādyupaniṣadaḥ — Sanskrit
- Īśādidvādaśopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Aṣṭottaraśatopaniṣadaḥ — Sanskrit
- Chāndogyopaniṣatkhaṇḍārtha — Sanskrit