Dashopanishad 24
Daśopaniṣad 24
- Language
- Sanskrit
24.1
vaitathyaprakaraṇam
svapraprapañcasya vaitathyam
vaitathyaṃ sarvabhāvānāṃ svapna āhurmanīṣiṇaḥ
antaḥ sthānāttu bhāvānāṃ saṃvṛtatvena hetunā
24.2
adīrghatvācca kālasya gatvā deśānna paśyati
pratibuddhaśca vai sarvaḥ tasmin deśe na vidyate
24.3
abhāvaśca rathādīnāṃ śrūyate nyāyapūrvakam
vaitathyaṃ tena vai prāptaṃ svapna āhuḥ prakāśitam
24.4
antaḥsthānāttu bhedānāṃ tasmājjāgarite smṛtam
yathā tatra tathā svapne saṃvṛtatvena bhidyate
24.5
svapnajāgarite sthāne hyekamāhurmanīṣiṇaḥ
bhedānāṃ hi samatvena prasiddhenaiva hetunā
24.6
ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tattathā
vitathaiḥ sadṛśāḥ santo'vitathā iva lakṣitāḥ
24.7
saprayojanatā teṣāṃ svapne vipratipadyate
tasmādādyantavattvena mithyaiva khalu te smṛtāḥ
24.8
svapnadṛṣṭāntasya sadbhāvaḥ
apūrvaṃ sthānidharmo hi yathā svarganivāsinām
tānayaṃ prekṣate gatvā yathaiveha suśikṣitaḥ
24.9
jāgradbhedānāṃ svapnatulyatā
svapnavṛttāvapi tvantaścetasā kalpitaṃ tvasat
bahiśceto gṛhītaṃ saddṛṣṭaṃ vaitathyametayoḥ
24.10
jāgradvṛttāvapi tvantaścetasā kalpitaṃ tvasat
bahiścetogṛhītaṃ sadyuktaṃ vaitathyametayoḥ
24.11
ubhayorapi vaitathyaṃ bhedānāṃ sthānayoryadi
ka etān budhyate bhedān ? ko vai teṣāṃ vikalpakaḥ ?
24.12
kalpayatyātmanātmānamātmā devaḥ svamāyayā
sa eva budhyate bhedāniti vedāntaniścayaḥ
24.13
vikarotyaparān bhāvānantaścitte vyavasthitān
niyatāṃśca bahiścitta evaṃ kalpayate prabhuḥ
24.14
cittakālā hi ye'ntastu dvayakālāśca ye bahiḥ
kalpitā eva te sarve viśeṣo nānyahetukaḥ
24.15
avyaktā eva ye'ntastu sphuṭā eva ca ye bahiḥ
kalpitā eva te sarve viśeṣastvindriyāntare
24.16
jīvaṃ kalpayate pūrvaṃ tato bhāvān pṛthagvidhān
bāhyānādhyātmikāṃścaiva yathāvidyastathāsmṛtiḥ
24.17
aniścitā yathā rajjurandhakāre vikalpitā
sarpadhārādibhirbhāvaistadvadātmā vikalpitaḥ
24.18
niścitāyāṃ yathā rajjvāṃ vikalpo vinivartate
rajjureveti cādvaitaṃ tadvadātmaviniścayaḥ
24.19
prāṇādibhiranantaistu bhāvairetairvikalpitaḥ
māyaiṣā tasya devasya yayāyaṃ mohitaḥ svayam
24.20
prāṇādivikalpānāṃ prakāraḥ
prāṇa iti prāṇavido bhūtānīti ca tadvidaḥ
guṇā iti guṇavidastattvānīti ca tadvidaḥ
24.21
pādā iti pādavido viṣayā iti tadvidaḥ
lokā iti lokavido devā iti ca tadvidaḥ
24.22
vedā iti vedavido yajñā iti ca tadvidaḥ
bhokteti ca bhoktṛvido bhojyamiti ca tadvidaḥ
24.23
sūkṣma iti sūkṣmavidaḥ sthūla iti ca tadvidaḥ
mūrta iti mūrtavido'mūrta iti ca tadvidaḥ
24.24
kāla iti kālavido diśa iti ca tadvidaḥ
vādā iti vādavido bhuvanānīti tadvidaḥ
24.25
mana iti manovido buddhiriti ca tadvidaḥ
cittamiti cittavido dharmādharmau ca tadvidaḥ
24.26
pañcaviṃśaka ityeke ṣaḍviṃśa iti cāpare
ṣaṭtriṃśaka ityāhurananta iti cāpare
24.27
lokām̐llokavidaḥ prāhurāśramā iti tadvidaḥ
strīpuṃnapuṃsakaṃ laiṅgāḥ parāparamathāpare
24.28
sṛṣṭiriti sṛṣṭivido laya iti ca tadvidaḥ
sthitiriti sthitividaḥ sarve ceha tu sarvadā
24.29
yaṃ bhāvaṃ darśayedyasya taṃ bhāvaṃ sa tu paśyati
taṃ cāvati sa bhūtvāsau tadgrahaḥ samupaiti tam
24.30
etaireṣo'pṛthagbhāvaiḥ pṛthageveti lakṣitaḥ
evaṃ yo veda tattvena kalpayet so'viśaṅkitaḥ
24.31
svapnamāye yathā dṛṣṭe gandharvanagaraṃ yathā
tathā viśvamidaṃ dṛṣṭaṃ vedānteṣu vicakṣaṇaiḥ
24.32
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ
na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā
24.33
vītarāgabhayakrodhairmunibhirvedapāragaiḥ
nirvikalpo hyayaṃ dṛṣṭaḥ prapañcopaśamo'dvayaḥ
24.34
tasmādevaṃ viditvainamadvaite yojayenmatim
advaitaṃ samanuprāpya jaḍavallokamācaret
24.35
nisstutirnirnamaskāro nissvadhākāra eva ca
calācalaniketaśca yatiryādṛcchiko bhavet
24.36
munerbrahmamātratayāvasthitiḥ
tattvamādhyātmikaṃ dṛṣṭvā tattvaṃ dṛṣṭvā tu bāhyataḥ
tattvībhūtastadārāmastattvādapracyuto bhavet
24.37
bhāvairasadbhirevāyamadvayena ca kalpitaḥ
bhāvā apyadvayenaiva tasmādadvayatā śivā
24.38
nātmabhāvena nānedaṃ na svenāpi kathaṃcana
na pṛthaṅnāpṛthak kiñciditi tattvavido viduḥ
Linked texts (3)
- Āgamaśāstra — Gauḍapāda, Sanskrit
- Upaniṣads Īśa to Aitareya — Sanskrit
- Gauḍapādīya — Sanskrit