Pramāṇa · Search · About · API

Chandogya Upanishad 5.9.4-2

Chāndogyaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 5.9.4-2

Language
Sanskrit

5.9.4-2

caturthaḥ mantraḥ
māsebhyaḥ pitṛlokam pitṛlokādākāśam, ākāśāccandramasam | eṣa somo rājā, tad devānāmannam; taṃ devā bhakṣayanti ||

5.9.4-2.p1

pra. - punaḥ kiṃ prārnuvantītyatrāha - māsebhyaḥ....candramasam | spaṣṭorthaḥ | etena vettha yaditodhi'prajāḥ prayantīti prathamaśca praśnaḥ pratyukto bhanati | eṣa somo rājā | atraiṣa - ityanena na abhisambhāvyaścandramāḥ parāmṛśyate | candramasaḥ - somarājabhāvopadeśasya vyarthatvāt | apitu iṣṭādikārī abhisambhavitā parāmṛśyate | tasyā āhuteḥ somorājā sambhavatīti nyāyena svarga1 bhogayogyadivyadehayukto bhavatītyarthaḥ | taddevānāmannam | annavat sa devānāmupakaraṇabhūto bhavatītyarthaḥ | taṃ devā bhakṣayanti | taṃ - iṣṭādikāriṇaṃ devabhāgamupāgataṃ ājānasiddhā devā bhakṣayanti - svakaiṃkaryeṣu paśūniva viniyuñjata ityarthaḥ | sūtritaṃ ca bhāktaṃ vā'nātmavittvāt (bra.sū.3-2-7) iti ||

5.9.4-2.p2

ā.bhā. - ete kevalakarmakāriṇa iṣṭādikaṃ sampādayantaḥ dakṣiṇāyanamāsasambandhinīṃ devatāmavāpyāpi vidvāṃsa iva saṃvatsaraṃ -

5.9.4-2.p3

saṃvatsarābhimānidevaṃ na prāpnuvanti | kintu māsebhyaḥ pitṛlokam tasmāt ākāśam ākāśāt candramasaṃ prāpnuvanti | eṣa somo rājā | atra etatpadena iṣṭādikāriṇa eva grahaṇam na tu candramasaḥ, tasya somarājabhāvopadeśasya nirarthakatvāt | kintu tasyā āhuteḥ somo rājā bhavatīti nyāyāt svargabhogopayogidivyadehayuktaḥ bhavatīti | taddevānāmannam - tatte iṣṭādikāriṇaścangramaṇḍalamāsādya devatānāmannabhāvamupayanti | ayaṃ bhāvaḥ na te ājānadevatān bhakṣayanti modikādivat | kintu karmadevena saha viharaṇādikaṃ kurvanti | te karmaṇā devatvamāpannāḥ svargaphalabhogayogyadehamāsādya ājānasiddhadevānāṃ viharaṇādikakāryopakārakā bhavanti | rājanya iva viśaḥ, vaiśyānāmi, paśavaḥ yathā vaiśyasyopabhoge karaṇabhūtā bhavanti | paśavaḥ na tu paśūn te carvayanti evaṃ devā na tān carvayanti | kintu tena saha viharaṇādikaṃ kurvanti | na ha vai devā aśnanti etadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti | ityādinā deṣāṃ yarvaṇādivyāpārapratiṣedhāditi | etadeva darśayati taṃ devā ityādi | taṃ - iṣṭādikāriṇaṃ karma devabhāvamupagatam devāḥ - ājānasāddhadevāḥ bhakṣayanti - svakīyakaiṃkaryādikāryeṣu upayogaṃ kurvanti paśūniva viśaḥ | etattatvaṃ viśeṣataḥ bhāktaṃ vā'nātmavittvāt (bra.sū.3-1-7) iti śūtre draṣṭavyam ||

Linked texts (1)