Pramāṇa · Search · About · API

Dashopanishad 23

Daśopaniṣad 23

Language
Sanskrit

23.1

atraite ślokā bhavantibahiḥprajño vibhurviśvo hyantaḥprajñastu taijasaḥ
ghanaprajñastathā prājña eka eva tridhā sthitaḥ

23.1-2

taijasaprājñaviśvādirūpeṇa tridhā sthitaḥ san bāhyāntarghanaprajñatāṃ bhajati
ata īśvarasya sthānatrayavyatiriktāsaṅgaśuddhatvādi siddhamityarthaḥ

23.2

dakṣiṇākṣimukhe viśvo manasyantastu taijasaḥ
ākāśe ca hṛdi prājñastridhā dehe vyavasthitaḥ

23.3

viśvo hi sthūlabhuṅnityaṃ taijasaḥ praviviktabhuk
ānandabhuk tathā prājñastridhā bhogaṃ nibodhata

23.4

sthūlaṃ tarpayate viśvaṃ praviviktastu taijasam
ānandaśca tathā prājñaṃ tridhā tṛptiṃ nibodhata

23.5

etadbhogajñānaphalam
triṣu dhāmasu yadbhojyaṃ bhoktā yaśca prakīrtitaḥ
vedaitadubhayaṃ yastu sa bhuñjāno na lipyate

23.6

tasyaiva sarvakāraṇatvam
prabhavaḥ sarvabhāvānāṃ satāmiti viniścayaḥ
sarvaṃ janayati prāṇaścetoṃ'śūn puruṣaḥ pṛthak

23.7

asato māyayā janma tattvato na hi yujyate
vandhyāputro na tattvena māyayā vāpi jāyate
sṛṣṭivikalpaḥ
vibhūtiṃ prasavaṃ tvanye manyante sṛṣṭicintakāḥ
svapnamāyāsarūpeti sṛṣṭiranyairvikalpitā

23.8

devasvabhāva eva sṛṣṭiḥ
icchāmātraṃ prabhoḥ sṛṣṭiriti sṛṣṭau viniścitāḥ
kālātprasūtiṃ bhūtānāṃ manyante kālacintakāḥ

23.9

bhogārthaṃ sṛṣṭirityanye krīḍārthamiti cāpare
devasyaiṣa svabhāvo'yamāptakāmasya kā spṛhā ? || iti

23.7-2

tasya turīyapādasvarūpam
nāntaḥprajñaṃ nabahiḥprajñaṃ nobhayataḥprajñaṃ naprajñānaghanaṃ naprajñaṃ
nāprajñam | adṛśyamavyavahāryamagrāhyamalakṣaṇamacintyamavyapadeśyamekātmapratyayasāraṃ prapañcopaśamaṃ śāntaṃ śivamadvaitaṃ caturthaṃ manyante sa
ātmā sa vijñeyaḥ

23.10

dvaitaṃ yadi tadādvaitaṃ dvaitābhāve'dvayaṃ na ca
atraite ślokā bhavantinivṛtteḥ sarvaduḥkhānāmīśānaḥ prabhuravyayaḥ
advaitaḥ sarvabhāvānāṃ devasturyo vibhuḥ smṛtaḥ

23.11

kāryakāraṇabaddhau tāviṣyete viśvataijasau
prājñaḥ kāraṇabaddhastu dvau tau turye na sidhyataḥ

23.12

nātmānaṃ na paraṃ caiva na satyaṃ nāpi cānṛtam
prājñaḥ kiñca na saṃvetti turyaṃ tatsarvadṛk sadā

23.13

turīyasya na kāraṇabaddhatvam
dvaitasyāgrahaṇaṃ tulyamubhayoḥ prājñaturyayoḥ
bījanidrāyutaḥ prājñaḥ sā ca turye na vidyate

23.14

tasyaiva vivṛtiḥ
svapnanidrāyutāvādyau prājñastvasvapnanidrayā
na nidrāṃ naiva ca svapnaṃ turye paśyanti niścitāḥ

23.15

anyathā gṛhṇataḥ svapno nidrā tattvamajānataḥ
viparyāse tayoḥ kṣīṇe turīyaṃ padamaśnute

23.16

anādimāyayā supto yadā jīvaḥ prabudhyate
ajamanidramasvapnamadvaitaṃ budhyate tadā

23.17

prapañco yadi vidyeta nivarteta na saṃśayaḥ
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ

23.18

vikalpo vinivarteta kalpito yadi kenacit
upadeśādayaṃ vādo jñāte dvaitaṃ na vidyate

23.8-2

so'yamātmādhyakṣaramoṅkāro'dhimātraṃ pādā mātrā mātrāśca
pādā akāra ukāro makāra iti

23.9-2

akāramātrāsvarūpam
jāgaritasthāno vaiśvānaro'kāraḥ prathamā mātrāṟpterādimattvādvāpnoti ha vai sarvān kāmān ādiśca bhavati ya evaṃ veda

23.10-2

svapnasthānastaijasa ukāro dvitīyā mātrotkarṣādubhayatvādvotkarṣati ha vai jñānasantatiṃ samānaśca bhavati nāsyābrahmavit kule
bhavati ya evaṃ veda

23.11-2

suṣuptasthānaḥ prājño makārastṛtīyā mātrā miterapītervā
minoti ha vā idaṃ sarvamapītiśca bhavati ya evaṃ veda

23.19

atraite ślokā bhavanti—
viśvasyātvavivakṣāyāmādisāmānyamutkaṭam
mātrāsaṃpratipattau syādāptisāmānyameva ca

23.20

taijasasyotvavijñāna utkarṣo dṛśyate sphuṭam
mātrāsaṃpratipattau syādubhayatvaṃ tathāvidham

23.21

makārabhāve prājñasya mānasāmānyamutkaṭam
mātrāsaṃpratipattau tu layasāmānyameva ca

23.22

etajjñānaphalam
triṣu dhāmasu yastulyaṃ sāmānyaṃ vetti niścitaḥ
sa pūjyaḥ sarvabhūtānāṃ vandyaścaiva mahāmuniḥ

23.23

akārādīnāṃ viśvādinetṛtvam
akāro nayate viśvamukāraścāpi taijasam
makāraśca punaḥ prājñaṃ nāmātre vidyate gatiḥ

23.12-2

turīya oṅkāra ātmaiva
amātraścaturtho'vyavahāryaḥ prapañcopaśamaḥ śivo'dvaita evamoṅkāra
ātmaiva saṃviśatyātmanātmānaṃ ya evaṃ veda

23.24

atraite ślokā bhavanti—
oṅkāraṃ pādaśo vidyāt pādā mātrā na saṃśayaḥ
oṅkāraṃ pādaśo jñātvā na kiñcidapi cintayet

23.25

yuñjīta praṇave cetaḥ praṇavo brahma nirbhayam
praṇave nityayuktasya na bhayaṃ vidyate kvacit

23.26

praṇavo hyaparaṃ brahma praṇavaśca paraṃ smṛtaḥ
apūrvo'nantaro'bāhyo'naparaḥ praṇavo'vyayaḥ

23.27

sarvasya praṇavo hyādirmadhyamantastathaiva ca
evaṃ hi praṇavaṃ jñātvā vyaśnute tadanantaram

23.28

tadrūpeśvarajñānācchokanivṛttiḥ
praṇavaṃ hīśvaraṃ vidyātsarvasya hṛdaye sthitam
sarvavyāpinamoṅkāraṃ matvā dhīro na śocati

23.29

praṇavayāthātmyajñānaphalam
amātro'nantamātraśca dvaitasyopaśamaḥ śivaḥ
oṅkāro vidito yena sa munirnettaro janaḥ
netaro janaḥ

Linked texts (11)