Chandogya Upanishad 4: Fourth Prapathka
Chāndogyaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 4
- Language
- Sanskrit
Contents
Fourth Prapathka
4.1.p1
caturtha prapāṭhakaḥ
4.1.p2
[ saṃvargavidyā ]
4.1.p3
[ vidyāstutyarthā raikvākhyabrahmarṣeḥ ākhyāyikā ]
4.1.p4
oṃ | jānaśrutirha pautrāyaṇaḥ śraddhādeyo bahudāyī bahupākya āsa | sa ha sarvata āvasathāt māpayāñcakre, sarvata eva me'nnamatsyantīti ||
4.1.p5
pra. saṃvargavidyā prastūyate - vidyāstutyarthā ākhyāyikā jānaśrutirhapautrāyaṇaḥ śraddhādeyo | bahudāyī bahupākya āsa | janaśrutasyāpatyaṃ jānaśrutiḥ | haśabdaḥ prasiddhau | putrasaṃjñasyaputraḥ pautraḥ ; tasyāpatyaṃ pautrāyaṇaḥ śraddhāpurassaraṃ deyamasya saḥ śraddhādeyaḥ | arithibhyo bahu dātuṃ śīlamasya, sa bahudāyī | bahvasya gehe'nnaṃ paktavyaṃ yasya, sa bahupākyaḥ | evaṅguṇasampanno jānaśrutiḥ kasmiṃściddeśe āsa | sa ha sarvata āvasathān māpayāñcakre sarvata eva me'nnamatsyantīti | sa ha - jānaśrutiḥ sarvataetya atithayo mamānnaṃ bhokṣyanta ityabhiprāyeṇa sarvāsu dikṣu grāmanagaramārgāraṇyādiṣu pānthānāmanāthānāṃ śītavātavarṣātapavāraṇānnodakaśayanācchādanādipūrṇāḥ śālāḥ kāritavānityarthaḥ |
4.1.p6
ā.bhā. - tṛtīyādhyāye prathamata aiśvaryaphalasaṃyuktabhuktiphalavatī ādityamadhuvidyāpradarśitā | tadanantaramaihikaphalarahitā viśuddhamuktiphalikā gāyatrīvidyā pradarśitā | tadanantaraṃ tadanubandhi kṣudraphalakakaukṣeyajyotirvidyāpi samākhyātā | tadanantaraṃ bhārūpajyotirviṣayiṇī muktiphalavatī śāṇḍilyavidyā kathitā | tataśca prāṇatattvabhūtavāyuviṣayiṇī vāyuvatsakaṃ kośavidyā prāṇātmaka- puruṣāṇāmāyurviṣayiṇī puruṣavidyā ākhyātā | vāyuprāṇarūpapādaviśiṣṭamanobrahmadṛṣṭiḥ tathā taddṛṣṭyantargata prathamataḥ prāptādityaviṣayakabrahmadṛṣṭiḥ prāptādityaviṣayakabrahmadṛṣṭirapi krameṇa pratirāditā tatropasarjanatayā pradarśitayorvāyuprāṇayoḥ yatra pradhānatayā grahaṇaṃ
4.1.p7
tādṛśau vāyuprāṇarūpasaṃvargaviṣayiṇī parā vidyā raikvanāmakabrāhmaṇena jānaśrutaye rājñe samupadiṣṭā | seyaṃ paravidyā caturthādhyāyasyārambhe prastūyate ||
4.1.p8
samprati saṃvargavidyā iha prastūyate ākhyāyikayā vidyāyāḥ stutiḥ pradarśyate jānaśrutirha ityādinā | jānaśrutiḥ - svakīyavidyayā balādiśauryeṇa loke śrutiḥ kīrtiryasya sa janaśrutaḥ janaśrutasyāpatyaṃ pumāniti jānaśrutiḥ, tannāmaka kaścidrājā ityarthaḥ | haśabdaḥ prasiddhārthakaḥ prasiddhaśca tatsamaye etannāmako hi rājā pautrāyaṇaḥ pautrasaṃjñakasya kasyacitputraḥ pautraḥ tasyāpatyaṃ pautrāyaṇaḥ, śraddhādeyaḥ - śraddhāpūrvakaḥ yācakāya dātuṃ śīlaṃ yasya sa śraddhādeyaḥ | śraddhāpūrvakadānasyaiva paralokopakāritvāt śraddhāvirahasya nindanācca aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ ityādismṛteḥ | bahadāyī - bahu anekaprakārakaṃ gobhūmisuvarṇaṃ rajatavividhānyaṃ prabhūtaṃ brāhmaṇebhyo dātuṃ śīlaṃ yasya sa bahudāyī svabhāvata eṣa dānaśīlo na tu phalaviśeṣaṃ kālatīrthādiviśeṣaṃ cāsādyādānakarteti bhāvaḥ, bahupākyaḥ - bahu anekaprakarakamannaṃ pāyasaṃ saghudalamodanaṃ vividhaṃ miṣṭānnādikaṃ yasya gṛhe sarvadaiva paktanyaḥ yasya saḥ bahupākyaḥ, yohi yādṛśamannaṃ yadecchati tasmai tādṛśamevānnaṃ dātavyamiti kṛtvā sa bahupākya āsīditi bhāvaḥ | etādṛśaguṇaviśiṣṭo yatra kutracit pradeśaviśeṣe jānaśrutināmā rājā āsa babhūva | sa ha - prasiddhaḥjānaśrutiḥ sarvataḥ - sarvāsu dikṣu āvasthāt etyātithayo vasanti yasmin sa āvasatho gṛham dharmaśālāmityarthaḥ māpayāñcakre - kāritavān | kathaṃ kāritavān tatrāha - sarvata evetyādi | sarvataḥ sarvaditaḥ atithaya etya samāgatyamadīyagṛhe nivartitamannamodanādikam atsyanti - bhakṣayiṣyantītyabhiprāyeṇa | sarvataḥ samāgatyātithayo mamānnaṃ bhakṣayiṣyantītyabhiprāyeṇa annodakaśayanāsanācchādanādiparipūrṇāḥ śālāḥ kāritavāniti bhāvaḥ ||
4.1.p9
su. - ākhyāyikeyaṃ sukhapratipattaye | vyajyate cānayā vidyāpradāne yathāsambhavamadhikāriparīkṣā kartavyā iti | śraddhādeyaḥ - gobhūhiraṇyādi sarvaṃ śraddhayaiva deyaṃ yasyāsītsatathoktaḥ, bahudāyī - bahudānaśīlaśca, bahupākyaḥ - bahu pakvamannaṃ atithyabhyāgatārthaṃ yasya sa tathoktaḥ, putrāyaṇasyāpatyaṃ nāmnā jānaśrutirāsa - babhūva | sa - jānaśrutiḥ sarvato dikṣu āvasthān - āvasān pathikajanavāsārhān, māpayāñcakre - śilpibhiḥ akārayat | sarvata eva me atsyantīti - sarvata deśāttatratatrāvasathe sametya sarve
4.1.2
me'nnamatsyantītyabhiprāyeṇāvasathān māpayāñcakre ||
[ haṃsakṛtajānataśrutipraśaṃsā ]
atha ha ham̐sā niśāyāmatipetuḥ | taddhairvaṃ ham̐so ham̐samabhyuvāda, bho1 bho'yibhallākṣa ! bhallākṣa ! jānaśruteḥ pautrāyaṇasya samaṃ divā jyotirātatam | tanmā prasāṅkṣīḥ2 | tat tvā mā pradhākṣīdi3ti ||
4.1.2.p1
pra. atha ha ham̐sāḥniśāyāmatipetuḥ | evaṃ sati kasyāṃcit rātrau kecana mahātmanoḥ annadānādiguṇestoṣitā bhūtvā haṃsarūpāssantaḥ rājñaḥ darśanagocare āgatāḥ | taddhaivaṃ haṃso haṃsamabhyuvāda | tat - tasmin kāle teṣāṃ haṃsānāṃ madhye ekaḥ pṛṣṭhato gacchan haṃsaḥ agregāminaṃ kañcana haṃsamuvāca | bhobho'yi bhallākṣa - pradhākṣīditi | bhobho ayi iti sambodhya, bhallākṣa - bhallākṣetyanena viparitalakṣaṇayā mandalocaneti sambhrameṇa dvivāraṃ sambodhanam | samaṃ divā svargeṇa - samam, divā divasena samaṃ vā asya rājñaḥ tejaḥ prasṛtam | tat - tasmin tejasi mā prasāṅkṣīḥ - mā prasaktobhūḥ | prasaktau ko doṣaḥ ityatrāha - tattvā mā prathākṣīditi | tat - tejaḥ tavām̐ mādahet ityarthaḥ | ityabhyuvādetyanvayaḥ ||
4.1.2.p2
ā. bhā.- atha kadācit nidāghasamaye rātrau hamyatale sa rājā śayānaṃ āsīt | atha - tadanantaraṃ haṃsāḥ - kecana ṛṣayoḥ devā vā rājñaḥ annadānanimittaṃ yaśaḥ śrutvā atīva prasannāḥ santaḥ rājānaṃ draṣdukāmā haṃsarūpamādāya niśāyāṃ rātrau
4.1.2.p3
hamyatale śayānaṃ rājānaṃ atipetuḥ - samāgatāḥ yatra rājā śayāno babhūva taddeśāvacchinnagaganeuḍḍayantaḥ santaḥ rājñaḥ darśanagocaresamāgatāḥ | taddhaivamityādi | tat - tasminkāle teṣāṃ gacchatāṃ haṃsānāṃ madhye eko haṃsaḥ pṛṣṭhe gacchan agre gacchantaṃ kañcana haṃsam abhyuvāda uvāca | pṛṣṭhagāmī haṃmaḥ purastāt gacchantaṃ haṃsaṃ kimavādīt tatrāha - bho bho ityādi | bho bho ayi bhallākṣa! bhallākṣaḥ! bhadrākṣa! bhadrākṣa! mallākṣa mallākṣetyanena viparītalakṣaṇāyā mandalocaneti sambhrameṇa dvivāraṃ sambodhanam | arthāt he agre gacchan haṃsa tvam andhosi | yenātitejasvinaṃ rājānamullaṃya gacchati tat kiṃ na paśayasi tamadbhutaṃ tejorāśiriva sthitamiti | jānaśruteḥ pautrāyaṇasya divāsamaṃ dyulokena svargeṇatulye athavā divā - divasena samaṃ - tulyaṃ jyotiḥ - tejaḥ ātataṃ - vyāptaṃ prasṛtam | divāsamasya jānaśrutitejasaḥ sarvato vyāptasyāpi te darśanaṃ nāsti asti veti sāvadhānaṃ karoti nivṛtayartham | tanmā prasāṅkṣīḥ | tat - tasmin janaśrutitejasi prasaktomābhūḥ tajjayotiṣā sambandhaṃ mākārṣorityarthaḥ | prasaktau ko doṣastatrāha - tattvetyadi | tat - vyāptaṃ sarvataṃ jānaśrutestejaḥ tvā - tvām atipātinam mā pradhākṣīt - dahedityarthaḥ || evaṃ prakāreṇa purogāminaṃ haṃsaṃ parohaṃsa pratyuvāceti pūrveṇānvaya iti||
4.1.2.p4
su. - atha dharmo vividiṣāyāṃ dvāraṃ bhavatītyetadvayañjayannāha - arthati | atha asya vitaraṇaviśeṣasantuṣṭā maharṣayo devā vā haṃsā bhūtvā niśāyāṃ haṃmryatalamadhiśayāne'smin atipetuḥ - utpatitavantaḥ | tat - tasminsamaye, teṣveko haṃsaḥ haṃsamupari purataḥ patantam abhyuvāda, bho bho ityuccaiḥ sambodhanaṃ purataḥ patato'bhimukhīkaraṇāya, avadhānāya ityetat | bhallākṣa bhallākṣa - avadhānātiśayāvaśyakatāvyañjanāya dvarūktiḥ bhallaśabdena vaipulyaṃ lakṣyate, paramakṣiṇī te viśāle anarthamātmanaḥ sannihitaṃ tu na paśyasīti nindāgarbhamidam | anarthameva sannihitamāha - jānaśruteḥ pautrāyaṇasya jyotiḥ divāsamaṃ - sahasrakiraṇabhāsvareṇa
4.1.2.p5
divasena tulyamadyāpi rātrau ātataṃ - parito vyāptam, divā samaṃ - dyulokena tulyamitiṃ vā - yathā dyuloko dīpyate tatheti | tadidaṃ jyotiḥ tvaṃ mā prasaṅkṣīḥ, - tatprasaṅgaḥ te māstviti yāvata | sati prasaṅge kimaniṣṭam ? tanmā pradhākṣīt - tattejastvāṃ mā dahatu ||
4.1.3
tamu ha paraḥ pratyuvāca, kamvara enametatsantam̐ sayugvānamivaraikvamāttheti | yo nu katham̐ sayugvā raikva iti ||
4.1.3.p1
pra. - tamu ha paraḥ pratyuvāca | evaṃ jānaśrutipraśaṃsārūpaṃ vākyamupaśrutya tadasahamāna ivāparo haṃsaḥ pratyuvācetyarthaḥ | prayuktitamevāha - kaṃ raikvamāttheti | u ityanarthako nipātaḥ | araṃ kaṃ santaṃ kena māhātmyena yuktaṃ santam enaṃ - jānaśrutiṃ prati suyugvānaṃ - saśakaṭaṃ raikvamiva - raikvaṃ pratīva etat - praśaṃsāvacanaṃ prabrūṣi | raikva eva brahmajño mahāprabhāvaḥ | abrahmajñasyāsya kiṃ tejaḥ kiṃ vā māṃ dahediti bhāvaḥ||
4.1.3.p2
evamuktaḥ paścāt patan 1 haṃsaḥ pṛcchati - yo nu kathaṃ suyugvā raikva iti | ya uktaḥ, sa kiṃ prakāra ityarthaḥ |
4.1.3.p3
ā.bhā. - tamu ha para ityādi | tamevaṃ - jānaśruteḥ praśaṃsātmakaṃ vacanamuktavantaṃ paścādgāminaṃ haṃsaṃ prati paraḥ - purogāmī haṃsaḥ pratyuvāca - pratyuktavān | kimuvāca tatrāha - kaṃvara ityādi | kam u are ! atra kamiti ātthakriyāyāḥ karma | u iti nipāto''narthakaprāya eva | are iti sambodhanam | are ! paścādgāmī haṃsa | kaṃ santaṃ - kena sāhātmyena guṇaviśeṣādinā yuktaṃ santamevaṃ jānaśrutiṃ prati sayugvānaṃ - śakaṭena sahitaṃ raikvamiva raikvavat etat - praśaṃsāvacanam āttha - vravīṣi | raikva eva brahmajñānī sa eva praśaṃsanīyaḥ | ayaṃ tu rājā na brahmajñānī
4.1.3.p4
tasmāt tasya kiṃ tejaḥ kathaṃ vā sa māṃ dhakṣyati na hi brahmajñānarahitasya tejo bhavati na vā kamapi dagdhuṃ śakṣyatīti bhāvaḥ | evaṃ purogāminā haṃsenoktaḥ paścādgāmī haṃsaḥ patan pṛcchati yo nu kathamityādi | yo nu kathaṃ spugvā raikva iti | tvayā yo varṇito raikvaḥ saḥ kīdṛśaḥ kiṃ prabhāvaśceti bhāvaḥ ||
4.1.3.p5
su. - tam - evamuktavantaṃ para - haṃsaḥ pratyuvāca | are enaṃ kamu santaṃ sayugvānaṃ raikvamivai tadāttha - enaṃ kevalaṃ karmarataṃ kaṃ santaṃ matvā kena māhātmyena yuktaṃ matvā raikvamiva mahātmānaṃ yo'sau sayugvā - saśakaṭaḥ, etat sabahumānaṃ vacanamāttha | sayugvānamiti viśeṣakathanaṃ vividiṣāyāṃ jānaśrutestadabhijñānāya | itara āha - yo nu kathaṃ sayugvā raikva iti - yaḥ suyugvā raikvaḥ tvayoktaḥ sa kathannu sa - kīdṛśamahimaśālī ||
4.1.4
[ raikvavasya mahimā ]
yathā kṛtāya vijitāyādhare'yāḥ saṃyanti, evamenam̐ sarva tadamisameti, yat kiñca prajāḥ sādhu kurvanti, yastad veda, yat sa veda, sa mayaitaduktaḥ iti ||
4.1.4.p1
pra. - itara āha - yathā kṛtāyavijitāyādhare'yāḥ sayanti evamenaṃ sarvaṃ tadabhisametītyādi | yathā loke - kṛtanāmā ayaḥ dyūtasamayaprasiddhaḥ caturaṅkāyāḥ tatra vijitaṃ jayo yasya saḥ kṛtāyavijitaḥ puruṣaḥ, athavā vijitaṃ - vijayaḥ | tasmai ityarthaḥ | tadarthamitare tridvyekāṅkāḥ adhare - nyūnāḥ ayāḥ saṃyanti - saṅgacchante, antarbhavanti - caturaṅke kṛtāya ekāṅkadvyeṅkatryaṅkānāṃ śataṃ sahasre sambhavati iti nyāyena vidyamānatvāt tatrāntarbhavanti1 ityataḥ kṛtāṅkavijayinaḥ ekāṅkādivijayo'pyastīti bhāvaḥ - evameva loke prajāḥ, yatsādhu kurvanti yadyata
4.1.4.p2
śobhāṃ karmānutiṣṭhanti; tat sarvam enaṃ - kṛtāyasthānīyaṃ raikvavamabhisameti - saṅgacchate | tatkarmaṇi sakalaṃ śobhanaṃ karma antargatamiti yāvat | kiñca yastad veda yat sa veda sa mayaitadukta iti | saḥ raikvavaḥ yad veda, tadeva anyo'pi yaḥ kaścid veda | tadjñātamevā'nye jānanti | tadjñāne sarvajñānamantargatām ityarthaḥ | saḥ - tādṛśo raikvanaḥ mayā etat - idānīṃ sayugvānamiva raikvamāttha ityukta ityarthaḥ | vedāntācāryaiḥ tattvaṭīkāyāmasyārthasya pratipāditatvāt | uktañca bhagavatā bhāṣyakṛtā; loke yat kiñcit sādhvanuṣṭhitaṃ karma, yacca sarvacetanagata vijñānam, tadubhayaṃ yadīyajñānakarmāntargatam2, sa raikvava ityāha iti ||
4.1.4.p3
yadapi vyāsāryairlaghyusiddhānte, āvṛttirasakṛdupaṃdeśāt (bra.sū.4-1-1) ityatra, yastad veda - yo veditā, yad sa veda - yad vedyam, sa mayaitaduktaḥ sa vāditā raikvaḥ, etat tadvadyaṃ brahma ityetadubhayaṃ mayoktam; tavamayopadiṣṭamityarthaḥ ityuktam tadapyetatparaṃ draṣṭavyam; natu pratīyamānārthaparam | yastad veda yat sa vedeti vākyāt prācīne, yathā kṛtāyavijitāyādhare'yāḥ saṃyanti, evamenaṃ sarnaṃ tadabhisameti yat kiñca prajāḥ sādhu kurvantīti vākye bramaprasakterevābhāvena veditā vejitā vejyañca tavopadiṣṭamityasyārthasyāsambhavena yastada vāda yat sa vājāti vākyena pratipādanāsambhavāt; bhāṣyavirodhācceti draṣṭavyam |
4.1.4.p4
kecittu - bhagavatā bhāṣyakṛtālaghusiddhāntabhāṣye, yastad veda yat sa veda samayaicajuktamityatra itiyatadvākyapratīkasya dhṛtatvāt tadanurodhena vyāsāryaiḥ sa mayaicajuktamiti napuṃsakāntapāṭhasya gṛhītatayā tatra napuṃsakasya uktaśabdasya sa iti pulliṅgatacchabdaviśeṣaṇatvāyogāt, yastad veda yasya veda iti puṃnapuṃsakāntayaṭṭhabdadvayanirdiṣṭayoḥ vetṛvedyayoḥ sa mayaitaduktamityatra krameṇa pratinirdeśakayoḥ sa etaditi puṃnapuṃsakasarvanāmaśabdayoḥ śravaṇena, saḥ - veditā etad - vedyaṃ paraṃ brahmotyetadubhayaṃ mayoktamityarthasyaiva vākyasvārasyalabhyatvācca sa evārtho yukta iti vyāsaryābhiprāyaḥ na cātra udāhṛtabhāṣyavirodhaḥ; prakāśaśca karmaṇyabhyāsāt 1
4.1.4.p5
(bra.sū.3-2-24) iti sūtre -
4.1.4.p6
vācikaiḥ pakṣimṛgatāṃ mānasairantyajātitām |
4.1.4.p7
śarīrajaiḥ karmadoṣairyāti sthāvaratāṃ naraḥ || (ma.smṛ. 12-9)
4.1.4.p8
iti manusmṛtau ca manovyāpārātmake vedane karmaśabdaprayogadarśanena yat kiñca prajāḥ sādhu kurvanti ityanenaiva sarvaprajānuṣṭhitasādhukarmaṇa iva sarvacetanagatajñānasyāpi grahaṇaṃ sambhavatītyabhiprāyeṇaiva tatra bhāṣye, yat kiñcit sādhvaviṣṭhataṃ karma yacca sarvacetanadataṃ vijñānam iti karmāpekṣayā jñānasya pṛthaṅniradesāt| ata eva pūrvavākye brahmaprasaktireva nāstityapi pratyuktam | sarvaprajānuṣṭhitasādhukarmaṇaḥ sarvacetanagatajñānasya ca raikvajñānakarmaṇoḥ svarūpeṇāntarbhāvasya duripapādatayā kṛtāyādharāyadṛṣṭāntasvārasyena ca raikvavedanaviṣaye tatkarmoddeśyabhūte ca savibhūtikabrahmaṇi sarnaprajānuṣṭhitakarmāddeśyasarvacetanagatajñānaviṣayayorantarbhāvasyaiva vaktavyatvena pūrvavākye brahmaprasakterāvaśyakatvāt| tattvacīkāgranthastu, sa mayaitadukta ati pulliṅgāntapāṭhe ca sati tannirvāhamātrābhiprāyaḥ ato vyāsāryapratipāditārtha eva bhadavadbhāṣyakṛdabhimata iti na kāpyanupapattirityāhuḥ |
4.1.4.p9
ā.bhā. - tataḥ itaro haṃsaḥ prāha - yathā kṛtaye ityādi | yathā - yenaprakāreṇa loke kṛtāyaḥ - kṛtānāmarko yaḥ dyūte prasiddhaḥ caturaṅkāyaḥ tasmin vijitam ayaḥ yasya saḥ kṛtāyavijitaḥ puruṣaḥ tadarthamitare ayāḥ tridvyekāṅkāḥ adhare - nyūnā ayāḥ sayaṃti saṅgchante antarbhūtā bhavanti caturaṅke kṛtā ye ekadvitryaṅkānāṃ vidyāmānatvāt śate pañcāśaditi nyāyāt | tataḥ kṛtāṅkavijitasya ekādyaṅkavijayo bhavatyeva | evameva loke prajāḥ yatkiñca - yat kiñcit sādhukurvanti- śastrapratipāditasvakarmaṇo'nuṣṭhānaṃ kurvanti tatsarvaṃ śobhanaṃ karma | evaṃ kṛtāyasthānāpannaṃ raikvam abhisameti - saṅgacchate | arthāt raikvakarmaṇi tadanyasya sarvāṇi śobhanāni karmāṇi antarbhūtāni bhavantīti | api ca saḥ - raikvaḥ yadveda -
4.1.4.p10
vijānāti tadeva anyopi yaḥ kaścid veda - vijānāti raikvajñāne sarvameva jñānamantabhūtamityarthaḥ | saḥ - etādṛśaguṇasampanno raikvaḥ mayaitat adhunā sayugvānaṃ raikva iti vākyena uktaḥ - kathitaṃ iti |
4.1.4.p11
atra kṛtāya iti padamādāya kiñciccarcyate | tatrāyonāma akṣaḥ akṣasya bhāgaḥ pārśvamaya iti kecit | ayaḥ śubhāvahe daivagatau dyūtākṣapātane (a.ko. ) iti nighaṇṭudarśanāt ayo'kṣapātanamityanye | tat dyūtam tat dviprakārakam ekākṣapātanalakṣaṇamanekākṣapātanalakṣaṇaṃ ca | tatrāṅko nāma akṣapārśveṣu bindurūpaṃ cihnam | yathaikatra catvāroṅkā anyatra traya evāṅkā aparatra dvāveva aṅko ekatraikaevāṅkaḥ | tataścaitādṛśākṣeṇa dyūtaṃ kurvatsu bahuṣu puruṣeṣu yena puruṣeṇa pātitasyākṣasya caturthāṅkayukto bhāga uttāna uparidṛṣṭo bhavati sa kṛtāya vijayī bhavati yena tu pātitākṣasya tryaṅkādilāñchitabhāgāḥ uttānā bhavanti sa parājito bhavatīti vyavahniyate ityekākṣapātanaṃ lakṣaṇaṃ dyūtam | yatrānaṅkitākṣapātanaṃ tadanekākṣapātanalakṣaṇaṃ dyūtam | yatraniyatasaṃkhyākān rāśibhūtānakṣān vikīryya catuṣkaśo gaṇane kriyamāṇe yasya dīvyato antimamapi gaṇanam caturakṣātmakaṃ bhavati sa kṛtāyena vijayībhavati yasya tu puruṣasya dīvyataḥ tryādirūpatayā tat nyūnaṃ bhavati, tasya parājayo bhavati | anyepi anekaprakārakāḥ dyūtabhedāḥ santi te yathālokaṃ jñātavyā | atradyūtanidarśanam, raikvavidyāyāṃ rājño vyākulabhāvapradarśanārtham | yathā dyūte parājito naro vyākulitahṛdayo bhavati tathaiva raikvavidyāyāmayamapi vyākulahṛdaye bhaviṣyatīti |
4.1.4.p12
su. - aparaḥ pratyāha - dyūtopakaraṇamakṣaḥ kramādekadvitricaturaṅkairaṅkitairayasaṃjñaiścaturbhiḥ pārśvairupetaḥ prasiddhaḥ, tatra ekādyaṅkā ayāḥ kramaśaḥ kalidvāparatretākṛtasaṃjñakāḥ, sarvato vijayastu kṛtāyapatanāt, yasya dyūtakārasya kṛtāyena vijitaṃ tasya kṛtāyavijitasyānye'dhare tato nyūnā ayāḥ
4.1.4.p13
tryaṅkādayaḥ saṃyanti - saṅgatā bhavanti | caturṣu tryādīnāmantarbhāvāt , tryaṅkādibhiryo'rthaḥ sa sarvopyasyārthānnādhika iti bhāvaḥ | yathaitat tathā, yatkiñca prajāḥ sādhukurvanti tatsarvaṃ sādhukarma, evaṃ raikvam abhisameti - abhisaṅgacchati, sarvāṇi sādhukarmaṇaḥ phalāni etadanuṣṭhānaphalato na bahirbhūtāni, nādhikānīti bhāvaḥ | brahmavido hi ācaraṇamakhilaṃ vidyāsaṃskṛtam | kiñca yastadveda yatsa veda - iha yo yadveda tadakhilaṃ sa - raikvo veda - nāviditaṃ kiñciditi yāvat, sarvamapyanyadvijñānaphalametadvijñānaphalānna bahirbhūtam, nādhikamiti bhāvaḥ | yadyapyayamanvayovyavadhānena vartate, athāpi pāṭhakramādarthakramasya garīyastayā na kṣatiḥ | yatpunaratra prācāṃ bhāṣitam - yatsaḥ - raikvaḥ veda, iha loke yaḥ - yaḥ kaścidapi puruṣaḥ tadveda - tadeva veda, tajjñātamevātye jānanti, tajjñāne sarvaṃ jñānamantargatamiti bhāvaḥ iti | tatrāpyastyavadhāraṇādhyāhāra kleśaḥ, asatyavadhāraṇe yadraikvoveda tadaparo yaḥ kaścidvedeti vipratīpārthāvagatirhi bhavet, svarasatastacchabdapratisambandhino - yacchabdasya yaḥ kaścit ityarthāśrayaṇakleśaśca | yadvā - sa raikvo yadveda tadyo veda tamenaṃ sarvamabhisameti yatkiñca prajāḥ sādhu kurvantītyanvayaḥ | raikvopajñaṃ vijñānamityatiśayo'pyasyāṃ yojanāyāṃ vyajyate | etena raikvasyaiva nāsya vijñānaṃ yadyasya vijñānasampattirbhavet tadā ghaṭeta tathā yathāttheti vyajyate | evaṃ cāsya vijñāne tvarotpāditā bhavati | sa raikvomayā etat - idānīmuktena prakāreṇoktaḥ ityuvācāparaḥ ||
4.1.5
tadu ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇa upaśuśrāva | sa ha sañjihāna eva kṣattāramuvāca, aṅgāre ! ha sayugvānamiva raikvamāttheti, yonu katham̐ sayugvā raikva iti ||
4.1.6
yathā kṛtāyavijitāyādhare'yāḥ saṃyanti evamenam̐ sarvaṃ tadabhisameti yat kiñca prajāḥ sādhukurvanti yatsad veda, yat sa veda sa mayaitadukta iti ||
4.1.6.p1
pra. - taduha jānaśrutiḥ pautrāyaṇa upaśuśrāva | tat - brahmajñānavidhuratayā ātmanindāgarbhaṃ tadvattayā ca raikvapraśaṃsārūpaṃ vākyaṃ sa rājā śuśrāva | sa ha sañjihāna eva kṣattāramuvāca | sa kathamapi niśāmativāhyā sañjihāna eva talpaṃ tyajanneva kṣattāram uvāca - vakṣyamāṇamuktavān | kṣattā nāma -
4.1.6.p2
vaiśyādbrāhmaṇakanyāyāṃ kṣattā nāma prajāyate |
4.1.6.p3
jīvikāvṛttiretasya rājāntaḥpurarakṣaṇam ||
4.1.6.p4
ityuktarītyā rājāntaḥpurarakṣakaḥ pratilomajātiviśeṣaḥ kṣattā | aṅga are ha sayugvānamiva raikvamāttheti, yonu kathaṃ sayugvā raikva itītyādi | ha are aṅga vatseti taṃ kṣattāraṃ rājā sambodhya rātrāvevaṃ haṃsayoḥ sallāpaḥ samajanīti, suyugvānamiva raikvamātthetyādihaṃsoktipratyuktivākyānuvādapūrvakaṃ raikvasya cihnamuktavānityarthaḥ ||
4.1.6.p5
ā.bhā. - yadu ha jānaśrutirityādi | tat svakīyanindāyukta raikvapraśaṃsātmakaṃ haṃsavākyaṃ rājā jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ upaśuśrāva - śrutavān | tataḥ saḥ rājā kathaṃ kathamapi rātrimativāhyā sañjihāna eva śayyāṃ tyajanneva kṣattāram - antaḥpurarakṣakam uvāca - vakṣyamāṇamuktavān | tatra kṣattā nāma rājāntaḥpurarakṣakaḥ pratilomajātiviśeṣaḥ vaiśyādbrāhmaṇakanyāyāṃ kṣattā nāma prajāyate | jīvikāvṛttiretasya rājāntaḥpurarakṣaṇam || iti smṛteḥ | kimuktavān rāja kṣattāraṃ tatrāha - aṅgāre ! hetyādi | are aṅga he antaḥpurarakṣaka ! evaṃ prakāreṇa sambodhanaṃ kṛtvā rātrau yathā haṃsayoḥ saṃvādo jātastatsarvaṃ kathayitvā raikvasya cihvamuktavāniti anyatsarvaṃ pūrvavadeva vyākhyātavyam ||
4.1.6.p6
su. - tayoḥ tatsaṃvādavākyamupaśuśrāva jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ | tadevānusmaran sañjihāna eva - tyajanneva śayanatalamuvāca kṣattāraṃ - antaḥpurapārśvartinaṃ paricaram | aṅgāre ha - vatsa bhoḥ, sambuddhya evaṃ jātanirveda haṃsayoḥ saṃvādavacanaṃ
4.1.7
sayugvānamityetyārabhya sa mayaitadukta ityante nānūditavān ||
sa ha kṣattā'nviṣya, ‘nāvida’miti pratyeyāya | tam̐ hovāca; ‘yatrāre brāhmaṇasyānveṣaṇā tadenamaccheti ||
4.1.7.p1
pra. - saha kṣattā'nviṣyanāvidamiti prayeyāyā | sa - ca kṣattā śakaṭalakṣaṇaraikvacihnamanusmaran grāmanagarādikamanviṣya nāvidaṃ - nājñāsiṣamiti pratyāgatavān | taṃ hovāca; yatrāre brāhmaṇasyānveṣaṇā, tadenamarccheti | are ! kṣattaḥ ! brāhmaṇasya - brahmavidaḥ yatra - vijaneṣu 1 nadīpulināraṇyādiṣu mārgaṇaṃ yuktam, tat - tatragatvā enamarccha - raikvaṃ prāpnuhi, mārgaṇaṃ kuru iti taṃ rājā uvāca ityarthaḥ||
4.1.7.p2
ā.bhā. - sa ha kṣattānviṣye tyādi | sa ha kṣattā - sa cāntaḥpurarakṣakaḥ puruṣaviśeṣaḥ śakaṭādilakṣaṇaraikvaṛṣeḥ cihnāmanusmaran grāmanagarādiloka- saṅkulasthānaviśeṣe anviṣya - anveṣaṇaṃ kṛtvā nāvidaṃ - nāhamajñāsiṣamiti rājānaṃ prati eyāya - pratyāgatavāniti | taṃ - pratyāgataṃ kṣattāraṃ rājā pratyuvāca | he kṣattaḥ ! na hi ekāntavāsī ṛṣiḥ lokasaṅkulasthāneṣu samupalabdho bhaviṣyati kintu yatra janarahitanadīpulināraṇyādiṣu brāhmaṇasyānveṣaṇāya brāhmaṇāḥ vasanti tādṛśavijanapradeśeṣu gatvā enaṃ - raikvaṛṣiṃ prāpnuhi tādṛśasthāneṣu gatvā tadanveṣaṇaṃ kuru ityarthaḥ ||
4.1.7.p3
su. - sa ca kṣattā rājño nirvedaṃ tvarāṃ ca raikvadarśane'vagatya nirgatastatra tatra anviṣya nāviditamiti pratyeyāya | taṃ rājovāca, araṃ yatra brāhmaṇasya - brahmavidaḥ anveṣaṇā ghaṭeta tatra vijane deśe saritsarovaratarulatādi prāye tadenamarccha - tatra
4.1.8
enamanveṣaṇena gaccheti ||
so'dhastācchakaṭasya pāmānaṃ kaṣamāṇamupopaviveśa | tam̐ hābhyuvāda, tvaṃ nubhagavaḥ ! sayugvā raikva iti | aham̐ hyārā 3 iti1 ha pratijajñe | sa ha kṣattā2, avidamiti pratyeyāya ||
4.1.8.p1
pra. - so'dhastāt śakaṭasya pāmānaṃ kaṣamāṇamupopaviveśa | atha punaḥ saḥ - kṣattā gatvā vijane kasmiñcaddeśe śakaṭasyādhastāt pāmānaṃ kaṣamāṇaṃ - kaṇḍūyamānaṃ raikvametya dṛṣṭvā upopaviveśa - samīpegatvā vinayena upaviṣṭavān | taṃ hābhyuvāda, tvaṃ nu bhagavaḥ ! sayugvā raikva itītyādi | he bhagavān tvaṃ vā raikva iti kṣatrā pṛṣṭo ṛṣiḥ are | kṣattaḥ ! raikvo'hameveti pratyuvāca | tacchrutvā saḥ kṣattā ahaṃ raikvam avidaṃ - ajñāsiṣamiti pratyāgata ityarthaḥ ||
4.1.8.p2
ā.bhā. - saḥ - uktarūpeṇa rājñā samādiṣṭaḥ kṣattā - punaḥ tādṛśasthāneṣu gatvā vijane kasmiṃścidadhiṣṭhāne śakaṭasya adhastāt - śakaṭādhodeśe pāmanaṃ kaṣamāṇaṃ - carmarogaviśeṣaṃ kaṇḍūyamānaṃ raikvaṛṣiṃ prāpya dṛṣṭvā ca upopaviveṣa - tatsamīpe vinayapūrvakamupaviṣṭavān | tadanantaraṃ tatropaviśya taṃ - raikvaṛṣiṃ prati abhyuvāda - uktavān | tvaṃ nu bhagavaḥ sa yugvā raikva iti | he bhagavān ! tvameva raikvaṛṣirasi sa yugvā ityevaṃ krameṇa pṛṣṭavān | tadanantaraṃ kṣattā pṛṣṭaḥ ṛṣiḥ ahaṃ hyarāiti ha pratijajñe | he kṣatto'hameva sayugvā raikva ityevaṃ krameṇa proktavāniti | sa ha kṣattā'vidamiti pratyāya | raikvasya svīkārātmakaṃ vacanaṃ śrutvā mayājñāto ṛṣiritimanvānaḥ rājānaṃ pratyāgata iti ||
4.1.8.p3
su. - evamājñaptaḥ kṣattā yathānirdiṣṭe sthāne'nviṣyannenaṃ kavcit śakaṭasyādhastāt pāpmānaṃ kaṣam - kaṇḍūyamānaṃ dṛṣṭvā upopaviveśa - samīpe upanato viviśa | avasare tamabhyuvāda ca, tvaṃ nu bhagavān sayugvā raikva iti, praśnamanu sa raikvaḥ pratijajñe - pratyavadat, ahamare sa iti | tato nirgatya kṣattā avidamiti vadan rājñaḥ pārśvaṃ pratyeyāya - pratyāgatavān |
4.1.8.p4
|| iiti prathamakhaṇḍabhāṣyam ||
4.1.8.p5
dvitīyaḥkhaṇḍaḥ
4.2.1
[ raikvāya jānaśruteḥ dhanādidānam ]
taduha jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ ṣaṭśatāni gavāṃ niṣkamaśvatarīrathaṃ tadādāya praticakrame tam̐ hābhyuvāda ||
4.2.1.p1
pra. - taduha praticakrame | uhetyanarthako nipātaḥ | tat - tatra; jānaśrutiḥ gavāṃ ṣaṭśatāni, niṣkaṃ - kaṇṭhābharaṇam aśvatarīyuktarathaṃ tadā gṛhītvā raikvaṃ praticakrame - gatavān | taṃ hābhyuvāda | gatvā ca rājā taṃ raikvam ityuvācetyarthaḥ||
4.2.1.p2
ā.bhā. - raikvo mayā dṛṣṭaḥ sa cāmukasthāne śakaṭasyādhastāt vidyate ityevaṃ kṣatamukhāt śrutvā tat - tatra raikvasamīpagamanāya vidyāpraptyarthaṃ kṛtaniścayo jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ riktapāṇirnasampaśyet rājānaṃ devatāṃ gurum iti nītimanusmaran gavāṃ ṣaṭśatāni niṣkaṃ - kaṇṭhābharaṇaṃ sauvarṇaṃ bahumūlyahārādikam aśvatarīrathaṃ - aśvatarībhyāṃ yuktaṃ rathaṃ cādāya - gṛhītvā praticakrame - gatavān | taṃ - raikvaṃ hābhyuvāda - tatsamīpaṃ gatvā praṇāmādikaṃ kṛtvovāca |
4.2.1.p3
nanu nāyaṃ raikva dhanārthī yena dhanamādāya gatavān na vā vidyādānasyāyaṃ kramo yaddhanaṃ śiśyebhyo nītvā tato vidyā dātavyā | vidyāgrahaṇāya ācāryakule sthitvā śuśrūṣaiva vidyāprāptaye bhavati -
4.2.1.p4
yathā svanan khanitreṇa naro vāryadhigacchati |
4.2.1.p5
tathā gurugatāṃ vidyā śuśrūṣuradhigacchati || (nā.śi. 2-8-28)
4.2.1.p6
iti smṛteriti cetsatyam, na hi rājasiṃhāsane samupaviṣṭasya brahmacaryapūrvakadīrghakālaparyantaṃ gurukule nivāsaḥ sambhavati yena guruśuśrūṣayā vidyāprāptiḥ syāt | na vā kevalaṃ śuśrūṣaiva vidyāprāptau sādhanam sadanyasyāpi tatsādhanasya satvāt taduktam - smṛtau guruśuśrūṣayā vidyā puṣkalena dhanena vā | athavā vidyayā vidyā caturthī nopapadyate || tathā ca yathā tṛṇāraṇimaṇisthalīyavaṅniṃ pratyekaikasya tṛṇādeḥ svātantryeṇa kāraṇatā na tu daṇḍacakrādinyāyena militasya tadvat prakṛte vidyāprāptauśuśrūṣāpi kāraṇaṃ puṣkalaṃ dhanamapi kāraṇaṃ vidyāpi kāraṇam | evaṃ ca śuśrūṣā vidyālakṣaṇakāraṇasya rājani abhāvāt tṛtīyaṃ dhanātmakakāraṇamādāya vidyāprāptaye raikvasamīpagamanaṃ rājñaḥ na viruddham | ata evā alpadhanasahitasya rājñaḥ raikvasamīpagamanaṃ nirarthakaṃ syāt brāhmaṇasya pratārakattvā - patteśca | śūdreti sambodhanaṃ raikvasya vidyāgrahaṇaniyamānabhijñatāpradarśanārtham ||
4.2.2
su. - tadānīmeva jānaśrutiḥ gavādibahutaropāyanahastaḥ prāpya raikvamuvāca ||
raikvemāni ṣaṭ śatāni gavām, ayaṃ niṣko|yamaśvatarīrathaḥ | anu ma etāṃ bhagavo ! devatām̐ śādhi, yāṃ devatāmupāsse iti ||
4.2.2.p1
pra. - raikvamāni ṣaṭ śatāni gavām, ayaṃ niṣko'yamaśvatarīrathaḥ | he raikva ! etatsarvamānītam | tadgṛhāṇa tvamityarthaḥ | anu upāsse iti | etad gṛhītvā, yāṃ devatāṃ tvamupāsse, tāṃ devatāṃ me anuśādhi - vivicya jñāpaya iti
4.2.2.p2
prārthayāmāsa ||
4.2.2.p3
ā.bhā. - kimuvāca rājā raikvaṃ prati tatrāha - raikvamānītyādi | he raikva ! gavādikaṃ sarvaṃ tvadarthamānītavānasmi tvametatsarvaṃ gṛhāṇa | he bhagavan etatsarvaṃ gṛhītvā kṛpāṃ vidhāya yāṃ devatāmupāsse - yasyā devatāyā upāsanāṃ karoṣi tasyā eva devatāyā upāsanaṃ brūhi | ahamapi tadupāsanaṃ tvadupadiṣṭaḥ kariṣyāmītyevaṃ rājā ṛṣiṃ prārthayāmāsa iti bhāvaḥ |
4.2.2.p4
su. - imāni upāyanāni gavādīni svīkṛtya bhagavan raikva ! bhavān yāṃ devatāmupāste tāmetāṃ devatāṃ me śiṣyāya anuśādhi - upadiśeti ||
4.2.3
tamu ha paraḥ pratyuvāca - aha hāretvā śūdra ! tavaiva saha gobhirastivati | taduha punareva jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ sahasraṃ gavāṃ niṣkamaśvatarīrathaṃ duhitaraṃ tadādāya praticakrame ||
4.2.3.p1
pra. - tamuha paraḥ pratyuvāca | paraḥ - raikvaḥ taṃ - rājānaṃ pratyuvāca | tadevāha - āha hāretvā śūdra ! tavaiva saha gobhirastu | ahe ti nipāta āścarye | yodamahimaviditalokatrayaḥ ṛṣiḥ jānaśruteḥ brahmajñānavidhura- tānimittānādaragarbhahaṃsavākyaśravaṇena śokāviṣṭatāṃ, tadanantarameva brahmajijñāsayā udyogaṃ ca viditvā asya brahmavidyāyogyatāmabhijñāya satyāmapi yogyatāyāṃ cirakālasevāṃ vinā arthapradānena śuśrūṣamāṇasyāsyayāvacchakti pradānena vinā brahmavidyā pratiṣṭhitā na bhavatīti matvā tamanugṛhṇan, asya śokāviṣṭatāmupadeśayogyatākhyāpikāṃ, brahmavidyā pratiṣṭhitā na bhavatīti matvā tamanugṛhṇan, asya śokāviṣṭatāmupadeśayogyatākhyāpikāṃ, brahmajijñāsādārḍhyāsidhyarthaṃ svayogamahimasākṣātkṛtasakalavṛttāntatvalakṣaṇasvamahimānaṃ ca śocitṛtva- pravṛttinimittakaśūdraśabdāmantraṇena khyāpayan, hāretvā - hārasahitaḥ itvā - rathaḥaśvatarīrathaḥ - tavaiva gobhiḥ sahāstu | kalatrahīnasya grāmagṛhādi śūnyasya mama gorathādirakṣaṇe kā śaktiḥ, matprayojanāparyavasāyyalpadhanadānena ca kathaṃ tava brahmavidyā pratitiṣṭhatā bhavet ityuvācetyarthaḥ | sphāyitacī (u.sū.170) tyādinā rakprakaraṇe paṭhitena śucerdaśca (u.sū.176) iti sūtreṇa rakpratyaye, śuceścakārasya dakāre, amitamyordīrghaśca (u.sū.186) iti pūrvasūtreṇa dhātoḥ ukārasya dīrghadeśe ca śūdraśabdo niṣpanno bhavati |
4.2.3.p2
taduha praticakrame | tadabhiprāyaṃ jānan adhikaṃ gavāṃ sahasraṃ, raikvasya pariṇāyārthaṃ svakanyām āvāsārthaṃ tatratyaṃ grāmaṃ ca upājahoretyarthaḥ ||
4.2.3.p3
ā.bhā. - taṃ - rājānaṃ jānaśrutiṃ prati paraḥ - raikvaṛṣiḥ pratyuvāca sa kimuktavān tatrāha - ahaharetvetyādi | atra ahe tinipātaḥ āscaryapradarśanārthaḥ | ha retvā - hārasahita itvā rathaḥ aśvatarīratho gobhiḥ saha tavaivāstu kalatrādiparivārarahitasya grāmagṛhādirahitasya me rathādinā nāsti prayojanam api tu gṛhāsaktasya puruṣasyaiva rathādikaṃ saprayojanakaṃ bhavati tasmāt gṛhasthasya tava evatatsarvaṃśobhane na mameti | raikvaḥ prāheti pūrvoṇānvayaḥ |
4.2.3.p4
nanu jānaśrutiḥ kṣatriyastadā kathaṃ ta prati śūdreti sambodhanamiti tatrocyate | haṃsa vacanāt svasya brahmavidyārāhityaṃ raikvasya brahmaniṣṭhatvaṃ jñātvā rājñaḥ manasi mahatī vilakṣaṇā ca cintā samutpannā kathaṃ me brahmavidyāprāptā syāditi tato brahmavidyāprāptyarthaṃ raikvaṃ pratyāgatavāniti rājñaḥ śokavegaṃ yogaprabhāvād ṛṣiravetya śūdreti sambhodhanaṃ kṛtavān tvaṃ śokākulo'sīti jñātavānahamiti svakīyayogamahimānaṃ khyāpayan | na tu jātyā śūdra iti kṛtvā tathā sambodhayati niṣedhaṃ ca karoti ato mayā'dhikamāneyamiti raikvābhiprāyaṃ jñātvā, tadu ha punareva jānaśrutī rājā pautrāyaṇaḥ
4.2.3.p5
gavāṃ sahasraṃ niṣkaṃ prabhūtaṃ suvarṇam aśvatarīrathaṃ duhitaraṃ - pariṇayārthaṃ svakīyāṃ kanyāṃ sarvāṅgaśobhanam raikvasya nivāsārthaṃ tatratyaṃ grāmaṃ cādāya gṛhītvā praticakrame - ānītavān ||
4.2.3.p6
saṃ. - taṃ - rājānaṃ paraḥ - raikvaḥ pratyuvāca śraddhāṃ parīkṣamāṇaḥ | aha - ityanaucitye, dhanena vidyāṃ lipsamānena tvayā idamānītaṃ dhanamananuguṇaṃ vidyāyāḥ dhanena matto vidyāṃ lipsamānena tvayā mamedānīnupayuktameva dhanamānītam | he śūdra hāretvā - hāreṇa sahita itvā gamanasādhanaṃ ratho'yaṃ tavaiva astu gāvaścemāstavaiva santu, kiṃ me syādebhiḥ prayojanam, yatrāśrame sthitasya syādebhiḥ prayojanaṃ sa tu gṛhāśramo na me iti | yadyapi nāsau śūdraḥ yadayaṃ sapadi śayanatalāduttiṣṭhanneva kṣattāramāha, sambodhayati ca re iti, tadayaṃ kṣattāśyanatalopāntaparicara iti gamyate, idaṃ ca kṣatriyeṣveva ghaṭate na śūdre | bahudāyitā ca tathā, dānamīśvarabhāvaśca kṣātraṃ karma svabhāvajam (bha.gī.18-43) iti ca smaryate | grāmavitaraṇamapi tathā grāmo hi na kṣetramātram, prajābhiradhiṣṭhitaḥ purāt alpīyān bhuvaḥ pradeśabhedaḥ | paṭhyate hi saṃvasathaparyāyaḥ, saṃvantyasmin prajā iti hi saṃvasatha ucyate, dānakarmatā tu svīya eva, yatheṣṭaviniyogayogyameva ca svam, kimiha prajāsu tathātvamuta tadupabhogopakaraṇe gṛhakṣetrādau, prajāstu na kasyāpi yatheṣṭaviniyogayogyāḥ, na hi paśavaste, gṛhādi tu prajāsvāmikaṃ kathamasya tathā syāt, tadatranivartyamānaṃ svalpamāpadyamānaṃ ca parasvatvaṃ ṣaṣṭhāṃśa evetipariśeṣāt siddhyati, sa cāṃśaḥ kṣatriyasyaivāsādhāraṇaḥ | bhagavān
4.2.3.p7
bādarāyaṇaścāsya kṣatriyatve liṅgaṃ bhūryāha; tadayaṃ kṣatriya eva | athāpi śūdretyāmantraṇamasya śokavegaṃ jñānavaidhuryakṛtamādravaṇaṃ cātmanaḥ samīpaṃ pratyabhipretya svasya viprakṛṣṭārthadarśitāṃ ca jñāpayato gurorvacanamiti na kṣatiḥ | āha ca bhagavānācāryaḥ śugasya tadanādaraśravaṇāt tadādravaṇāt sūcyate hi (bra.sū.1-3-33) iti | tadavadhṛtya raikvasya vacanaṃ duhitaraṃ cādāya punarāgatavān ||
4.2.4
tam̐hābhyāvāda - raikvedaṃ sahasraṃ gavāmayaṃ niṣko'yamaśvatarīratha iyaṃ jāyā'yaṃ grāmo yasminnāsse | anveva mā bhagavaḥ śādhīti ||
4.2.4.p1
pra. - taṃ ha śādhīti | svopahṛtaṃ sarvaṃ samarpya, mā māṃ anuśādhyeva | na pratyākhyāhi iti prārthayāmāha ityarthaḥ | yasmin grāme tvam āsse - nivasiṣyasi, so'yaṃ tava vāsārthaḥ grāmaḥ ityanvayaḥ ||
4.2.4.p2
ā.bhā. - etatsarvamādāya taṃ - raikvaṃ hābhyuvāda - provāca he raikva ! idaṃ gavāṃ sahasramayaṃ niṣkaḥ suvarṇābharaṇam aśvatarīrathaḥ iyaṃ jāyā iyaṃ madīyā kanyā tāṃ jāyārtham | yathā yasmin samprati nivāsaṃ karoṣi ayaṃ grāmaḥ | etatsarvaṃ gṛhītvā he bhagavoḥ - bhagavan - mā - māṃ śādhi - brahmavidyāṃ prabrūhi pratyākhyānaṃ mā kuru evaṃ krameṇa rājā raikvaṃ prārthayāmā iti ||
4.2.4.p3
su. - āgatyedamuvāca | ete gavāgayaḥ, iyaṃ te jāyā, ayaṃ te grāmo yasmannāsse - nivasasi idamupāyanaṃ svīkṛtya māmanuśādhi iti ||
4.2.7
tasyāha mukhamupodagṛhṇannuvāca - ājahāremāḥ śūdrānenaiva mukhenālāpayiṣyathā iti | te haine raikvaparṇā nāma mahāvṛṣeṣu yatrāsmā uvāsa tasmai hovāca ||
4.2.7.p1
|| iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ ||
4.2.7.p2
pra. - tasyāha ...... uvāca | mukham - upāyanarūpopāyaṃ tasya - jānaśrutisambandhinam upodgṛhṇan aṅgīkurvan uktavānityarthaḥ | uktimevoha - ājahāra .......ālāpayiṣyathā iti | imāḥ - dakṣiṇāḥ ājahartha |
4.2.7.p3
ājahāreti vyatyayaśchāndasaḥ | anenaiva mukhena - upāyena māṃ brahmopadeśarūpaṃ vākyaṃ ālāpayaṣyase | brahmavidyopadeṣṭāraṃ kariṣyasītyarthaḥ | thāsasse (pā.sū.3-4-80) ityetadabhāvaḥ chāndasaḥ | punarapi śūdreti sambodhanasya pūrvavadeva prayojanam | atra śūdrapadasya1 na rūḍhyā varṇaviśeṣo'rthaḥ | caturthavarṇasya brahmavidyāyāmanadhikārāditi draṣṭavyam |
4.2.7.p4
te .....uvāsa | yatra grāmeṣu raikva uvāsa, te mahāvṛṣākhyadeśeṣu raikvaparṇā iti prasiddhāḥ | tān grāmāṃścāsmai dadau ityarthaḥ | sa tasmai hovāca | tat sarvaṃ dattavate jānaśrutaye raikvaḥ svopāsyāṃ devatāmupadideśa ityarthaḥ ||
4.2.7.p5
ā.bhā. - tasyāhe tyādi | tasya - jānaśruteḥ rājñaḥ mukhaṃ kanyādyupāyanalakṣaṇamupāyaṃ dvāram upodgṛhṇan - aṅgīkurvan raikvaḥ uvāca - uktavān | kimuktavān tāmevoktiṃ svīkāralakṣaṇamāha - ājahāre ityādi | he śūdraḥ - he rājan imāḥ dakṣiṇā kanyādilakṣaṇā ājahāra - ājahartha anenaiva - mukhena upāyenopāyanalakṣaṇena ālāpayiṣyathā - ālāpayiṣyase brahmavidyopadeṣṭāraṃ māṃ kariṣyasi | atrāpi śūdreti sambodhanaṃ na varṇaviśeṣābhiprāyeṇa jātyā śūdrasya brahmavidyāyāmanadhikārāt kintu pūrvavadeva prayojanam | yatra grāmaviśeṣe raikva uvāsa - nivāsamakarot te mahāvṛṣeṣu - deśaviśeṣe raikvaparṇā iti prasiddhāḥ tān grāmān rekavāya dadau ityarthaḥ | tadanantaraṃ tasmai - rājñe sa raikvaḥ uvāca - svakīyopāsyāṃ devatām uvācopadideśa iti ||
4.2.7.p6
su. - aha ityanarthako nipātaḥ, tasya - rājñaḥ sambandhi, mukham - vidyādvāram upodgṛhṇan - svīkurvan , uvāca | ājahāremāḥ śūdraḥ - hanta te śraddhā, ājahāraiva bhavān imā yābhirjāyādibhirāśramakarma nivyūḍhaṃ syāt | anenaiva mukhena - cirakālabrahmacaryaparipālana - paricaryādinirapekṣaṃ puṣkaladhanavitaraṇadvāreṇaiva,
4.2.7.p7
mām ālāpayiṣyathāḥ - ālāpayasīti yāvat | ityuvāceti pūrveṇa sambandhaḥ | tehai te raikvaparṇā nāma grāmāḥ mahāvṛṣeṣu - deśeṣvadyāpi santi, yatrāsauraikva uvāsa, ye cāsmai raikvāya rājñā dattāḥ | atha tasmai - jānaśrutaye raikva uvāca - vakṣyamāṇaprakāreṇa vidyāmupadideśa ||
4.2.7.p8
|| iti dvitīyakhaṇḍabhāṣyam ||
4.2.7.p9
tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ
4.3.1
[ saṃvargavidyā - vāyuprāmayoḥ saṃvargatvam ]
vāyurvāva saṃvargaḥ | yadā vā agnirudvāyati, vāyumevāpyeti | yadā sūryo'stameti, vāyumevāpyeti | yadā candro'stameti, vāyumevāpyeti ||
4.3.1.p1
pra. - upadeśamāha - vāyurvāva saṃvargaḥ | saṃvarjananāma 1 guṇayogādvāyureva saṃvargaḥ | saṃvarjanaṃ - saṅgrahaṇam | ekīkṛtya grahaṇamityarthaḥ | saṃvargatvaguṇako vāyurdhyeya iti yāvat | saṃvargatvamevopapādayati - yadā vā vāyumevāpyeti | udvāyati - udvāsanaṃ prāpnoti | vinaśyatītyarthaḥ | śiṣṭaṃ spaṣṭam ||
4.3.1.p2
ā. bhā. - raikvaḥ rājānamupadideśeti dvitīyakhaṇḍānte kathitam tatra kīdṛśaḥ sa upadaśa iti jijñāsāyāṃ tadupadeśamāha - vāyurvāve tyādi | vāyurvā savaṃrgaḥ vāyureva | tatra saṃvarjanam saṅgrahaṇam ekīkṛtya grahaṇamityarthaḥ | tataśca saṃvargaguṇaviśiṣṭo vāyurdhyātavyaḥ tādṛśaguṇaviśiṣṭasya vāyorupāsanaṃ kartavyamiti bhāvaḥ | vāyoḥ saṃvargatvamevopādayati yadā vetyādinā | yadā - yasmin kāle agniḥ - prasiddhaḥ sarvadāhako vahniḥ udvāyati - udvāsa prāpnoti vināśapratiyodī bhavati tadā vāyumevāpyeti - vāyusvābhāvyameva prāpnoti | kāryaṃ khalu svakāraṇe eva vināśakāle gacchatīti vahneḥ vāyujanyatvāt vināśakāle vahninavāyau līno bhavati evaṃ yadā - yasmin kāle sūryo'stameti - darśakasya cakṣurviṣayatāmatikrāmati tadā sa sūryo vāyumevāpyeti - vāyusvābhāvyameva gacchati | evaṃ yadā - yasmin kāle - candro'stameti tadā vāyumevāpyeti - vāyusvābhāvyameva gacchati |
4.3.1.p3
nanu vahniḥ vināśasamaye svarūpaṃ parityajya kāraṇatādātmyamāpnoti, sūryācandramasau tu svasvarūpamaparityajantāveva udayāstamayaṃ papnutaḥ tatkathamucyate, vāyau tayaḥ pralaya iti cet satyam | yoyaṃ sūryo'stamayakāle'darśanabhāvamāgacchati tatra vāyoreva kāraṇatvam, vāyunaiva sūryo'staṃ nīyate | canalādikriyāyāḥ vāyukāryatvāt | yadvā sūryo'staṃ nīyate | canalādikriyāyāḥ vāyukāryatvāt | yadvā pralayasamaye ravicandramaso svarūpavināśe tejorūpayoḥ sūryācandramasoḥ vāyāveva pralayassyāditi ||
4.3.1.p4
su. - saṃvargamupāsyamupadiśati | tatra adhidaivatam adhyātmaṃ ta laṃvargamupāsyamupadiśan prathamamadhidaivataṃ saṃvargamupadiśati | vāyurvāva saṃvargaḥ - nanu brahmavidasau raikvaḥ, upaśrutyāsya tadvijñānaṃ yastadveda yatsa vedeti haṃsānuvarṇitaṃ vividiṣātiśayenainamupātiṣṭhatāyam, kathamasau vāyum upāsyamupadiśet, kathaṃ vāsya vividiṣitamanena vijñātaṃ syāt | satyam | nātra raikvasya hārdaṃ vāyumātre, akhilātmakaṃ paramātmānamupāsyamudiśan, adhidaivataṃ vāyunā adhyātmaṃ prāṇena copalakṣayati, upāsyaguṇaśca saṃvargatvalakṣaṇastasminneva mukhyaḥ | upadeśaśca gupta eva śobhate rahasyatamasya, sumatināśiṣyeṇa gurorāśayo'vadhāryeta | anyena cānyathā | nigūḍhamimasyāśayaṃ śrutiranupadaṃ viśadayiṣyati cākhyāyikāmukhena | saṃvargatāmupapādayati - yadetyādinā | yadā'gnirudvāsayati - upaśāmyati, tadā vāyumevāpyeti - vāyau vilīyate, yadā sūryo'stameti tadā vāyumevāpyeti |
4.3.1.p5
nanu anupapannametat, anvahamastamupagacchatorapi avināśāt, satyam, athāpi anvahamindriyāṇāṃ satāmeva svāpasamaye yathā prāṇe'pyayaḥ śrūyate tathā |
4.3.1.p6
nanvanupapannārthe kiṃ nidarśanena ? naivam, nidarśanenāyaṃ lābhaḥ, arthaviśeṣāśrayaṇam ucitamiti, arthaviśeṣaścāyam | yathā prāṇaikanirvartyaprakāśanakāryāṇāṃ cakṣurādīnāṃ svāpe nirvāhakena prāṇenaikībhāvaḥ tatkāryātiriktakāryākaraṇaṃ tathā
4.3.1.p7
vāyunirvartyaprakāśakasyādityasya samayaviśeṣedeśaviśeṣe vāyukāryātirikta- kāryākaraṇamapyayaḥ | prāṇena praṇīto vāgādiryathā svārthamanuprakāśate tathā ādityo'pi vāyunā praṇīto deśaviśeṣamanuprakāśate vāyunonnītaśca na tamanuprakāśate, itīmamutpādāpyayavibhāgamabhipretya vāyumevāpyeti ityuktamiti bhāvaḥ | yadvā - astameti - svarūpato nāśameti (pralaye) tadā vāyumevāpyeti - ādityamaṇḍalasya tejorūpasya vilaye kāraṇe vāyusvarūpe vilayo yukto nāma | evaṃ candramasaḥ jalasya caivaṃ bodhyam | vāyuḥ hyevaitān sarvān saṃvṛṅkte - apīyamānānetān agnyādīn vāyurhi saṅkalayya ekīkṛtya pṛthakpratipattyanarhatāmāpādya svayaṃ dhatte, tenāyaṃ saṃvargatvaguṇaviśiṣṭa upāsyaḥ, idaṃ ca ekīkṛtya dhāraṇaṃ mukhyaṃ taccharīrakaparamātmanyeva, dhārakatā hyātmana eva mukhyā, paramātmaiva ca sarveṣāmevātmā | anyato'sya vistaro'vagantavyaḥ ||
4.3.1.p8
[ vāyuḥ adhidaivatasaṃvargaḥ ]
4.3.2
yadāpa ucchuṣyanti, vāyumevāpiyanti vāyurhovetān sarvān saṃvṛṅkta ityadhidaivatam ||
4.3.2.p1
pra. - yadāpa saṃvṛṅkta iti | agnisūryacandrāṇāṃ tejorūpāṇāṃ jalasya ca laye vāyorvaikībhāvādvāyussaṃvarga ityarthaḥ | prakrame hi enaṃ sarvaṃ dabhisameti ityādi brahmavidyāpraśaṃsāvagamāt vakṣyamāṇaliṅgānupapatteśca vāyuśabdena vāyuśarīrakaparamātmo ucyate | saṃvṛṅkte - ekīkṛtya gṛhṇātītyarthaḥ | ityadhidaivatam - evaṃ deveṣu saṃvargo'yamityarthaḥ ||
4.3.2.p2
ā.bhā. - evaṃ yadā - yasmin kāle āpaḥ - jalāni ucchuṣyanti - śoṣabhāvamāgacchanti, tadā vāyumevāpiyanti - vāyubhāvamāgacchanti | vāyureva hi etān - sarvān vahnyādīn saṃvṛṅkte - svātmabhāvamāpādayati | tejolakṣaṇānāmagnisūryacandrāṇāṃ jalasya ca layakāle bāhyāvāyau ekībhāvāt vāyuḥ saṃvargaḥ, prakṛte ca enaṃ sarvaṃ tadabhisameti ityādi brahmavidyāyāḥ praśaṃsādarśanāt vāyuśabdena vāyuśarīrakaḥ paramātmā śrīrāma eva vivakṣitaḥ sa ca sarvakāraṇatvāt sarvamekīkṛtya mahāpralaye gṛhṇātīti | ityadhidaivatam devatāsu saṃvargopāsanaṃ kathitaṃ bhavatīti ||
4.3.2.p3
su. - vyākhyātaprāyametat ||
4.3.2.p4
[ adhyātmasaṃvargaḥ prāṇaḥ ]
4.3.3
athādhyātmam - prāṇo vāva saṃvargaḥ | sa yadā svapiti, prāṇameva vāgapyeti prāṇaṃ cakṣuḥ prāṇam̐ śrotram ! prāṇaṃ manaḥ, prāṇo hyevaitān sarvān saṃvṛṅkta iti ||
4.3.3.p1
pra. - tathā prāṇaḥ saṃvarga ityāha - athādhyātmam, prāṇo vāva saṃvargaḥ | tadupapādayati - sa yadā svapiti | saḥ puruṣaḥ yadā - yasmin kāle svapiti, tadā tasmin, kāle prāṇameva saṃvṛṅkte | prāṇe vākcakṣuśśrotramanasām ekībhāvāt prāṇaṃ saṃvargamupāsītetyarthaḥ | atrāpi prāṇaśabdaḥ taccharīrakaparamātmaparo draṣṭavyaḥ ||
4.3.3.p2
ā.bhā. - yathā vāyuḥ saṃvargastathā vāyuviśeṣo'dhyātmaṃ prāṇo'pi saṃvarga ityāha - athādhyātmam - ātmānamadhikṛtya saṃvargadarśanamidaṃ kathyate prāṇo vāva saṃvargaḥ | prāṇe saṃvargaguṇakatvamevopapādayati - sa yadetyādi | saḥ - puruṣaḥ yadā
4.3.4
- yasmin kāle svapiti - svāpaṃ karoti tasmin kāle prāṇameva vāgapyeti yathā pralayakāle'gnirvāyubhāvaṃ prāpnoti tathā vāgapi svāpakāle prāṇabhāvamāgacchati prāṇe tallayo bhavatītyarthaḥ | evaṃ prāṇaṃ cakṣurityādyapi vyākhyeyam | prāṇa evaitān - vāgādīn sarvān - saṃvṛṅkte | prāṇaṃ cakṣurityādyapi vyākhyeyam | prāṇa evaitān - vāgādīn sarvān - saṃvṛṅkte | prāṇe vākcakṣuśśrotramanasām ekībhāvāt prāṇaṃ saṃvargam upāsīta | saṃvargaguṇa viśiṣṭasya prāṇasyopāsanaṃ vidheyamiti bhāvaḥ | atrāpi prāṇapadaṃ prāṇaśarīrakaparamātmabodhakameveti |
su. - vyākhyātaprāyametat |
tau vā etau dvau sevargau vāyureva deveṣu prāṇaḥ prāṇeṣu ||
4.3.4.p1
pra. - uktamarthamupasaṃharati - tau vā etau prāṇeṣu | spaṣṭo'rthaḥ ||
4.3.4.p2
ā.bhā. - tau vā etau vāyuprāṇau dvāvapi saṃvargau - saṃvarjanādiguṇaviśiṣṭau | tatra deveṣu adhidaivata vāyureva saṃvargaḥ, vāgādiṣu prāṇa eva saṃvargo mukhyaḥ saṃvaraṇādiguṇaviśiṣṭa iti ||
4.3.4.p3
su. - deveṣu - agnyādiṣu, prāṇeṣu - vāgidiṣu, prāṇatvaṃ mukhyaprāṇendriyasādhāraṇamiha bodhyam ||
4.3.5
[ saṃvargavidyāstutyarthākhyāyikā ]
atha ha śaunakañca kāpeyamabhipratāriṇañca kākṣaseniṃ pariviṣyamāṇau brahmacārī bibhikṣe tasmā uha na dadatuḥ ||
4.3.5.p1
pra. - saṃvargavidyāstutyarthamākhyāyikeyamārabhyate 1 - atha ha bibhikṣe kapigotraṃ śunakaputraṃ ca kakṣasenasutam abhipratārināmānaṃ, ca sūpakāraiḥ pariviṣyamāṇau - bhojanāya upaviṣṭau kaścit saṃvargopāsako brahmacārī bhikṣitavān tasmā u ha na dadatuḥ ayaṃ brahmacārī saṃvargavidyānaṣṭho durabhimānī yadvakṣyati tat śroṣyāva iti buddhyā tasmai tau bhikṣāṃ na dattavantau ||
4.3.5.p2
ā.bhā. - samprati saṃvargavidyāṃ stotumākhyāyikeyaṃ prastūyate - atha ha ityādi | tatra ha śabda aitihyārthakaḥpurākadācidevam abhūdityarthaḥ | śaunakañca - śunakasyāpatyam kāpeyaṃ - kapigotrotpannaṃ kamapi saṃvargavidyāvidvāṃsam brāhmaṇaṃ tathā kākṣaseniṃ - kakṣasenasyāpatyam nāmarto'bhipratāriṇam brāhmaṇaṃ ca | tāvatau dvau brāhmaṇau pācakaiḥ pariviṣyamāṇau - madhyāhnakālikabhojanāya samupaviṣṭau brahmacārī - saṃvargopāsakaḥ kaścit brāhmaṇavaṭuḥ bibhikṣe - bhikṣitavān, bhojanārthaṃ yācitavān ityarthaḥ | tasmai - bhikṣārthine brahmacāriṇe, uha na dadatuḥ śaunakābhipratāriṇau ryo'yaṃ bhikṣārthamāgato brahmacārī saṃvargavidyāniṣṭho durabhimānī yat nīṣedhānantaraṃ vakṣyati tadāvāṃ śreṣyāva iti manvānau tau tasmai bhikṣāṃ na dadaturiti bhāvaḥ ||
4.3.5.p3
su. - yo'yamupāsyaḥ saṃvargatvaguṇako vāyuprāṇaśabdābhyām upadiṣṭaḥ tamākhyāyikāmukhena vyaktamavadhārayati śrutiḥ raikvo vā | ākhyāyikā ca jāmitāpanayanena sukhapratipattaye | atha ityākhyāyikopakrame | kapergotrāpatyaṃ śunakasya sutam , aparaṃ ca nāmnā abhipratāriṇaṃ kakṣasenasutaṃ pariṣyamāṇau sūpakārau brahmacārī kaścit bibhikṣe bubhukṣayā | tasmai - bhikṣitavate na dadatuḥ - bhikṣāṃ tau, parīkṣitumasya vijñānaṃ vacanena ||
4.3.6
sa hovāca - mahātmanaścaturo deva ekaḥ kaḥ sa jagāra bhuvanasya gopāḥ
taṃ kāpeyaṃ nābhipaśyanti martyā abhipratārin bahudhā vasantam yasmai vā etadannam, tasmā etanna dattam iti ||
4.3.6.p1
pra. - sa hovāca | saḥ brahmacārī uvāca - mahātmanaḥ ..... vasantam | adhidaivataṃ mahātmanaḥ agnyādityacandrajalarūpān adhyātmaṃ vākcakṣuḥśrotramanorūpān caturaḥ - catussaṃkhyākān devān sarvalokasya gopāḥ - goptā sa eka eva devo vāyaprāṇarūpī kaḥ - prajāpatiḥ jagāra - saṃhṛtavān | he kāpeyābhipratāriṇau ! evaṃbhūtaṃ prajāpatiṃ bahudhā - bahurūpatayā vasantaṃ martyāḥ - maraṇadharmāṇo'vidyā mohitāssanto na jānantītyarthaḥ | gopāḥ - gupū rakṣaṇe (dhā.pā.395) asu pratyayāntaḥ 1 | yasmai na dattamiti | jagatsarvaṃ yasmai - yasya saṃvargasya prajāpaterannam, tasmai - bhikṣamāṇāya mahyamannaṃ na dattam ; ataḥ ke'pi na jānanti iti upāsanadārḍhyāyattopāsyaikyabuddhyā bhikṣamāṇāya svasmai apradānameva svopāsyadevatāyai apradānaṃ
4.3.6.p2
matvā, tasmā etanna dattamiti tau ninditavānityarthaḥ ||
4.3.6.p3
ā.bhā. - sa hovāca | saḥ - bhojanamalabhamānaḥ brahmacārī vakṣyamāṇavacanaṃ provāca | mahātman ityādi | mahātmanaḥ adhidaivatamagnisūryacandrajalalakṣaṇān adhyātmaṃ vākcakṣuḥśrotramanorūpān caturaḥ - catuḥsaṃkhyakān devān, bhuvanasya - sarvalokasya gopā goptā rakṣakaḥ sa eka eva devo vāyuprāṇalakṣaṇaḥ kaḥ - prajāpatiḥ jagāra - saṃharaṇaṃ kṛtavān | sarvaṃ svātmasāt karotītyarthaḥ | he kāpeya ! he abhipratārin ! evaṃ bhūtam prajāpatiṃ bahudhā anekarūpatayā vasantaṃ - vidyamānam martyāḥ - maraṇadharmāṇaḥ manuṣyāḥ avidyāmohitāḥ santaḥ nābhipaśyanti - na jānanti | yasmai vā etadannam | etat - paridṛśyamānamagnyādikaṃ sarvaṃ jagat yasmai yasya saṃvargasya prajāpateḥ annam - adanīyaṃ tasmai - bhikṣamāṇāya mahyam etadannaṃ na dattam | tasmāt na kepi jānanti
4.3.6.p4
iti upāsanādāḍhyāya upāsyopāsakayoraikyabudhyā bhikṣamāṇāya svasmai yat apradānaṃ tat svakīyopāsya prajāpaterdevasyaivāpradānamiti manvānaḥ brahmacārī tau kāpeyābhipratāriṇau ninditavāniti bhāvaḥ ||
4.3.6.p5
su. - sa cālabdhabhikṣaḥ kṣudhitaḥ krodhāt vidyāgarvanirbharaṃ idamuvāca - mahātmanaścaturo deva eko jagāra - grasitavān, bhuvanasya gopāḥ - goptā ca bhuvanasya, sa kaḥ ? durvijñeyo'yam, yadasau jagāra nānnaṃ sādhāraṇaṃ kintu devān ; naikaṃ devaṃ kintu caturo'pi, te ca na ye kecana, kintu mahātmanaḥ, svayameka eva san jagāra - bhuvanasya goptā ca san jagāra iti bhāvaḥ | he kāpeya ! he pratārin ! bahudhā vasantaṃ tam̐ nābhipaśyanti martyāḥ - sa hyeko'pyanekaprakārastatratatra vasati taṃ sūkṣmaṃ draṣṭumeṣāṃ kva prasaṅgaḥ yata ime'vivekino jananamaraṇamātrabhāja iti bhāvaḥ | evaṃ saṃvargaścopāsyo'yamasarva sāmānya itividuṣaḥ svasyānādaraṇena jātāparādhau yuvāmityabhiprāyeṇāha - yasmai veti, yasmai vā etadannaṃ tasmai na dattaṃ - parāmārthata etadannaṃ kasmā iti na jānanti pāmarāḥ, sovargāya hyetat devā agnyādayo yasyānnaṃ kiṃ vaktavyaṃ tatkāryaṃ tadannaṃ tasmā ityatra, yatkiñcididamāśvabhyā āśakunubhyaḥ sarvamannaṃ prāṇāya ca, tasmai sevargāya etadannaṃ na dattaṃ bhikṣaṇenāpi | upāsakamanyo yaṃ svasmai datte saṃvahgāya dattaṃ syānna dattamataḥ saṃvargasyaivānādaraṇaṃ kṛtam ityāśayenāha - na dattamiti ||
4.3.7
taduha śaunakaḥ kāpeyaḥ pratimanvānaḥ pratyeyāya - ātmā devānāṃ janitā prajānām̐ hiraṇyadaṃṣṭro babhaso'nasūri | mahāntamasya mahimānamāhuranadyamāno yadannamatti | iti vai vayaṃ brahmacārinnedamupāsmahe || dattāsmai bhikṣāmiti ||
4.3.7.p1
pra. - taduha pratyeyāya | kāpeyaḥ śaunakaḥ tat - brahmacāriṇoktaṃ pratimanvānaḥ - manasā ālocayan tatsamīpaṃ pratyeyāya - pratyāgatyovāca - ātmā atti - devānāṃ ātmā - niyantā, prajānāmutpādakaḥ, hiraṇyadaṃṣṭraḥ - kamanīyadaṃṣṭrāyuktaḥ, hiraṇyavidārakadaṃṣṭrāyukta iti vā, babhasaḥ - bhakṣaṇaśīlaḥ, asurasaṃhāraka iti yāvat | asurirna 1 bhavatīti anasūriḥ, vipaściditi yāvat | asya ca śrīnṛsiṃhasya paramātmano mahimānaṃ mahāntamāhuḥ | yat svayamanyaiḥ anadyamānaḥ - anāśyamānaḥ anannaṃ - vāgādikaṃ atti - nāśayati | evambhūtaḥ paramātmaiva saṃvargaḥ, na tvaduktaḥ prajāpatirityarthaḥ | ato he brahmacārin vayaṃ na tvaduktaprajāpatirūpaṃ saṃvargam upāsmahe | api tu iti vai - ityeva | paramātmānameva 2 | atastvaṃ saṃvargaṃ na yathāvajjānāsītyuktvā asmai bhikṣāṃdatta - prayacchateti paricārakānāhaturityarthaḥ | anena saṃvargavidyāyāḥ vāyuprāṇaśarīrakaparamātmaparatvamāviṣkṛtaṃ bhavati ||
4.3.7.p2
ā.bhā. - taduha śaunaka ityādi | tat - tadantaraṃ brahmacāriṇaḥ nindāvacanaṃ śrutvā śaunakaḥ kāpeyaḥ pratimanvānaḥ - brahmacārikathitaṃ manasā vicārayan pratyeyāya - tatsamīpaṃ gatavān | tatsamīpaṃ gatvā covāca ātmā devānāmityādi | devānām - agnyādīnām ātmā niyantā | tathā prajānāṃ jāyamānasarvavastūnāṃ janitā - samutpādakaḥ hiraṇyadaṃṣṭraḥ - suvarṇavat dedīpyamānadantayuktoḥ avināśidaṃṣṭrāyuktaḥ babhasaḥ - bhakṣaṇaśīlaḥ utpathagāmināṃ vināśaka ityarthaḥ | anasūriḥ - sūrirvidvān nasūriḥ asūriḥ asūrirna bhavatītyanasūriḥ sarvaviṣayakajñānavān | asya - sāketādhipateḥ paramātmano mahāntamaprameyaṃ mahimānaṃ vibhūtim āhuḥ - kathayanti | yat svayaṃ anyaiḥ anadyamānaḥ - anāśyamānaḥ eva | anannaṃ -
4.3.7.p3
attumayogyam vāgādikam atti - vināśakāle sarvameva svātmasāt karoti | etādṛśaguṇayuktaḥ sāketādhipatireva
4.3.7.p4
saṃvargo na tu bhavata ucyamānaḥ ko'pi prajāpatiḥ saṃvargaḥ | tasmāt kāraṇāt he brahmacārin tvaduktaṃ prajāpatilakṣaṇaṃ saṃvargaṃ na vayam upāsmahe kintu iti vai ityeva paramātmānaṃ sāketādhipatilakṣaṇaṃ saṃvargameva upāsmahe | ataḥ tvaṃ yathāvat saṃvargasvarūpaṃ na jānāsi | ityevaṃ krameṇa brahmacāriṇaṃ prati kathayitvā asmai - bhikṣamāṇāya brahmacāriṇe bhikṣāṃ - bhojyadravyaṃ datta - prayacchata iti krameṇa paricārakaṃ sūdaṃ pratyū catuḥ tāviti etāvatā saṃvargavidyāyāḥ vāyuprāṇaśarīrakaparamātmapadatvaṃ pratipāditaṃ bhavatīti ||
4.3.7.p5
su. - tadu ha - vacaḥ brahmacāriṇaḥ śaunakaḥ kāpeyaḥ pratimanvānaḥ - manasā vimṛśanneva pratyeyāya - tatsamīpamāyayau | āgatyāhedam , hantakṛtsnavido'pi te'bhimatiḥ paramidhikā, yattvaṃ saṃvargatayopāsyaṃ na yathāvadavadhārayasi, manyase khalvadhidaivataṃ vāyumadhyātmaṃ ca prāṇaṃ devaṃ saṃvargam, yadyevaṃ nedamupāsmahe vayam, kastarhi saḥ ? sa hi devānāmātmā - vāyuḥ prāṇo vā adyamānāgnyādivatkevalaṃ devo nāma, na devānāmātmā, ātmatayā cāyaṃ bhuvanasya goptā, prajānāṃ janitā ca - janimatāmasau janakaḥ, prāṇināṃ prāṇasaṃyogāpadakaścāyamiti vā, hiraṇyadaṃṣṭraḥ - iha hiraṇyaśabdaḥ prakāśaguṇayogena jñānaṃ lakṣayati, daṃṣṭrāśabdo bhakṣaṇasādhanam | saṅkalpa evāsya grasanasādhanamiti yāvat | babhasaḥ - bhakṣaṇaśīlaḥ, sarvasaṃharaṇakāraṇamiti yāvat | itthaṃ devānāmātmā, janitā prajānāṃ, hiraṇyadaṃṣṭro babhasaḥ - bhakṣaṇaśīlaḥ, sarvasaṃharaṇakāraṇamiti yāvat | itthaṃ devānāmātmā, janitā prajānāṃ hiraṇyadaṃṣṭro babhasa iti sthityutpattilayahetutvena brahmāsādhāraṇena saṃvargatvenopāsyaṃ vyāvartya vyāvartayati ca sarvajñatvena - anasūririti | sūriḥ - vipaścit, tañadvayena sarvajñatā dṛḍhīkriyate, asya mahimānaṃ mahāntaṃ aparicchinnamāhurabhijñāḥ, kiñcāparo vāyuprāṇato viśeṣaḥ | yadayam anadyamāna eva anannaṃ - prasiddhānnāditaran āgnyādikam atti - anannamattītyetāvāneva vāyuprāṇayoḥ mahimā, asya tu anadyamana eva
4.3.7.p6
svayamanannamattīti | yadvā brahmacāryapi saṃvargaṃ yathāvajjānāta, tasya praśnāśayaṃ manasi samyagvicārayanneva tasya samīpamupagatyāvocadasandehāspadene vacanena, he brahmacārin ! - idaṃ tvadupāsyasaṃvargasvarūpaṃ vayamapi āsamantāt niravaśeṣam, yathāvaditi yāvat, upāsmahe | svarūpameva yathāvadviśadayati - ātme tyādinā, etena vāyuprāṇaśarīrakaḥ paramātmaiva saṃvargatayā upāsya iti sphuṭīkṛtam | evamuktvā dattāsmai bhikṣāmiti sūpakārān pratyūcatuḥ ||
4.3.8
tasmā uha daduḥ | te vā ete pañcānye pañcānye daśa santaḥ tat kṛtam | tasmāt sarvāsu dikṣvannameva daśakṛtam | saiṣā virāḍannādī | tayedam̐ sarvaṃ dṛṣṭam | sarvamasyedaṃ dṛṣṭaṃ bhavatyannādo bhavati, ya evaṃ veda ya ya evaṃ veda ||
4.3.8.p1
|| iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ ||
4.3.8.p2
pra. - tasmā uha daduḥ | tasmai - brahmacāriṇe paricārakāḥ bhikṣāṃ dadurityarthaḥ |
4.3.8.p3
saṃvargavidyāstutaye tatsambandhipadārthān kṛtāyatvena virāṭtvena annatvena annāditvena ca stauti - te vā ete tat kṛtam | adhidaivatamagnyādityacandrajalarūpāḥ padārthāḥ apiyantaścatvāraḥ apīyamāno vāyareka iti pañca, adhyātmaṃ vāgādyā apiyantaścatvāraḥ apīyamānaḥ prāṇa eka iti pañca, āhatya daśatvasaṃkhyā prāptāssantaḥ kṛtāyatāṃ bhajante | kṛtasaṃjñe 1 tasmin aye caturaṅkāyatryaṅkāyadvyaṅkāyaikāṅkāyānāmanupraviṣṭatayā daśāṅkatvam | ekasya dvayostrayāṇāṃ caturṇāñca samāveśāt 2 daśatvasaṃkhyāsambhavāditi bhāvaḥ | tasmāt ....... daśakṛtam | tasmāddetoḥ saṃvargavidyopāsyaṃ daśatvasaṃkhyārūpatayā 3 kṛtāyarūpaṃ sat daśasu dikṣu vidyamānamannameva bavati | daśākṣarā virāṭ annaṃ virāṭ iti śruteḥ ||
4.3.8.p4
saiṣā virāḍannādī | daśatvasaṃkhyāśrayatvāt, daśākṣarā virāṭ iti virāṭchando bhavati | annamattīti annādī | kṛtasaṃjñake aye daśasaṃkhyāyāḥ bhakṣyavadantarbhūtatvāt daśatvasaṃkhyāyāśca virāṭtvāt virājaścānnatvāt daśatvasaṃkhyāgarbhakakṛtāyasthānīyasya saṃvargavidyopāsyasya pañcānye pañcānye iti nirdiṣṭasyāsya annāditvamapyastītyarthaḥ | tayedaṃ sarvaṃ dṛṣṭam | tayā - virājā upāsitayā idaṃ sarvaṃ - daśādigvartipadārthajātaṃ daśatvasaṃkhyāsāmyāt dṛṣṭam - bhavati upāsitaṃ bhavatītyarthaḥ | tadupāsanasya phalamāha - sarvamasya veda | etadupāsakasya sārvayaṃ brahmalakṣaṇānnānubhavaśca bhavatītyarthaḥ
First 130 of 245 passages. Read on
Linked texts (1)
- Chāndogyopaniṣad — Sanskrit