Dashopanishad 26
Daśopaniṣad 26
- Language
- Sanskrit
26.1
alātaśāntiprakaraṇam
ācāryavandanam
jñānenākāśakalpena dharmān yo gaganopamān
jñeyābhinnena saṃbuddhastaṃ vande dvipadāṃ varam
26.2
asparśayogo vai nāma sarvasattvasukho hitaḥ
avivādo'viruddhaśca darśitastaṃ namāmyaham
26.3
bhūtābhūtajātivādaḥ
bhūtasya jātimicchanti vādinaḥ kecideva hi
abhūtasyāpare dhīrā vivadantaḥ parasparam
26.4
ajātikhyāpanam
bhūtaṃ na jāyate kiñcidabhūtaṃ naiva jāyate
vivadanto'dvayā hyevamajātiṃ khyāpayanti te
26.5
ajātyanumodanam
khyāpyamānāmajātiṃ tairanumodāmahe vayam
vivadāmo na taiḥ sārdhamavivādaṃ nibodhata
26.6
martyāmṛtanirūpaṇam
ajātasyaiva dharmasya jātimicchanti vādinaḥ
ajāto hyamṛto dharmo martyatāṃ kathameṣyati ?
26.7
na bhavatyamṛtaṃ martyaṃ na martyamamṛtaṃ tathā
prakṛteranyathābhāvo na kathaṃcidbhaviṣyati
26.8
svabhāvenāmṛto yasya dharmo gacchati martyatām
kṛtakenāmṛtastasya kathaṃ sthāsyati niścalaḥ ?
26.9
sāṃsiddhikī svābhāvikī sahajā akṛtā ca yā
prakṛtiḥ seti vijñeyā svabhāvaṃ na jahāti yā
26.10
jarāmaraṇanirmuktāḥ sarve dharmāḥ svabhāvataḥ
jarāmaraṇamicchantaścyavante tanmanīṣayā
26.11
kāraṇaṃ yasya vai kāryaṃ kāraṇaṃ tasya jāyate
jāyamānaṃ kathamajaṃ ? bhinnaṃ nityaṃ kathaṃ ca tat ?
26.12
kāraṇādyadyananyatvamataḥ kāryamajaṃ tava
jāyamānāddhi vai kāryātkāraṇaṃ te kathaṃ dhruvam ?
26.13
ajādvai jāyate yasya dṛṣṭāntastasya nāsti vai
jātācca jāyamānasya na vyavasthā prasajyate
26.14
hetorādiḥ phalaṃ yeṣāmādirhetuḥ phalasya ca
hetoḥ phalasya cānādiḥ kathaṃ tairupavarṇyate ?
26.15
hetorādiḥ phalaṃ yeṣāmādirhetuḥ phalasya ca
tathā janma bhavetteṣāṃ putrājjanma pituryathā
26.16
hetuphalayoḥ kāryakāraṇabhāve kramāpekṣā :
saṃbhave hetuphalayoroṣitavyaḥ kramastvayā
yugapatsaṃbhave yasmādasaṃbandho viṣāṇavat
26.17
hetuphalayoḥ kasya pūrvaniṣpannatvam
phalādutpadyamānaḥ sanna te hetuḥ prasidhyati
aprasiddhaḥ kathaṃ hetuḥ phalamutpādayiṣyati ?
26.18
yadi hetoḥ phalāt siddhiḥ phalasiddhiśca hetutaḥ
katarat pūrvaniṣpannaṃ ? yasya siddhirapekṣayā
26.19
ajātiprakāśanam
aśaktiraparijñānaṃ kramakopo'thavā punaḥ
evaṃ hi sarvathā buddhairajātiḥ paridīpitā
26.20
sādhyasamasya hetorasādhutvam
bījāṅkurākhyo dṛṣṭāntaḥ sadā sādhyasamo hi saḥ
na hi sādhyasamo hetuḥ siddhau sādhyasya yujyate
26.21
pūrvāparāparijñānamajāteḥ paridīpakam
jāyamāno hi vai dharmaḥ kathaṃ pūrvaṃ na gṛhyate ?
26.22
svato vā parato vāpi na kiṃcidvastu jāyate
sadasatsadasadvāpi na kiṃcidvastu jāyate
26.23
heturna jāyate'nādeḥ phalaṃ cāpi svabhāvataḥ
ādirna vidyate yasya tasya hyādirna vidyate
26.24
prajñapteḥ sanimittatvamanyathā dvayanāśataḥ
saṃkleśasyopalabdheśca paratantrāstitā matā
26.25
vijñapteḥ sannimittatvamiṣyate yuktidarśanāt
nimittasyānimittatvamiṣyate bhūtadarśanāt
26.26
cittaṃ na saṃspṛśatyarthaṃ nārthābhāsaṃ tathaiva ca
abhūto hi yataścārtho nārthābhāsatataḥ pṛthak
26.27
nimittaṃ na sadā cittaṃ saṃspṛśatyadhvasu triṣu
animitto viparyāsaḥ kathaṃ tasya bhaviṣyati ?
26.28
tasmānna jāyate cittaṃ cittadṛśyaṃ na jāyate
tasya paśyanti ye jātiṃ te vai paśyanti khe padam
26.29
ajātaṃ jāyate yasmādajātiḥ prakṛtistataḥ
prakṛteranyathābhāvo na kathaṃcidbhaviṣyati
26.30
anāderantavattvaṃ ca saṃsārasya na setsyati
anantatā cādimato mokṣasya na bhaviṣyati
26.31
ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tattathā
vitathaiḥ sadṛśāḥ santo'vitathā iva lakṣitāḥ
26.32
saprayojanatā teṣāṃ svapne vipratipadyate
tasmādādyantavattvena mithyaiva khalu te smṛtāḥ
26.33
jāgrajjāgradādikalanāyā avastutvam
sarve dharmā mṛṣā svapne kāyasyāntarnidarśanāt
saṃvṛte'smin pradeśe vai bhūtānāṃ darśanaṃ kutaḥ ?
26.34
na yuktaṃ darśanaṃ gatvā kālasyāniyamādgatau
pratibuddhaśca vai sarvastasmin deśe na vidyate
26.35
brahmaṇaḥ svamātratvenāvaśeṣaḥ
mitrādyaiḥ saha saṃmantrya saṃbuddho na prapadyate
gṛhītaṃ cāpi yatkiṃcitpratibuddho na paśyati
26.36
svapne cāvastukaḥ kāyaḥ pṛthaganyasya darśanāt
yathā kāyastathā sarvaṃ cittadṛśyamavastukam
26.37
grahaṇājjāgaritavattaddhetuḥ svapna ucyate
taddhetutvāttu tasyaiva sañjāgaritamiṣyate
26.38
utpādasyāprasiddhatvādajaṃ sarvamudāhṛtam
na ca bhūtādabhūtasya saṃbhavo'sti kathaṃcana
26.39
jāgaritasya svapnahetutvam
asajjāgarite dṛṣṭvā svapne paśyati tanmayaḥ
asatsvapne'pi dṛṣṭvā ca pratibuddho na paśyati
26.40
sadasatormiṃtho hetutvābhāvaḥ
nāstyasaddhetukamasatsadasaddhetukaṃ tathā
sacca saddhetukaṃ nāsti saddhetukamasat kutaḥ ?
26.41
asajjāgratsvapnayoḥ kāryakāraṇatābhāvaḥ
viparyāsādyathā jāgradacintyān bhūtavatspṛśet
tathā svapne viparyāsāddharmāṃstatraiva paśyati
26.42
ajātibhīrūṇāṃ jātidarśanam
upalambhātsamācārādastivastutvavādinām
jātistu darśitā buddhairajātestrasatāṃ sadā
26.43
ajātestrasatāṃ teṣāṃ upalambhādviyanti ye
jātidoṣā na setsyanti doṣo'pyalpo bhaviṣyati
26.44
upalambhātsamācārānmāyāhastī yathocyate
upalambhātsamācārādasti vastu tathocyate
26.45
jātyābhāsaṃ calābhāsaṃ vastvābhāsaṃ tathaiva ca
ajācalamavastutvaṃ vijñānaṃ śāntamadvayam
26.46
evaṃ na jāyate cittamevaṃ dharmā ajāḥ smṛtāḥ
evameva vijānanto na patanti viparyaye
26.47
ṛjuvakrādikābhāsamalātaspanditaṃ yathā
grahaṇagrāhakābhāsaṃ vijñānaspanditaṃ tathā
26.48
aspandamānamalātamanābhāsamajaṃ yathā
aspandamānaṃ vijñānamanābhāsamajaṃ tathā
26.49
alāte spandamāne vai nābhāsā anyatobhuvaḥ
na tato'nyatra nisspandānnālātaṃ praviśanti te
26.50
na nirgatā alātātte dravyatvābhāvayogataḥ
vijñāne'pi tathaiva syurābhāsasyāviśeṣataḥ
26.51
vijñāne spandamāne vai nābhāsā anyatobhuvaḥ
na tato'nyatra niḥspandānna vijñānaṃ viśanti te
26.52
na nirgatāste vijñānāddravyatvābhāvayogataḥ
kāryakāraṇatābhāvādyato'cintyāḥ sadaiva te
26.53
dravyaṃ dravyasya hetuḥ syādanyadanyasya caiva hi
dravyatvamanyabhāvo vā dharmāṇāṃ nopapadyate
26.54
evaṃ na cittajā dharmāścittaṃ vāpi na dharmajam
evaṃ hetuphalājātiṃ praśaṃsanti manīṣiṇaḥ
26.55
hetuphalāveśayoḥ bandhamokṣatvam
yāvaddhetuphalāveśastāvaddhetuphalodbhavaḥ
kṣīṇe hetuphalāveśe nāsti hetuphalodbhavaḥ
26.56
hetuphalayoḥ saṃsārādyattatā
yāvaddhetuphalāveśaḥ saṃsārastāvadāyataḥ
kṣīṇe hetuphalāveśe saṃsāraṃ na prapadyate
26.57
saṃvṛtyā jāyate sarvaṃ śāśvataṃ nāsti tena vai
sadbhāvena hyajaṃ sarvamucchedastena nāsti vai
26.58
dharmā ya iti jāyante jāyante te na tattvataḥ
janma māyopamaṃ teṣāṃ sā ca māyā na vidyate
26.59
yathā māyāmayādvījājjāyate tanmayo'ṅkuraḥ
nāsau nityo na cocchedī tadvaddharmeṣu yojanā
26.60
nājeṣu sarvadharmeṣu śāśvatāśāśvatābhidhā
yatra varṇā na vartante vivekastatra nocyate
26.61
yathā svapne dvayābhāsaṃ cittaṃ calati māyayā
tathā jāgradvayābhāsaṃ cittaṃ calati māyayā
26.62
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ cittaṃ svapne na saṃśayaḥ
advayaṃ ca dvayābhāsaṃ tathā jāgranna saṃśayaḥ
26.64
svapnadṛk pracaran svapne dikṣu vai daśasu sthitān
aṇḍajān svedajān vāpi jīvān paśyati yān sadā
svapnadṛkcittadṛśyāste na vidyante tataḥ pṛthak
tathā taddṛśyamevedaṃ svapnadṛkcittamiṣyate
26.65
carañjāgarite tadvaddikṣu vai daśasu sthitān
aṇḍajān svedajān vāpi jīvān paśyati yān sadā
26.66
jāgraccittekṣaṇīyāste na vidyante tataḥ pṛthak
tathā taddṛśyamevedaṃ jāgrataścittamiṣyate
26.67
ubhe hyanyonyadṛśye te kiṃ tadastīti cocyate
lakṣaṇāśūnyamubhayaṃ tanmatenaiva gṛhyate
26.68
yathā svapnamayo jīvo jāyate mriyate'pi ca
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca
26.69
yathā māyāmayo jīvo jāyate mriyate'pi ca
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca
26.70
yathā nirmitako jīvo jāyate mriyate'pi ca
tathā jīvā amī sarve bhavanti na bhavanti ca
26.71
jīvasyājatvaprakaṭanam
na kaścijjāyate jīvaḥ saṃbhavo'sya na vidyate
etattaduttamaṃ satyaṃ yatra kiṃcinna jāyate
26.72
cittasyāsaṅgatvam
cittaspanditamevedaṃ grāhyagrāhakavaddvayam
cittaṃ nirviṣayaṃ nityamasaṅgaṃ tena kīrtitam
26.73
yo'sti kalpitasaṃvṛtyā paramārthena nāstyasau
paratantrābhisaṃvṛtyā syānnāsti paramārthataḥ
26.74
ajaḥ kalpitasaṃvṛtyā paramārthena nāpyajaḥ
paratantrābhiniṣpattyā saṃvṛtyā jāyate tu saḥ
26.75
abhūtābhiniveśo'sti dvayaṃ tatra na vidyate
dvayābhāsaṃ sa buddhvaiva nirnimitto na jāyate
26.76
hetvabhāve phalābhāvaḥ
yadā na labhate hetūnuttamādhamamadhyamān
tadā na jāyate cittaṃ hetvabhāve phalaṃ kutaḥ ?
26.77
cittasyājātikathanam
animittasya cittasya yānutpattiḥ samādvayā
ajātasyaiva sarvasya cittadṛśyaṃ hi tadyataḥ
26.78
samabhāvānāṃ jātijñānaphalam
buddhvāniimattāṃ satyāṃ hetuṃ pṛthaganāpnuvan
vītaśokaṃ tadākāmamabhayaṃ padamaśnute
26.79
vastvabhāvajñānena nissaṅganivṛttiḥ
abhūtābhiniveśāddhi sadṛśe tatpravartate
vastvabhāvaṃ sa buddhvaiva nissaṅgaṃ vinivartate
26.80
nivṛttasvātiriktānāṃ sthitiḥ
nivṛttasyāpravṛttasya niścalā hi tadā sthitiḥ
viṣayaḥ sa hi buddhānāṃ tatsāmyamajamadvayam
26.81
ajamanidramasvapnaṃ prabhātaṃ bhavati svayam
sakṛdvibhāto hyevaiṣa dharmo dhātusvabhāvataḥ
26.82
sukhamāvriyate nityaṃ duḥkhaṃ vivriyate sadā
yasya kasya ca dharmasya graheṇa bhagavānasau
26.83
vividhagrahāṇāmātmāvaraṇatvam
asti nāstyasti nāstīti nāsti nāstīti vā punaḥ
calasthirobhayābhāvairāvṛṇotyeva bāliśaḥ
26.84
paramārthapaṇḍitalakṣaṇam
koṭyaścatasra etāstu grahairyāsāṃ sadāvṛtaḥ
bhagavānābhiraspṛṣṭo yena dṛṣṭaḥ sa sarvadṛk
26.85
prāpya sarvajñatāṃ kṛtsnāṃ brāhmaṇyaṃ padamadvayam
anāpannādimadhyāntaṃ kimataḥ paramīhate ?
26.86
viprāṇāṃ vinayo hyeṣa śamaḥ prākṛta ucyate
damaḥ prakṛtidāntatvādevaṃ vidvān śamaṃ vrajet
26.87
svājñasvajñadṛṣṭisthitiḥ
savastu sopalambhaṃ ca dvayaṃ laukikamiṣyate
avastu sopalambhaṃ ca śuddhaṃ laukikamiṣyate
26.88
paramārthadṛṣṭisvarūpam
avastvanupalambhaṃ ca lokottaramiti smṛtam
jñānaṃ jñeyaṃ ca vijñeyaṃ sadā buddhaiḥ prakīrtitam
26.89
jñāne ca trividhe jñeye krameṇa vidite svayam
sarvajñatā hi sarvatra bhavatīha mahādhiyaḥ
26.90
heyajñeyāpyavākyāni vijñeyānyagrayāṇataḥ
teṣāmanyatra vijñeyamupalambhastriṣu smṛtaḥ
26.91
sarvadharmāṇāṃ nānātvābhāvaḥ
prakṛtyākāśavajjñeyāḥ sarvadharmā anādayaḥ
vidyate na hi nānātvaṃ teṣāṃ kvacana kiñcana
26.92
sarvadharmaparijñānaphalam
ādibuddhāḥ prakṛtyaiva sarvadharmāḥ suniścitāḥ
yasyaivaṃ bhavati kṣāntiḥ so'mṛtatvāya kalpate
26.93
śānteḥ kartavyatābhāvaḥ
ādiśāntā hyanutpannāḥ prakṛtyaiva sunirvṛtāḥ
sarve dharmāḥ samābhinnā ajaṃ sāmyaṃ viśāradam
26.94
vaiśāradyaṃ tu vai nāsti bhede vicaratāṃ sadā
bhedanimnāḥ pṛthagvādāstasmātte kṛpaṇāḥ smṛtāḥ
26.95
aje sāmye tu ye kecidbhaviṣyanti suniścitāḥ
te hi loke mahājñānāstacca loko na gāhate
26.96
ajeṣvajamasaṃkrāntaṃ dharmeṣu jñānamiṣyate
yato na kramate jñānamasaṅgaṃ tena kīrtitam
26.97
aṇumātre'pi vaidharmye jāyamāne vipaścitaḥ
asaṅgatāpi nāstyeva kimutāvaraṇacyutiḥ ?
26.98
dharmasvarūpam
alabdhāvaraṇāḥ sarve dharmāḥ prakṛtinirmalāḥ
ādau buddhāstathā muktā budhyanta iti nāyakāḥ
26.99
advaitapraśaṃsā
kramate na hi buddhasya jñānaṃ dharmeṣu tāyinaḥ
sarve dharmāstathā jñānaṃ naitadbuddhena bhāṣitam
26.100
durdarśamatigambhīraṃ ajaṃ sāmyaṃ viśāradam
buddhvā padamanānātvaṃ namaskurmo yathābalam
Linked texts (3)
- Āgamaśāstra — Gauḍapāda, Sanskrit
- Gauḍapādīya — Sanskrit
- Upaniṣads Īśa to Aitareya — Sanskrit